له‌ ئیدلب چی ده‌گوزه‌رێت؟

16/04/2020

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: كارنیگی
نوسینی: یه‌زید سایغ


له‌گه‌ڵ به‌رده‌وامیی ئالۆزییه‌كان له‌ ئیدلب‌و دوای كوژرانی 33 سه‌ربازی توركیا له‌ 27/شوباتدا، ئه‌ردۆغان له‌به‌رده‌م كۆمه‌ڵێك بژراده‌ی زۆر گراندایه‌، كه‌ هه‌ڵبژاردنی هه‌ر یه‌كێكیان خۆی له‌ خۆیدا سه‌ركێشییه‌كی گه‌وره‌یه‌.
 به‌ڵام ئه‌وه‌ی هێنده‌ی بژارده‌كانی به‌رده‌م ئه‌ردۆغان گرنگه‌، بژارده‌ ستراتجییه‌كانی ڕووسیایه‌: ئایا مۆسكۆ پاڵپشتی هێرشێكی بێسنوری ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د ده‌كات، یاخود دۆخه‌كه‌ بۆ زیاتر زاڵبوون به‌سه‌ر ئه‌نقه‌ره‌دا به‌كارده‌هێنێت؟ ئه‌گه‌ر وایه‌، ڕووسیا به‌ڕاستی چی له‌ توركیا ده‌وێت؟ به‌كورتی: ڕاسته‌ ئاڵۆزییه‌كان ته‌واو دراماتیكییه‌، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ مه‌ترسییه‌كانی ته‌نها وه‌ك ئامڕازێكی دانوستان به‌كاربهێنرێت، له‌ ئه‌نجامیشدا لێكتێگه‌شتنێكی ڕووسی-توركی نوێی ده‌رباره‌ی ئیدلب لێبكه‌وێته‌وه‌، به‌ڵكو ڕه‌نگه‌ له‌ ئیدلب-یش فراواتر.
ئه‌گه‌ر ئێستا به‌وردی بڕوانینه‌ دۆخه‌ سه‌ربازییه‌كه‌، ده‌بینین هێوركردنه‌وه‌ی ئاڵۆزییه‌كه‌ باشترین بژراده‌ی به‌رده‌م ئه‌ردۆغانه‌. ئه‌وه‌تا خۆشی له‌ لێدوانێكی 1/ئازاردا، پاڵپشتی چاره‌ی سیاسی ده‌كات. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م كاره‌ به‌بێ ئاگربه‌ست ئه‌نجام بدرێت، له‌ ئه‌نجامدا شه‌پۆلێكی نوێی په‌نابه‌ره‌ سورییه‌كانی ئیدلبی به‌ره‌و خاكی توركیا لێده‌كه‌وێته‌وه‌. تاكه‌ چاره‌ی ئه‌و شه‌پۆله‌ش ڕێخۆشكردنی گه‌شتنیانه‌ به‌و ناوچانه‌ی، كه‌ توركیا له‌ میانه‌ی هه‌ردوو ئۆپه‌راسیۆنی عه‌فرین‌و قه‌ڵغانی فوڕاتدا ده‌ستی به‌سه‌ردا گرتوون. به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م كاره‌ش ئه‌ركی زۆر ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی ئه‌نقه‌ره‌، چوونكه‌ ده‌بێت زۆربه‌ی خزمه‌تگوزاری‌و ژێرخانی ئه‌و ناوچانه‌ دابین بكات.
هه‌ر به‌هۆی ئه‌و مه‌ترسییانه‌شه‌وه‌ توركیا له‌ 28/شوباتدا، بڕیاریدا ده‌روازه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ی ده‌یانه‌وێت بگه‌نه‌ ئه‌وروپا واڵا بكات. به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ هه‌وڵه‌ بۆ وه‌رچه‌رخاندنی ڕای گشتی توركیی‌و به‌ده‌ستهێنانی هاریكاری زیاتری ئه‌وروپا بۆ یارمه‌تیدانی ئه‌و وڵاته‌ له‌ بارگرانییه‌ به‌رده‌وامه‌كانی ئه‌و دۆخه‌دا، هه‌روه‌ها بۆ هاندانی وه‌ڵامێكی كاراتری نێوده‌وڵه‌تی (به‌تایبه‌ت ئه‌وروپی) به‌رامبه‌ر قه‌یرانه‌كه‌ی ئیدلب، مه‌ترسی زیادبوونی ناكۆكییه‌كانی توركیا‌و ئه‌وروپای تێدایه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌ی ئه‌ردۆغان له‌ ناوخۆشدا به‌ره‌و باشبوون بچێت. 
له‌ به‌رامبه‌ردا رێگه‌چاره‌ی دووه‌م له‌به‌رده‌م توركیادا، نواندنی به‌هێزیی پلانه‌كانێتی له‌ناوخۆی سوریادا. به‌واتایه‌كی دیكه‌، ده‌بێت توركیا ویست‌و شێلگیریی خۆی بۆ وه‌ڵامی هه‌ر هێرشێك له‌ ئیدلب ده‌ربخات، به‌و هیوایه‌ی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د له‌ هێرشكردن خاوبكاته‌وه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌نقه‌ره‌ به‌كرداریی ئه‌مه‌ی ئه‌نجامداوه‌، كاتێك شاڵاوێكی هێرشی موشه‌كی‌و فڕۆكه‌ی بێفڕۆكه‌وانی كرده‌ سه‌ر هێزه‌كانی ڕژێمی سوریا، هه‌روه‌ها موشه‌كی به‌رگری ئاسمانییشی داوه‌ته‌ هێزه‌ چه‌كداره‌كانی ئۆپۆزسیۆنی سوری، كه‌ سه‌ر به‌ توركیان، ئه‌وانیش له‌ خستنه‌خواره‌وه‌ی دوو فڕۆكه‌ی ڕژێمی ئه‌سه‌ددا سه‌ركه‌وتوو بوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هێزه‌كانی به‌رگری توركیا-ش له‌ 1/ئازاردا، دوو فڕۆكه‌ی جه‌نگی سوریایان خسته‌خواره‌وه‌. بێگومان توركیا له‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ركه‌وتووه‌شدا ده‌ستی هه‌بوو، كه‌ هێزه‌كانی ئۆپۆزسیۆنی سوری له‌ 27/ شوباتدا ئه‌نجامیاندا، تێیدا ده‌ستیان به‌سه‌ر شاری (سه‌راقب)دا گرت‌و له‌ ماوه‌ی دواتریشدا چه‌ند شارۆچكه‌‌و گوندێكی دیكه‌شیان گرت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م جۆره‌ له‌ نمایشكردنی هێز له‌لایه‌ن توركیاوه‌ ته‌واو سه‌ركه‌وتووش بووبێت، ئه‌وا ته‌نها هێزه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ی له‌ پارێزگاكه‌ پراستووه‌‌و هیچی دیكه‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش به‌س نه‌بێت بۆ وه‌ستاندنی هێرشه‌كانی ڕژێمی سوریا له‌ ئیدلب‌و خۆرئاوای حه‌له‌ب، هه‌روه‌ك چۆن بینیمان ڕژێمه‌كه‌ چه‌ند ڕۆژێك دوای ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ی 27/شوبات، خۆی بۆ گرتنه‌وه‌ی سه‌راقب ئاماده‌كرد. 
به‌پێی ئاماژه‌كانی ئێستاش بێت، پێده‌چێت ڕژێمی سوریا بیه‌وێت هێزه‌كانی توركیا بكاته‌ ئامانج، چوونكه‌ ئه‌و ڕژێمه‌ هه‌ستده‌كات، یاخود ده‌زانێت له‌لایه‌ن ڕووسیاوه‌ ده‌پارێزرێت. به‌دڵنیایه‌وه‌ ڕووسیا-ش لانی كه‌م له‌سه‌ره‌تاوه‌ پاڵپشتی ئه‌و تاكتیكه‌ ده‌كات، ئه‌گه‌ر ئه‌و كاره‌ سه‌ركێشیش بێت. ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش به‌هێزیی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ی توركیا( قه‌ڵغانی به‌هار) ده‌ربخات. لێره‌دا ئه‌وه‌ی سه‌رنج ڕاده‌كێشێت، ئه‌وه‌یه‌ ڕووسیا ڕاسته‌وخۆ له‌ هێرشكردنه‌ سه‌ر هێزه‌ توركیییه‌كاندا تێوه‌نه‌گلا. به‌ڵام په‌رچه‌كرداری به‌هێزتری سه‌ربازیی توركیا، ڕه‌نگه‌ به‌ جۆرێك ئالۆزییه‌كان زیاد بكات، كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی سیاسی له‌گه‌ڵ ڕووسیا بهێنێته‌ئاراوه‌، ئه‌گه‌ر سه‌ربازیش نه‌بێت، به‌دڵنیاییشه‌وه‌ ڕووسیا توانای وه‌ڵامی هاوشێوه‌ی بۆ كرده‌ سه‌ربازییه‌كانی توركیا هه‌یه‌. به‌وپێیه‌ی له‌م دواییه‌شدا پێكدادانه‌ ناوبه‌ناوه‌كانی نێوان سوپای نیشتیمانی سوریا (كه‌ توركیا پاڵپشتی ده‌كات) له‌گه‌ڵ هه‌سه‌ده‌ به‌ فه‌رمانده‌یی كورد‌و سوپای ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د‌و هێزه‌كانی دیكه‌دا زیادیان كردووه‌، ئه‌وا توانای وه‌ڵامدانه‌ی ڕووسیا بۆ ئه‌نقه‌ره‌، هێرشكردنه‌ سه‌ر هێزه‌كانی سه‌ر به‌توركیا له‌ باكوری خۆرهه‌ڵاتی سوریا-ش ده‌گرێته‌وه‌.
هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ ڕووسیا له‌چوارچێوه‌ی وه‌ڵامه‌كه‌یدا بۆ توركیا، موشه‌كی دژه‌ فڕۆكه‌ی سه‌رشان له‌ ناوخۆی توركیادا، بداته‌ پارتی كرێكارانی كوردستان، هه‌روه‌ك چۆن له‌ ئایاری 2016دا، توركیا ئه‌و جۆره‌ چه‌كه‌ی دایه‌ ئۆپۆزسیۆنی سوری.
هاوكات ئه‌گه‌ر توركیا دۆخه‌كه‌ زیاتر به‌ره‌و گرژی ببات، پێویسته‌ هێزی وشكانی زیاتر به‌رێته‌ ئیدلب. به‌مه‌ش سوپاكه‌ی توشی مه‌ترسی‌و زیان ده‌بێته‌وه‌، پاڵنه‌ریش ده‌بێت ڕووسیا وه‌ڵامی ڕاسته‌وخۆی بداته‌وه‌. یاخود توركیا ده‌توانێت هێزی ئاسمانی وڵاته‌كه‌ی به‌رێته‌ سنوری ئاسمانی سوریا له‌ ئیدلب، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌بێ ڕه‌زامه‌ندی مۆسكۆ نابێت، كه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ش ڕێی تێناچێت.
هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ره‌و كوێمان ده‌به‌ن؟
ئه‌گه‌ری جه‌نگی گشتگیر ئێجگار دووره‌، چوونكه‌ ئه‌و زیانه‌ی ده‌یگه‌یه‌نێت به‌ په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیجییه‌كانی توركیا-ڕووسیا ئه‌مه‌نده‌ قورسه‌، كه‌ ئه‌ردۆغان ناتوانێت به‌رگه‌ی مه‌ترسییه‌كه‌ی بگرێت. هاوكات پاڵپشتییه‌كانی ئه‌مینداری گشتی ناتۆ، یاخود پشتگیرییه‌كانی تره‌مپ‌و سه‌ركرده‌كانی دیكه‌ی ئه‌وروپا، ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز نین پاڵ به‌ توركیاوه‌ بنێت، ده‌ستبه‌رداری ئه‌و وه‌به‌رهێنانانه‌ ببێت، كه‌ له‌ ئه‌نجامی په‌ره‌پێدانی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ڕووسیادا هاتۆته‌ ئاراوه‌.
له‌لایه‌كه‌ی دیكه‌وه‌، له‌به‌رژه‌وه‌ندی ڕووسیا نیه‌ گشت به‌روبوومی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ توركیادا له‌ده‌ست بدات‌و پاڵ به‌ ئه‌نقه‌ره‌وه‌ بنێته‌وه‌ بۆ به‌ره‌ی هاوپه‌یمانیی ناتۆ. ئه‌م ڕاستییانه‌ش بوار ده‌داته‌ ئه‌ردۆغان بۆئه‌وه‌ی پاشگه‌زنه‌بوونه‌وه‌ی خۆی به‌ ڕووسیا ڕابگه‌یه‌نێت، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی به‌رده‌وام بوونی له‌ وه‌ڵامه‌ سه‌ربازییه‌كانی وڵاته‌كه‌ی دژی ڕژێمی ئه‌سه‌د، به‌ڵام تا ئه‌و سنوره‌ی ڕووسیا ده‌ستوه‌ردانی ڕاسته‌وخۆ بۆ وه‌ستاندنی هێرشه‌كانی توركیا ئه‌نجام نه‌دات. له‌م باره‌شدا ده‌بێت مۆسكۆ ڕژێمی سوریا جڵه‌و بكات. له‌ڕاستیدا پێده‌چێت كار له‌سه‌ر ئه‌م ڕێگه‌چاره‌یه‌ كرابێت، ئه‌وه‌تا دوای ئه‌وه‌ی مۆسكۆ گومانی خسته‌ ئه‌گه‌ری كۆبوونه‌وه‌كه‌ی نێوان ئه‌ردۆغان‌و پوتن له‌ 5/ئازاردا، به‌ڵام دواتر دووباره‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ جه‌ختی كرده‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی كۆبوونه‌وه‌كه‌ له‌ واده‌ی خۆیدا. 
به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئامانجه‌كانی ڕووسیاوه‌ له‌ ئیدلب. چوونكه‌ هێزه‌ ئاسمانییه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌، ڕۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بوو له‌ پاڵپشتی هێرشی هێزه‌كانی سوریا له‌ ساڵی 2018دا، واتا ئه‌و هێرشانه‌ی بوونه‌ هۆی واژۆكردنی ڕێكه‌وتنی سوچی بۆ هێوركردنه‌وه‌ی ئاڵۆزییه‌كان. له‌ڕاستیدا ئه‌وكات زۆربه‌ی فشاره‌ سه‌ربازییه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ بۆسه‌ر توركیا له‌ هێزی ئاسمانی ڕووسیاوه‌ بوو، به‌ پاڵپشتی چه‌كی تۆپی ڕژێمی سوریا، له‌گه‌ڵ چه‌ند جوڵه‌یه‌كی سنورداری هێزی وشكانی سوری. به‌ڵام له‌ ماوه‌ی دواتردا، هه‌ندێك جار ڕووسیا پاڵپشتی هێزی ئاسمانی ڕژێمی سوریای له‌ ئیدلب نه‌كردووه‌، چوونكه‌ له‌و كاتانه‌دا، ویستوێتی ئه‌و ئاماژه‌یه‌ بداته‌ ئه‌نقه‌ره‌، كه‌ نایه‌وێت ده‌ستكه‌وتی دیاریكراوی سیاسی‌و ستراتیجیی له‌ توركیا زه‌وت بكات. 
به‌ڵام جیاوازی دۆخه‌كه‌ی ئێستا له‌ قه‌باره‌ی هێرشه‌ وشكانییه‌كانی ڕژێمی سوریادایه‌، كه‌ له‌لایه‌ن هێزی ئاسمانی ئه‌و وڵاته‌وه‌ پاڵپشتی ده‌كرێت، پاڵپشتییه‌كی به‌هێزی سیاسی‌و ستراتجی ڕووسیا-شی له‌ پشته‌وه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌مجاره‌ مۆسكۆ ڕۆڵێكی سه‌ربازی سه‌ره‌كی نابینێت. هاوكات ڕووسیا ڕێگری له‌ به‌كارهێنانی بواری ئاسمانیی سه‌ر پارێزگای ئیدلبی له‌ توركیا نه‌كردووه‌، به‌جۆرێك ڕێگه‌یداوه‌ توركیا به‌ فڕۆكه‌ی بێفڕۆكه‌وان هێرش بكاته‌ سه‌ر هێزه‌كانی ڕژێمی سوریا، ته‌نانه‌ت ئه‌نقه‌ره‌ له‌ 1/ئازاردا، بنكه‌ی هێزی ئاسمانی سوریای له‌ نه‌یره‌بی له‌ خۆرئاوای حه‌له‌ب په‌كخست. 
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئێستا ڕووسیا هه‌وڵی چه‌سپاندنی ده‌ستكه‌وته‌كانی ئه‌مدواییه‌ی ڕژێمی سوریا له‌ ئیدلب ده‌دات، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ به‌كه‌متر له‌ ئامانجه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی خۆی له‌و ناوچه‌یه‌ ڕازی ببێت. پێده‌چێت ئامانجی یه‌كه‌میش له‌م كاره‌ كێشانه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی سه‌ربازی توركیا له‌ ئیدلب بێت، به‌تایبه‌ت كشانه‌وه‌ی خاڵه‌ چاودێرییه‌كانی توركیا، كه‌ به‌پێی ڕێكه‌وتنی سوچی له‌ 2018دا، له‌ودیو ڕێگا خێراكانی (M4،5M)ه‌وه‌ دانراون.
شایه‌نی باسه‌ ڕه‌نگه‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ی دراماتیكی له‌سه‌ر ئیدلب، له‌ ناوه‌ڕۆكدا خۆئاماده‌كردنی ڕووسیای تێدابێت بۆ لێكتێگه‌شتنی نوێ له‌گه‌ڵ توركیادا ده‌رباره‌ی ناوچه‌ی دیكه‌ی سوریا، به‌تایبه‌ت حه‌سه‌كه‌‌و دێرزور. له‌ڕاستیشدا بارگرژییه‌كه‌ی ئیدلب‌و به‌رده‌وامی هێرشه‌كان بۆسه‌ر خاڵه‌كانی چاودێری توركیا له‌و ناوچه‌یه‌، بوێری ڕژێمی سوریا-ش له‌ گه‌مارۆدانی یه‌ك له‌دوا یه‌كی ئه‌و خاڵانه‌دا، په‌رده‌ له‌سه‌ر ئامانجێكی ستراتیجی فراوانتر هه‌ڵده‌ماڵن. لێره‌دا پێویسته‌ بیر خۆمانی بهێنینه‌وه‌، كه‌ ڕووسیا سه‌رپه‌رشتی گفتوگۆكانی نێوان ڕژێمی ئه‌سه‌د‌و كورد ده‌كات، ڕه‌نگه‌ هه‌وڵی نه‌رمكردنی دژێتییه‌كانی توركیا-ش بدات به‌رامبه‌ر هه‌ر گرێبه‌ستێكی خۆی له‌ دیمه‌شق، ئه‌مه‌ش له‌لایه‌ك ئاماژه‌یه‌ بۆ دانانی سنورێك بۆ بوونی سه‌ربازی توركیا له‌ سوریا، له‌لایه‌كی دیكه‌ بۆ ده‌ست به‌ردانی ئه‌نقه‌ره‌ له‌ ئۆپۆزسیۆنی سوری‌و ناوچه‌ مه‌ده‌نییه‌ ئارامه‌كانی ناو سوریا.
له‌ڕاستیدا ئه‌و ئاگره‌ی ئێستا له‌ ئیدلب بڵێسه‌ی سه‌ندووه‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ئامانجی ستراتیجی فراوانتر، كه‌ ره‌نگه‌ له‌ ئێستادا ده‌رنه‌كه‌وێت، به‌ڵكو له‌ داهاتوویه‌كی دوردا.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure