بژراده‌كانی توركیا بۆ فشارخستنه‌سه‌ر ڕووسیا له‌ ئیدلب سنوردارن

13/04/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: په‌یمانگای واشنتۆن
نوسینی: سۆنه‌ر گاپتای
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن 

شاڵاوه‌ سه‌ربازییه‌ به‌رده‌وامه‌كان دژی گروپه‌ چه‌كداره‌كان‌و خه‌ڵكه‌ سڤیله‌كه‌ی ئیدلب، له‌لایه‌ك ڕێكه‌وتنه‌كانی نێوان پوتن‌و ئه‌ردۆغان لاواز ده‌كات، له‌لایه‌كی دیكه‌ سه‌دان هه‌زار په‌نابه‌ر له‌ سنوره‌كانی توركیادا خڕده‌كاته‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ردوو سه‌رۆك پێشبینییان ده‌كرد، سوپای توركیا، گروپه‌ چه‌كداره‌كانی سه‌ر به‌و وڵاته‌، هێزه‌كانی ڕووسیا‌و سوریا له‌ ئیدلب پێكه‌وه‌ هه‌ڵبكه‌ن. به‌ڵام ئێستا له‌و ناوچه‌یه‌دا ئاڵۆزییه‌كان گه‌شتۆته‌ ئاستێك، نازانرێت ئایا له‌به‌رده‌م ئه‌و شاڵاوه‌ سه‌ربازییه‌ نوێیه‌ی پوتن‌و ئه‌سه‌د ئه‌نجامی ده‌ده‌ن، ئه‌ردۆغان ده‌توانێت پارێزگاری له‌ گشت ئه‌و خاكه‌، یاخود زۆرینه‌ی بكات. له‌ 4/شوباتدا، سه‌رۆكی توركیا وتی: "ڕێگه‌ناده‌م هێزه‌كانی سوریا پێشڕه‌وی بكه‌ن"، به‌ڵام له‌ڕاستیدا بژراده‌كانی بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌و هۆشدارییه‌ زۆرنین، ئه‌مه‌ش به‌هۆی چه‌ند فاكته‌رێكی سیاسی‌و ستراتیجییه‌وه‌.
ئه‌ردۆغان پێویستی به‌هاوپه‌یمانییه‌ له‌گه‌ڵ پوتندا:
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ردۆغان خاوه‌ن زۆرترین هه‌ژموونی سیاسییه‌ له‌ مێژووی هاوچه‌رخی توركیای دیموكراتیدا، به‌ڵام به‌هۆی كوده‌تا شكستخواردووه‌كه‌ی 2016ه‌وه‌، به‌رده‌وام هه‌ست به‌مه‌ترسی ده‌كات. پوتن-یش ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی قۆستۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ چوارچێوه‌ی هه‌وڵه‌ فراوانه‌كانیدا بۆ وێناكردنی خۆی وه‌ك پارێزه‌ری ئه‌و سه‌ركردانه‌ی جیهان كه‌ هه‌ڕه‌شه‌یان له‌سه‌ره‌، هه‌ر له‌ به‌ششار ئه‌سه‌ده‌وه‌ تا سه‌رۆكی ڤه‌نزوێلا نیكۆلاس مادورۆ. بۆیه‌ ماوه‌كی كه‌م دوای هه‌وڵی كوده‌تاكه‌، پوتن پێش هه‌ر هاوپه‌یمانێكی خۆرئاوایی توركیا، په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌ردۆغانه‌وه‌ كرد، دواتر پاڵپشتیی پێشكه‌شی كه‌رته‌ جیاوازه‌كانی توركیا-ش كرد. ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی ئه‌و شاڵاوه‌ سه‌ركوتكارییه‌ی دوای كوده‌تاكه‌ له‌ توركیا ئه‌نجامدرا، له‌سه‌ر ئاستێكی فراوان ئه‌ردۆغانی له‌ ئه‌وروپا ئێسك قورسكرد.
له‌ڕووی مێژووییه‌وه‌، ڕووسیا له‌ دیارترین دوژمنه‌ جیۆسیاسییه‌كانی توركیایه‌، به‌ڵام پوتن به‌مه‌به‌ست‌و خێرا له‌و پێگه‌یه‌ كشایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستی خستنه‌وه‌ی دووبه‌ره‌كی له‌نێو ئه‌ندامانی ناتۆدا. له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و گۆڕانه‌ كاتییه‌ش له‌ هه‌ڵوێسته‌كاندا، هه‌ردوو سه‌رۆك هه‌وڵی كرانه‌وه‌یان به‌ڕووی یه‌كتردا داوه‌، له‌و میانه‌یه‌دا ڕێكه‌وتنیان ده‌رباره‌ی پرسه‌ ئه‌منییه‌كان واژۆكردووه‌(وه‌ك، كڕینی سستمی به‌رگری موشه‌كی ڕووسیی"S-400" له‌لایه‌ن توركیاوه‌)، هاوكات پوتن‌و ئه‌ردۆغان له‌ هه‌ر ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كی سه‌ربازی له‌ ناوچه‌كه‌دا خۆیان لاداوه‌، سه‌ره‌تا له‌ سوریا، دواتریش له‌ لیبیا.
له‌هه‌مان كاتدا، مێژووی به‌رینی توركیا له‌گه‌ڵ هه‌ڕه‌شه‌كانی ڕووسیادا، وایكردووه‌ ئه‌ردۆغان له‌ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ڕووسیا دودڵ بێت. له‌نێو گشت وڵاتانی هاوسێشیدا، ڕووسیا تاكه‌ وڵاته‌ ئه‌نقه‌ره‌ به‌ڕاستی لێی بترسێت، چوونكه‌ له‌ نێوان سه‌ده‌كانی پازده‌‌و بیستدا، هه‌ردوو گه‌ل نزیكه‌ی بیست جه‌نگیان دژی یه‌ك ئه‌نجامداوه‌، گشتیان ڕووسیا خرۆشاندوێتی، ئه‌ویش براوه‌ی كۆتایی بووه‌.
هه‌ربۆیه‌ سه‌رانی توركیا نایانه‌وێت دۆخی ئێستای قه‌یرانه‌كه‌ی ئیدلب زیاتر ئاڵۆز ببێت، هه‌رچه‌نده‌ هێزه‌ توركییه‌كان تاڕاده‌یه‌ك ڕووبه‌ڕووی هێزه‌كانی سوریا بوونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌نقه‌ره‌ له‌ ئیدلب له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سه‌ربازی فراوان له‌گه‌ڵ ڕووسیادا خۆده‌بوێرێت.
 ئه‌نقه‌ره‌ له‌ لیبیا پێویستی به‌ مۆسكۆیه‌:
ناكۆكییه‌كانی نێوان حكومه‌ته‌ دانپێدانراوه‌كه‌ی لیبیا له‌ ته‌ڕابلوس‌و هێزه‌كانی ژه‌نه‌ڕال خه‌لیفه‌ حه‌فته‌ر، كه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ئه‌و وڵاته‌ چڕبوونه‌ته‌وه‌، پێش ساڵی رابردوو گه‌شتنه‌ بنبه‌ست. ئه‌و دۆخه‌ سسته‌ هه‌رچه‌نده‌ فشه‌ڵیش بوو، به‌ڵام لای توركیا خوازراو بوو، چوونكه‌ له‌و دۆخه‌دا حه‌فته‌ر(كه‌ دژه‌كانی توركیا له‌ ناوچه‌كه‌، له‌پاڵ ئیمارات‌و میسردا پاڵپشتی ده‌كه‌ن)، هه‌ڕه‌شه‌ی مه‌ترسیداری له‌ حكومه‌ته‌كه‌ی ته‌ڕابلوس(كه‌ توركیا پاڵپشتی ده‌كات) نه‌ده‌كرد.
به‌ڵام به‌تێپه‌ڕبوونی ئه‌و ساڵه‌و هه‌ڵایسانه‌وه‌ی شه‌ڕ له‌ نێوانیاندا، ڕووسیا له‌ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ پاڵپشتی حه‌فته‌ری كرد، به‌مه‌ش سه‌رله‌به‌ری گه‌مه‌كه‌ی گۆڕی. به‌ هاوكاریكردنی له‌ ده‌رامه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی وه‌ك، توانای جه‌نگی شه‌وانه‌، گروپی چه‌كداری مه‌شق پێكراو (واتا هێزه‌كانی ڤاگنه‌ر)، زیادكردنی توانستی هونه‌ری بۆ خستنه‌خواره‌وه‌ی فڕۆكه‌ بێفڕۆكه‌وانه‌كانی حكومه‌تی ته‌ڕابلوس، كه‌ توركیا پێی داون، پوتن حه‌فته‌ری له‌ڕووی هاوپه‌یمانه‌كانی توركیا له‌ ناوخۆی لیبیادا كرده‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی وێرانكه‌ر. ئه‌مه‌ش پاڵینا به‌ توركیاوه‌ هێزه‌كانی له‌ لیبیا بڵاوبكاته‌وه‌، هاوكات ئه‌ردۆغان هه‌وڵیشی ده‌دا ڕووسیا له‌ به‌ده‌ستهێنانی گره‌نتی ئاگربه‌ستێكدا یارمه‌تی بدات، كه‌ ڕێگری له‌ داگیركردنی ته‌ڕابلوس له‌لایه‌ن حه‌فته‌ره‌وه‌ بكات.
هه‌رچه‌نده‌ له‌ لوتكه‌كه‌ی كانونی دووه‌می مۆسكۆدا، پوتن له‌ به‌دیهێنانی ئاگر به‌ستێكی یه‌كجاریدا شكستی هێنا، به‌ڵام  ئێستا پاڵپشتییه‌ به‌هێزه‌كه‌ی بۆ حه‌فته‌ر كه‌مكردۆته‌وه‌. ئه‌مه‌ش بواری ده‌داتێ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ توركیادا، سیاسه‌تی وڵاته‌كه‌ی له‌ سوریا‌و لیبیا پێكه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌. به‌م پێیه‌ش ئه‌گه‌ر ئه‌ردۆغان له‌سه‌ر ئه‌م ڕووبه‌ڕووبوونه‌وانه‌ی ئیدلب به‌رده‌وام بێت، ڕه‌نگه‌ پوتن پاڵپشتییه‌ به‌هێزه‌كه‌ی بۆ حه‌فته‌ر بگه‌ڕێنێته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ش ته‌ڕابلوس ده‌كه‌وێته‌ جنگی حه‌فته‌ره‌وه‌.
ئه‌م سیناریۆیه‌ لای توركیا قبول نه‌كراوه‌، نه‌ك ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌ردۆغان وه‌ك سوكایه‌تییه‌كی هه‌رێمیی وایه‌، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی توركیا له‌ ناوچه‌كه‌دا گه‌مارۆ ده‌درێت، له‌لایه‌ك له‌نێوان دوژمنه‌ دێرینه‌كانیدا (یۆنان‌و قوبڕوس)، له‌لایه‌كی دیكه‌ له‌نێوان دوژمنه‌ نوێیه‌كانیدا (میسر‌و ئیسرائیل). له‌ماوه‌ی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی پێشووشدا، ئه‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌ ده‌ستپێشخه‌ری جیاوازیان تایبه‌ت به‌ گازی سروشتی‌و ئاسایش ئه‌نجامداوه‌، له‌ چاوی ئه‌نقه‌ره‌-شدا ئه‌و ده‌ستپێشخه‌رییانه‌ به‌رده‌وام له‌ گه‌شه‌سه‌ندندایه‌، تا ده‌بێته‌ ستراتیجییه‌كی چالاك دژی توركیا. ئه‌م ترسه‌ی توركیا-ش ڕۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بووه‌ له‌بڕیاره‌كه‌ی ئه‌ردۆغان بۆ واژۆكردنی ڕێكه‌وتنی سنوری ده‌ریایی له‌گه‌ڵ لیبیادا له‌ تشرینی دووه‌مدا، چوونكه‌ ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ بووه‌ هۆی كێشانی هێڵێك بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌له‌كۆمه‌كێ ده‌ریاییه‌ نوێیه‌كه‌ی نێوان قوبروس، میسر، یۆنان‌و ئیسرائیل، له‌ هه‌مان كاتدا به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی فشاره‌كه‌ی میسر‌و ئیمارات-یش بۆ سه‌ر ته‌ڕابلوس. به‌ڵام توڕه‌كردنی پوتن له‌ سوریا ئه‌م ستراتیجییه‌ توركیا-ش سه‌ره‌وژوور ده‌كاته‌وه‌.
ئه‌ردۆغان پێویستی به‌ ڕێگه‌چاره‌یه‌كه‌ بۆ پرسی په‌نابه‌ره‌ سورییه‌كان
توركیا نزیكه‌ی 4ملیۆن په‌نابه‌ری سوری گرتۆته‌خۆ، ئه‌گه‌ر بێتو پارێزگای ئیدلب-یش بكه‌وێت، ئه‌وا شه‌پۆلێكی دیكه‌ی په‌نابه‌ری لێده‌كه‌وێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش فشاری گه‌وره‌ له‌سه‌ر ئه‌نقه‌ره‌‌و په‌رچه‌كرداری ناوخۆیی زیاتریش له‌و وڵاته‌دا دروست ده‌كه‌ن. له‌ڕاستیدا ژینگه‌ی سیاسی توركیا له‌ نێوان هانده‌ران‌و دژه‌كانی ئه‌ردۆغاندا دابه‌شبووه‌، به‌ڵام ده‌ربڕینی بێزاری له‌ په‌نابه‌ره‌ سورییه‌كان، پرسێكی دانسقه‌یه‌ به‌ ده‌ست ئه‌و سه‌رۆكه‌وه‌ تا ڕووبه‌ڕووی ڕای گشتی پێ ببێته‌وه‌. له‌دوای ئه‌وه‌شی پێش ده‌ ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر توركه‌كان پێشوازییان له‌ ملیۆنان په‌نابه‌ری سوری كرد، پێده‌چێت ئێستا زۆرینه‌ی توركه‌كان بوونی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌، وه‌ك به‌ربه‌ستێك له‌به‌رده‌م هه‌وڵه‌كانی حكومه‌ت بۆ چاره‌سه‌ركردنی سستی ئابووری‌و یه‌خه‌گیرییه‌كانی دیكه‌ ببینن. به‌پێی ڕاپرسییه‌كی نوێی زانكۆی قادرهاس-یش، 70%ی ئه‌و توركانه‌ی به‌شدارن له‌ ڕاپرسییه‌كه‌دا، به‌بوونی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ رازی نین.
به‌وپێیه‌ش، ئه‌گه‌ر شاڵاوه‌كه‌ی ڕووسیا‌و سوریا بۆ چۆڵكردنی ئیدلب به‌رده‌وام بێت، توركیا به‌ ته‌نها ناتوانێت پاڵه‌په‌ستۆی گشت ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ وه‌ربگرێت، كه‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌و شاڵاوه‌دا ده‌ربه‌ده‌ر ده‌بن. له‌بری ئه‌وه‌، پێده‌چێت ئه‌ردۆغان هه‌وڵبدات ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ به‌ره‌و ئه‌وروپا ئاڕاسته‌ بكات، جا له‌ڕێگه‌ی وڵاتی سێهه‌مه‌وه‌ بێت، یاخود ده‌روازه‌یان بۆ واڵا بكات، تا بچنه‌ یۆنان.
ده‌رفه‌تێك له‌به‌رده‌م ئه‌ردۆغاندا
ئامانجی پوتن كۆتاییهێنانه‌ به‌ جه‌نگه‌كه‌ی سوریا به‌ پێی مه‌رجی گونجاوی خۆی‌و ئه‌سه‌د، دواجاریش به‌رده‌وام بوونه‌ تا ده‌گاته‌ چاره‌سه‌رێكی سیاسی له‌ ڕێگه‌ی دانوستانه‌كانی ئه‌ستانه‌وه‌. ئه‌گه‌ر هه‌وڵی به‌دیهێنانی ڕه‌وایی نێوده‌وڵه‌تیش بۆ ئه‌و دانوستانه‌ بدرێت، ئه‌وا به‌شداری توركیا تێیدا پێویستییه‌كی سه‌ره‌كییه‌، چوونكه‌ كۆبوونه‌وه‌كانی ئه‌ستانه‌ به‌بێ ڕه‌زامه‌ندی توركیا، له‌ چاوی جیهاندا ده‌بێته‌ گۆڵمه‌زی هاوڕێكانی ئه‌سه‌د، چوونكه‌ ئێستا ئه‌و كۆبوونه‌وانه‌ ته‌نها دوو ئه‌ندامی دیكه‌ی تێدایه‌، ئه‌وایش ڕووسیا‌و ئێرانن.
هاوكات پوتن ده‌شزانێت زیاده‌ڕه‌وی فشاره‌كان له‌ ئیدلب، ئه‌ردۆغان ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ ئامێزی واشنتۆن، به‌مه‌ش هه‌مان هه‌ڵه‌ی ساڵانی 1945-1946ی جۆزێف ستالین دوباره‌ ده‌كاته‌وه‌، كاتێك سۆڤێت داوای به‌شێكی خاكی توركیای ده‌كرد‌و ئه‌مه‌ش پاڵی به‌ توركیاوه‌نا بچێته‌ نێو هاوپه‌یمانیی ناتۆوه‌‌و ببێته‌ هاوپه‌یمانی نزیكی ئه‌مریكا. ڕه‌نگه‌ پوتن بزانێت، كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ڕێكه‌وتنێكی نوێوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ردۆغاندا ده‌رباره‌ی ئیدلب، به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ستراتیجییه‌ دوورخایه‌نه‌كانی به‌شێوه‌یه‌كی باشتر دێته‌دی، ئه‌گه‌رچی به‌نیازیش بێت له‌ داهاتوودا ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ بشكێنێت. بۆیه‌ پێده‌چێت پوتن ڕێگه‌ به‌ زه‌بری به‌هێزی ڕووكه‌شیی توركیا بۆسه‌ر پێگه‌ سه‌ربازییه‌كانی ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د بدات.
به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا به‌مه‌به‌ستی ڕاگرتنی پارسه‌نگ، مۆسكۆ ڕێگه‌نادات ئه‌ردۆغان به‌ته‌واوه‌تی هێزه‌كانی ئه‌سه‌د له‌ ئیدلب ده‌ربكات. هاوكات به‌پێی سروشته‌ ناكۆكه‌كه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا له‌گه‌ڵ ڕووسیادا‌و ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌ی مۆسكۆ له‌ لیبیا له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی توركیای ده‌كات، پێده‌چێت ئه‌گه‌ر ڕووسیا بژارده‌ی ڕێكه‌وتن ده‌رباره‌ی ئیدلب بێنێته‌پێش، ئه‌ردۆغان به‌ناچاری قبوڵی بكات. 
ڕه‌نگه‌ ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌ جه‌خت له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ئه‌سه‌د بكاته‌وه‌. چوونكه‌ ڕژێمه‌ عه‌له‌وییه‌كه‌ی ئێستا خوازیاره‌ تابكرێت زۆرترین ڕووبه‌ری خاكه‌كه‌ی بگرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌بێ دانیشتوانه‌ عه‌ره‌به‌ سوننه‌كه‌ی، چوونكه‌ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی 2011 له‌لایه‌ن ئه‌و پێكهاته‌یه‌وه‌ بڵێسه‌ی پێدرا. به‌م پێیه‌ش پێده‌چێت ڕاسته‌خۆ دوای ئه‌وه‌ی هه‌ردوو ڕێگای ستراتیجیی (M-4،M-5)ی خۆرهه‌ڵات‌و باشوری ئیدلب كه‌وته‌ ده‌ست ئه‌سه‌د، گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی كاتیش بێت، ڕێگه‌ به‌ ئه‌ردۆغان بدرێت ده‌ست به‌سه‌ر هه‌ردوو به‌شی خۆرئاوا‌و باكوری ئه‌و پارێزگایه‌دا بگرێت، كه‌ هاوسنوری توركیان. ئه‌م كاره‌ش زۆرینه‌ی دانیشتوانی ئیدلب (به‌ 2-3 ملیۆن هاوڵاتی سڤیلیشه‌وه‌) له‌ ناوچه‌یه‌كدا قه‌تیس ده‌كات، كه‌ ڕووبه‌ڕه‌كه‌ی نزیكه‌ی 1000 میل چوارگۆشه‌یه‌. له‌و كاته‌شدا ئه‌و سه‌ركه‌شییه‌ی به‌و دۆخه‌ مرۆییه‌ فشه‌ڵه‌وه‌ ده‌كرێت، ڕه‌نگه‌ هه‌مان ئه‌و باجه‌ بێت، كه‌ خۆیان ئاماده‌ن بیده‌ن، له‌به‌رامبه‌ر چاره‌سه‌ری دۆخی ئیدلب له‌ داهاتودا. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure