خۆپیشاندانی جه‌ماوه‌ری ٢٠١٩ له‌ عێراق: شه‌پۆلی سێیه‌می به‌هاری عه‌ره‌بی

29/01/2020

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
وه‌رگێڕانی: ناوه‌ندی كوردستان
سه‌رچاوه‌: International Institute for Middle-East

 ڕاپۆرتی په‌یمانگای نێوده‌وڵه‌تی بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ناوچه‌ی باڵكان له‌ ١٦\١١\٢٠١٩دا بڵاوكرایه‌وه‌. په‌یمانگای نێوده‌وڵه‌تی بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ناوچه‌ی باڵكان له‌ سلۆڤینیایه‌ و به‌رده‌وام لێكۆڵینه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ ڕووداو و پێشهاته‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ناوچه‌ی باڵكان ده‌كات. په‌یمانگای نێوده‌وڵه‌تی بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ناوچه‌ی باڵكان ڕاپۆرتێكی شیكاری بۆ بارودۆخی ئێستای سیاسی عێراق ئاماده‌كردووه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ كه‌ چه‌ندین ناوچه‌ی وڵاته‌كه‌ی گرتووەته‌وه‌.
گرنگترین به‌شی ئه‌م ڕاپۆرته‌ شیكارییه‌ به‌ ناونیشانی (خۆپیشاندانی  جه‌ماوه‌ری ٢٠١٩ له‌ عێراق: سێیه‌م شه‌پۆلی به‌هاری عه‌ره‌بی) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. 
راپۆرته‌كه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات له‌سه‌ره‌تای تشرینی یه‌كه‌می ٢٠١٨دا و دوو ساڵ دوای سه‌ركه‌وتنی سه‌ربازی به‌سه‌ر داعشدا، عێراق ڕووبه‌ڕووی گه‌وره‌ترین شه‌پۆلی ناڕه‌زایی جه‌ماوه‌ری و خۆپیشاندان بووه‌وه‌ له‌دوای هاتنی ئه‌مەریكا‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٣ و دامه‌زراندنی سیستمی دیموكراتی له‌ وڵاته‌كه‌دا.
داواكاری سه‌ره‌كی خۆپیشانده‌ره‌ گه‌نجه‌كانی عێراق بریتییه‌ له‌ دابینكردنی هه‌لی كار و دامه‌زراندن، دژایه‌تی كردنی گه‌نده‌ڵی، باشتركردنی خزمه‌تگوزارییه‌كان وه‌ك خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی، كاره‌با و ئاوی خواردنه‌وه‌. دۆخه‌كه‌ ئاڵۆزبوو كاتێك هێزه‌كانی حكومه‌تی عێراقی له‌گه‌ڵ بۆمبی فرمێسك ڕێژدا فیشه‌كی ڕاسته‌قینه‌یان به‌كارهێنا و‌ بووه‌ هۆی كوژرانی زیاد له‌ ٢٥٠ خۆپیشانده‌ر (ژماره‌كه‌ زۆر له‌وه‌ زیاتره‌- وه‌رگێڕ) و برینداربوونی هه‌زارانی تر.
راپه‌ڕینه‌كه‌ی خۆپیشانده‌ران، به‌غدا و زۆربه‌ی پارێزگا شیعه‌كانی باشووری گرته‌وه‌ به ‌تایبه‌ت به‌سره‌ و ناسریه‌ و میسان كه‌ ناوه‌ندی پیشه‌سازی نه‌وتی عێراقه‌ و ٩٥%ی نه‌وتی عێراقی لێ به‌رهه‌م دێت و ئه‌مه‌ش به‌ ٩٠%ی سه‌رچاوه‌ی داهاتی بودجه‌ی نیشتمانی ئه‌م وڵاته‌ ناجێگیره‌ داده‌نرێت، كه‌ به‌ زۆری پشت به‌ به‌رهه‌مهێنان و هه‌نارده‌كردنی نه‌وت ده‌به‌ستێت له‌ ڕێگای به‌نده‌ری ئاوی به‌سره‌وه‌.
له‌ ساڵی ٢٠٠٣وه‌ خۆپیشاندان بووه‌تە دیارده‌یه‌كی ڕۆژانه‌ له‌ عێراق، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی گۆڕانكارییه‌ له‌ سیستمی حوكمڕانی تاكه‌ حزبی و سه‌ركرده‌ تاكڕه‌وه‌كه‌یه‌وه‌ ( سه‌دام حسێن) بۆ سیستمێكی دیموكراتیانه‌ی به‌ڵێندراو. به‌ڵام به‌هۆی به‌شداری یه‌كجار زۆری گه‌نجان و مانه‌وه‌یان له‌م خۆپیشاندانانه‌ی دواییدا، حكومه‌تی عێراق كه‌ زۆربه‌ی دامه‌زراوه‌كانی له‌ ناوچه‌ی پارێزراوی سه‌وزی به‌غدا‌یه‌ شانبه‌شانی ناوه‌نده‌ بیانییه‌كانی وه‌كو باڵیۆزخانه‌ی ئه‌مەریكا و به‌ریتانیا، توشی سه‌رسوڕمان بوو. خۆپیشانده‌ره‌كان زوو بۆیان ده‌ركه‌وت كه‌ حكومه‌ته‌كه‌یان له‌ به‌غدا لاوازه‌ و به‌ ته‌واوه‌تی له‌ژێر كۆنتڕۆڵی ئێران و میلیشیا شیعه‌كانی سه‌ر به‌ ئێراندایه‌. بۆیه‌ زوو دروشمی خۆپیشاندانه‌كه‌ بوو به‌ ( بڕۆ ده‌ره‌وه‌ ئێران) له‌گه‌ڵ سوتاندنی ئاڵای ئێران و هێرشكردنه‌ سه‌ر نوێنه‌رایه‌تییه‌ دیبلۆماسییه‌كه‌ی ئێران له‌ شاری پیرۆزی شیعه‌ی كه‌ربه‌لا.
مایه‌ی سه‌رسوڕمانه‌ كه‌ عێراق ڕوباری دیجله‌ و فوراتی هه‌یه‌ و خاوه‌نی چواره‌مین یه‌ده‌گی نه‌وتی جیهانه‌ و بودجه‌ی ٢٠١٩ی بریتیه‌ له‌ ١١٢ ملیار دۆلار، به‌ڵام ٢٥% ی دانیشتوانی كه‌ ده‌كاته‌ ٩ ملیۆن كه‌س ( زۆربه‌ی گه‌نج و خوێنده‌وارن) له‌ژێر هێڵی هه‌ژاریه‌وه‌ن.
هه‌رچه‌نده‌ ٥٥%ی خاكی عێراق گونجاوه‌ بۆ كشتوكاڵ، به‌ڵام كشتوكاڵ ته‌نها ٣٣%ی كۆی گشتی داهاتی ناوخۆیه‌ و ته‌نها یه‌ك له‌سه‌ر پێنجی هێزی ئیشكه‌ر كاری تێدا ده‌كه‌ن. هه‌موو ئه‌مانه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی لاوازبوونی گشتی ئابووری نیشتمانییه‌ له‌ عێراق، كه‌ ده‌رئه‌نجامی چه‌ندین هۆكاره‌ وه‌ك گەمارۆی ئابووری نێوده‌وڵه‌تی سه‌ر عێراق له‌ ساڵانی ١٩٩١-٢٠٠٣ له‌گه‌ڵ نەشیاوی و گه‌نده‌ڵی كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌ دیاره‌كان كه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٣وه‌ حوكمی وڵات ده‌كه‌ن. به‌پێی ڕاپۆرتی گه‌نده‌ڵی ده‌زگای شه‌فافییه‌تی نێودەوڵەتی، عێراق له‌ پله‌ی ١٦٩یه‌میندایه‌ له‌ كۆی ١٨٠ ده‌وڵه‌ت كه‌ خراونه‌ته‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كه‌وه‌ له‌سه‌ر گه‌نده‌ڵی.

ده‌ربڕینی ناڕه‌زایی دژی ئێران
كاتێك خۆپیشاندانه‌كان پارێزگا شیعه‌كانی عێراقی گرته‌وه‌ كه‌ ناوه‌ندی كاریگه‌ری ئێرانن بووه‌ مایه‌ی سه‌رسوڕمانی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران كه‌ له‌م ساڵانه‌ی دوایدا شانازیان به‌ كۆنتڕۆڵكردنی چوار پایته‌ختی عه‌ره‌بیه‌وه‌ ده‌كرد: به‌غدا، دیمه‌شق، به‌یروت، سه‌نعا، له‌گه‌ڵ هه‌بوونی هه‌ژموون به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی فه‌له‌ستینی له‌ كه‌رتی غه‌زه‌ كه‌ زۆربه‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی سوننه‌ن.
كورد له‌ باكووری عێراق به‌شدار نین له‌م خۆپیشاندانانه‌دا‌، چونكه‌ كێشه‌كانیان درێژخایه‌نتره‌ له‌ كێشه‌كانی به‌شه‌كانی تری عێراق. سوننه‌ش مه‌ترسیان هه‌یه‌ له‌ به‌شداری كردن له‌ خۆپیشاندانه‌كاندا له‌به‌ر بوونی ئه‌زموونی خوێناوی له‌ خۆپیشاندانه‌كانی ساڵانی  ٢٠١٣ و ٢٠١٤دا، كه‌ به‌ توندی سه‌ركوتكرا و ناویان لێنرا سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی شوێنكه‌وتوانی ڕژێمه‌كه‌ی سه‌دام حسێن، كه‌ له‌ دواییدا بووه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی داعش. له‌ شه‌ڕی دژی داعشدا ناوه‌ندی شاره‌كانی موسڵ و ئه‌نبار و دیاله‌ وێرانكران و له‌ ئه‌نجامدا شه‌ش ملیۆن هاوڵاتی سوننه‌ له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی عێراق ئاواره‌بون.

گۆڕانكاری ده‌ستوری
خۆپیشانده‌ران گۆڕانكاری و بنیادنانه‌وه‌ی ئه‌م حكومه‌ته‌ی ئێستا ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و ئاگادارن له‌وه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ساڵی ٢٠٠٥ه‌وه‌ له‌ده‌ستی كۆمه‌ڵێك سه‌ركرده‌ی دیاردایه‌ و بڕوایان به‌ سیستمی سیاسی وڵاته‌كه‌ نه‌ماوه‌ كه‌ ٢٦٣ پارتی سیاسی تۆماركراوه‌ تێیدا به‌ به‌رنامه‌ی ئایینی و میانڕه‌وه‌‌وه‌. هاوڵاتیانی ناڕازی داوای گۆڕانكاری له‌ ده‌ستوردا ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌وێت سیستم ببێت به‌ سه‌رۆكایه‌تی، كه‌مێك بیری ڕژێمه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ تاكڕه‌وه‌كه‌ی سه‌دام ده‌كه‌ن.
ده‌ستوری بوونی سیستمی سیاسی مشتومڕ و كێشه‌ی له‌سه‌ره‌، به‌ تایبه‌تی له‌ڕووی زه‌وتكردنی ماف و پێدانی ده‌سه‌ڵات به‌پێی جۆری نه‌ته‌وه‌، ڕه‌گه‌ز، ئایین. بۆ نمونه‌ پۆستی سه‌رۆك كۆمار تایبه‌ته‌ به‌ كورد، سه‌رۆك وه‌زیران به‌ شیعه‌ و سه‌رۆكی په‌رله‌مان به‌ سوننه‌. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م به‌شكردنه‌ له‌ ده‌ستوردا نه‌هاتووه،‌ به‌ڵام كاری پێده‌كرێت له‌كاتی دانانی ده‌ستوری عێراقه‌وه‌ له‌دوای ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠٠٥وه‌.
میلیشیا و گرووپی چه‌كدار له‌ ده‌ستوردا ڕێگه‌ پێنه‌دراوه‌ و به‌ نایاسایی داده‌نرێت ته‌نها له‌ كاتێكدا نه‌بێت كه‌ ڕێكخرابێت له‌لایه‌ن پێكهاته‌ی سوپا و ئاسایشی حكومه‌تی ناوه‌ندی به‌غدا، یان له‌ لایه‌ن حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ كه‌ هه‌رێمێكی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ره‌، به‌ڵام به‌شێكی پێكهاته‌ی عێراقه‌ و شان به‌شانی ناوه‌ند كارده‌كات.
له‌كاتی شه‌ڕی داعشدا له‌ عێراق میلیشیای شیعه‌ی حه‌شدی شه‌عبی له‌دایكبوو، كه‌ زۆر دڵسۆزی ئێرانن. له‌ ساڵی ٢٠١٧دا حه‌شدی شه‌عبی به‌ بڕیاری په‌رله‌مانی عێراق به‌ یاسایی كرا و به‌ فه‌رمی بوون به‌ به‌شێكی هێزه‌ چه‌كداره‌كانی عێراق. سه‌ركرده‌ سیاسییه‌ باڵاده‌سته‌كان سه‌رچاوه‌ نیشتمانییه‌كانی نه‌وتیان تایبه‌ت كرد (كه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی داهاتی وڵاته‌) و كردیانه‌ موڵكی حزب و میلیشیا. پاره‌ی داهاتی نه‌وت ده‌چێته‌ گیرفانی سیاسییه‌ دیاره‌كانه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی سیستمێكی پێشكه‌وتووی قۆرخكارییه‌وه‌. له‌ ناچاریدا خۆپیشانده‌ره‌ گه‌نجه‌كان ئاماده‌ن سنگ بخه‌نه‌ به‌ر ته‌قه‌ی میلیشیا شیعه‌كان. سه‌ره‌ڕای به‌ڵێنه‌كانی، حكومه‌تی عێراق له‌م دۆخه‌ی ئێستادا توانا و ئیراده‌ی سیاسی نییه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی وڵاتێك كه‌ دابه‌شبووه‌ به‌سه‌ر چه‌ندین لایه‌نی سیاسیدا.
گه‌نجه‌كان چی تر بڕوا به‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ دۆخه‌كه‌ به‌ شێوازی سیاسیانه‌ بگۆڕدرێت. به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا زۆر كه‌می كرد له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٨دا، چونكه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر ده‌نگده‌ر بایكۆتیان كرد. هه‌رچه‌نده‌ به‌ فه‌رمی ده‌وترا ڕێژه‌ی به‌شداربوان ٤٤%  بووه‌، به‌ڵام به‌ بڕوای زۆر شاره‌زا زۆر له‌وه‌ كه‌متر بووه‌ و له‌ ٢١% ی تێنه‌په‌ڕاندووه‌. مانگێك دوای هه‌ڵبژاردنه‌كان میلیشیای سه‌ر به‌ حزبه‌كان به‌ ئه‌نقه‌ست ئاگریان له‌و بینایه‌ به‌ردا كه‌ سندوقی ده‌نگدانه‌كانی تێدا هه‌ڵگیرابوو و نیوه‌ی زیاتری سندوقه‌كانیان له‌ناوبرد. ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان دواتر له‌لایه‌ن كۆمیسیۆنی باڵای سه‌ربه‌خۆیی هه‌ڵبژاردنه‌كانی عێراقه‌وه‌ پشتڕاستكرایه‌وه‌، كه‌ ئاشكرایه‌ زۆر سه‌ربه‌خۆ نییه‌.

شه‌پۆلی سێیه‌می به‌هاری عه‌ره‌بی
یه‌كه‌م شه‌پۆلی به‌هاری عه‌ره‌بی ساڵی ٢٠١١ ده‌ستیپێكرد له‌ چه‌ند وڵاتێكی عه‌ره‌بیدا و چه‌ند دیكتاتۆرێكی له‌ ده‌سه‌ڵات لابرد له‌ تونس و میسڕ و لیبیا و یه‌مه‌ن. پاشان شه‌پۆلی دووه‌م هات له‌ ساڵی ٢٠١٨دا كاتێك حكومه‌ته‌ سه‌ربازییه‌كانی سودان و جه‌زائیر ڕوخێنران. شه‌پۆلی سێیه‌می ناڕه‌زاییه‌كان له‌ ئێستادا له‌ لوبنان و عێراق ده‌گوزه‌رێت و ڕژێمه‌ دیموكراتییه‌كان له‌و وڵاتانه‌دا دەکاتە ئامانج. سه‌ركرده‌كانی ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ به‌ شێوازی دیموكراتی هه‌ڵبژێردراون (هه‌رچه‌نده‌ له‌ ئه‌لف و بێی دیموكراسی مۆدێرنه‌وه‌ دوورن‌ ) و بڕوایان به‌ نه‌بوونی پارێزبه‌ندی ته‌واوه‌تی ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌ به‌هۆی پشتگیری هێزی ده‌ره‌كی ( ئه‌مەریكا یان ئێران) یاخود به‌پێی دیموكراسی نه‌ته‌وایه‌تی و تائیفییه‌وه‌.
به‌پێی هه‌ندێك توێژه‌ر ئه‌م سێ شه‌پۆله‌ی به‌هاری عه‌ره‌بی پیشانی دا كه‌ دیموكراسی چاره‌سه‌رێكی جادوویی نییه‌ بتوانێت وه‌ڵامی ڕوون دابین بكات بۆ سه‌رجه‌م داواكارییه‌كانی هاوڵاتیان، به‌ تایبه‌ت له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ پرۆسه‌ی دیموكراتی له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ته‌وایه‌تی و تائیفه‌ی دینی بنیاد نراون، وه‌ك عێراق و لوبنان و تا ڕاده‌یه‌كی كه‌متریش له‌ سودان و یه‌مه‌ن.
زۆربه‌ی خۆپیشانده‌ره‌كان داوای قه‌ڵاچۆكردنی گه‌نده‌ڵی ده‌كه‌ن و داوا له‌ سه‌ركرده‌كانی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن كه‌ داهاتی دزراو بگێڕنه‌وه‌ ناو خه‌زێنه‌ی ده‌وڵه‌ت.
داواش ده‌كه‌ن كه‌ دانانی به‌رپرسه‌كان له‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌تدا له‌سه‌ر بنه‌مای تائیفی و نه‌ته‌وایه‌تی نه‌بێت. هه‌روه‌ها ده‌یانه‌وێت كه‌ هێزه‌ ئیقلیمی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ( به‌تایبه‌ت ئه‌مەریكا و ئێرانیش له‌ ڕێگه‌ی میلیشیاكانییه‌وه‌) بوه‌ستن له‌ده‌ستوه‌ردان له‌ كاروباری ناوخۆی عێراق، له‌گه‌ڵ پێداچوونه‌وه‌ به‌ ئیداره‌ی ده‌وڵه‌تدا بۆ فه‌راهه‌مكردنی هه‌لی كاری زیاتر بۆ گه‌نجه‌كان و دابینكردنی مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان و پاراستنی كۆمه‌ڵایه‌تی و خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی.
دۆخی ئێستای عێراق زۆر مه‌ترسیداره‌، چونكه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ململانێی سه‌ختی نێوان دوو هێزی دژ به‌یه‌كن ( ئه‌مەریكا و ئێران ) له‌گه‌ڵ هێزه‌ ناوخۆییه‌كانیان و لایه‌نگر و شوێنكه‌وتووه‌كانیان. عێراق پێویسته‌ ببێته‌ نمونه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتووی دیموكراتی و ڕێزگرتن له‌ مافه‌كانی مرۆڤ و بوژاندنه‌وه‌ی ئابووری.
ڕابه‌ری باڵای شۆڕشی ئیسلامی ئێران ئایه‌توڵا عه‌لی خامه‌نه‌یی، ئه‌مەریكا و ئیسڕائیل و سعودیه‌ی تاوانبار كرد به‌ هاندانی خۆپیشانده‌ره‌كان. هه‌رچه‌نده‌ خۆپیشانده‌ره‌كان چوونه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كانی به‌غدا، كه‌ربه‌لا، نه‌جه‌ف، به‌سره‌ و عه‌ماره‌ نه‌ك له‌سه‌ر داوای ئه‌مەریكا، به‌ڵكو به‌هۆی هه‌ژاری، بوونی گه‌نده‌ڵی، نه‌بوونی هه‌لی كار و دامه‌زراندن، نه‌بوونی خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی وه‌كو ئاو و كاره‌با و ده‌رمان. سه‌رباری ده‌وڵه‌مه‌ندی وڵاته‌كه‌ بە نه‌وت و سه‌رچاوه‌كانی تر، یه‌ك له‌سه‌ر پێنجی هاوڵاتیانی عێراقی له‌ژێر هێڵی هه‌ژاریه‌وه‌ ده‌ژین.

كێ سه‌ركردایه‌تی خۆپیشاندانه‌كان ده‌كات؟
ڕێكخه‌ره‌كان و سه‌ركرده‌كانی خۆپیشاندانه‌كان تا ئێستا به‌ فه‌رمی نه‌زانراون. كۆبوونه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان بۆ ده‌ربڕینی ناڕه‌زایه‌تی گشتییە له ‌ڕێگه‌ی سۆشیال میدیاوه‌ ئه‌نجامدراوه‌، كه‌ سه‌رئه‌نجام بووه‌ به‌و خۆپیشاندانه‌ گه‌ورانه‌ی كه‌ ئێستا ده‌بینرێن. ئه‌و جوڵانه‌وه‌ ناڕازیانه‌ی كه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كاندا ڕویاندا به‌ مه‌به‌ستی به‌رپاكردنی شۆڕش بۆ گۆڕینی ده‌سه‌ڵات، بوو به‌ هاندان بۆ ئەو مۆدێلەی له‌ سوودان ڕوویدا ساڵی ٢٠١٩ به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ كۆبونه‌وه‌ی گه‌وره‌ی جه‌ماوه‌ری.
چالاكوانه‌كانی نێو خۆپیشانده‌ره‌‌كانی عێراق و لوبنان به‌ ئه‌زموونی وڵاتی سوودان هاندراون، كه‌ تێیدا كۆمه‌ڵه‌ پیشه‌یی و بازرگانییه‌كان دانوستانیان له‌گه‌ڵ سوپادا كرد بۆ گه‌یشتن به‌ قۆناغی به‌ڕێوه‌بردنی كاتی له‌ وڵاته‌كه‌دا هه‌تا دروستكردنی حكومه‌تێكی دیموكراتی مه‌ده‌نی. 
ئاڵنگارییه‌كانی به‌رده‌م ڕێكخستنی خۆپیشاندانه‌كان پشت ده‌به‌ستێت به‌ توانای كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و كۆمه‌ڵه‌ و سه‌ندیكاكان له‌ یه‌كخستنی هه‌وڵه‌كانیان له‌ چوارچێوه‌یه‌كی یه‌كگرتوودا به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ سودان ڕوویدا. به‌ڵام له‌ عێراقدا كۆمه‌ڵه‌ و سه‌ندیكاكان ئێشتا له‌ قۆناغی گۆڕانكاریدان به‌ره‌و بوون به‌ هێزی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی ڕێكخراو و سه‌ربه‌خۆ دوور له‌ كۆنترۆڵی حزبه‌ سیاسییه‌كان‌. به‌م جۆره‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ و سه‌ندیكایانه‌ ده‌توانن ببن به‌ نوێنه‌ری خۆپیشانده‌ران له‌ دانوستانه‌كانی داهاتوودا له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی گۆڕانكانی له‌ ده‌ستوری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراق، كه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆك به‌رهه‌م ساڵحەوه‌ له‌سه‌ره‌تای تشرینی دووه‌می ٢٠١٩دا ده‌ستیپێكرد.
به‌ڵام ئاڵنگارییه سیاسییه‌كان له‌ عێراقدا زۆر ئاڵۆزترن، چونكه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٣وه‌ سه‌رجه‌م پارته‌ سیاسییه‌كان له‌ عێراقدا له‌سه‌ر بنه‌مای تائیفی (شیعه‌ و سوننه‌) و نه‌ته‌وه‌یی (عه‌ره‌ب، كورد، توركومان، كلدان، ئاشوری، سابیئی و هیتر) دروستبوون. 
هه‌ندێك لایه‌نی سیاسی هه‌وڵده‌دات كه‌ هاوڵاتیان بترسێنێت به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی حزبی به‌عسی سه‌دام حسێن، یان داعش له‌گه‌ڵ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانی. به‌ڵام تا ئێستا ئه‌م هه‌وڵانه‌ كاریگه‌ری له‌ خۆپیشانده‌ران نه‌كردووه‌ كه‌ ئاڵای عێراقیان به‌رزكردووەته‌وه‌ به‌بێ نیشانه‌ و هێمای ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی.
لێكۆڵه‌ره‌وه‌كان ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ چی تر ناتوانرێت عێراق له‌لایه‌ن ئه‌م سیستمه‌ تائیفییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ببرێت، كه‌ هاوپه‌یمانییه‌ سیاسییه‌كانی په‌رله‌مانی لێ دروستكراوه‌. حكومه‌ت له‌ توانایدا نییه‌ ڕوونكردنه‌وه‌ و پاساو پێشكه‌ش بكات له‌سه‌ر ئه‌و پێشێلكارییه‌ زۆره‌ی سه‌ر سەروەری ده‌وڵه‌ت، یان له‌سه‌ر په‌لاماردانی خۆپیشانده‌ران به‌ دڕندە‌یی و ڕفاندنیان و ئه‌شكه‌نجه‌ دانیان له‌ لایه‌ن میلیشیاكانی سه‌ر به‌ سوپای پاسدارانی ئێرانه‌وه‌. سه‌ركرده‌كان له‌ كۆتاییدا ده‌مامكی ڕوویان لادرا و ڕووی ڕاسته‌قینه‌یان لای خه‌ڵك ئاشكرابوو. بۆ هێشتنه‌وه‌ی دۆخه‌ باشه‌كه‌یان و ئیمتیازاته‌كانیان، پارته‌ سیاسییه‌كانی په‌رله‌مانی عێراق هه‌وڵده‌ده‌ن دۆخه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ی ئێستا بهێڵنه‌وه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ڕێگه‌ی سه‌ركوتكردنی خۆپیشاندانه‌كانیشه‌وه‌ بێت به‌ شێوازی توندو تیژ و له‌ڕێگای خوێنڕشتنه‌وه‌.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure