هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌زموونه‌كانی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی: پێشینه‌یه‌ك بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌قۆناغی دوای ناكۆكییه‌كاندان

21/05/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: arab-reform


ڕه‌نگه‌ فاكته‌ری هاوبه‌ش له‌ نێوان وڵاتانی به‌هاری عه‌ره‌بی له‌ قۆناغی پێش شۆڕشه‌كاندا، په‌یڕه‌وكردنێكی توندی مه‌ركه‌زیی بووبێت له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات سه‌پێنه‌كانیانه‌وه‌، بۆیه‌ له‌ ئه‌نجامدا بواری به‌شداریكردن له‌ كارگێڕی‌و مافی هاووڵاتیبوون له‌ هاووڵاتییانی ئه‌و وڵاتانه‌ زه‌وت كرابوو، هێز‌و ده‌رامه‌ته‌كانیش له‌ چنگی ده‌سه‌ڵاته‌ مه‌ركه‌زییه‌ نادیموكراتییه‌كاندا خڕبوبۆوه‌، دواجار ئه‌مانه‌ش ڕه‌وتی گه‌شه‌سه‌ندنی ئه‌و وڵاتانه‌یان لاوازكرد. ئه‌و وڵاتانه‌شی ناكۆكی‌و پشێوییان تێدایه‌، به‌هۆی ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی له‌سه‌ر شه‌رعییه‌ت‌و ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تن، زۆرجار ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێییه‌كان هه‌وڵی پڕكردنه‌وه‌ی كه‌لێنی بواری ئاسایش‌و ده‌سته‌به‌ركردنی خزمه‌تگوزارییه‌كان ده‌ده‌ن، هه‌روه‌ك ئه‌و كاره‌ی ئه‌نجومه‌نه‌ خۆجێییه‌كان له‌ سوریا له‌كاتی قه‌یرانه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌ ئه‌نجامیان دا، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌وه‌ی هێزه‌ ئه‌منییه‌ ناوخۆییه‌كانیش له‌ عێراق كردیان. به‌ڵام لێره‌دا پرسیارێك دێته‌ پێشه‌وه‌، ئایا له‌و وڵاتانه‌ی له‌ قۆناغی دوای پشێوی‌و ناكۆكییه‌كاندان‌و ده‌سه‌ڵاتی مه‌ركه‌زیش هێشتا پارێزگاری له‌ سروشتی خۆی كردووه‌‌و گواستنه‌وه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ده‌سه‌ڵاتیش ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، تا چ ڕاده‌یه‌ك چاكسازییه‌كانی بواری به‌رێوبردنی لامه‌ركه‌زی، ده‌توانێت حوكمێكی دیموكراتی ژیرانه‌ی پته‌و بهێنێته‌دی؟
بۆ ماوه‌ی چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك، لامه‌ركه‌زی وه‌ك چاكسازییه‌ك له‌ سستمی حوكمڕانیدا، له‌ ڕیزی پێشه‌وه‌ی ئه‌جێندای ڕێكخراوه‌ جیهانییه‌كانی گه‌شه‌پێدان بوو، وه‌ك بانكی نێوده‌وڵه‌تی‌و پڕۆگرامه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ گه‌شه‌پێدان، كه‌ به‌رده‌وام به‌ ده‌رامه‌ت‌و هاوكاریی بونیادنانی توانا ناوخۆییه‌كان پاڵپشتیی به‌ڕێوبردنه‌ لامه‌ركه‌زییه‌كانیان ده‌كرد. هاوكات خودی سستمی لامه‌ركه‌زی، وه‌ك ئامڕازێكی ڕامكردن‌و كۆتاییهێنان به‌ ناكۆكییه‌كان ته‌ماشا ده‌كرێت، چوونكه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ ئه‌و سستمه‌ میكانیزمه‌كانی دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان ئه‌و كۆمه‌ڵگا ناوخۆییه‌ كێبڕكێكارانه‌دا ده‌چه‌سه‌پێنێت، كه‌ ناكۆكی ئاینی‌و ئیتنییان له‌ نێواندایه‌، له‌لایه‌كی  دیكه‌شه‌وه‌ بواری به‌شداری هاوڵاتییان له‌ سیاسه‌ته‌ لۆكاڵیه‌كاندا ده‌ڕه‌خسێنێت.
به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕه‌گداكوتانی مه‌كه‌زێتی ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسی‌و كارگێڕییه‌كان، له‌ پاڵ گه‌نده‌ڵی‌و نه‌مانی متمانه‌دا، زۆربه‌یجار ده‌بێته‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م به‌شداری هاووڵاتیان له‌و بڕیار‌و پلانه‌ كارگێڕییانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌گه‌شه‌سه‌ندنی ناوچه‌كانیانه‌وه‌. هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م به‌شداری ڕاسته‌وخۆی هاووڵاتیاندا له‌ بڕیاره‌ سیاسییه‌كاندا، چوونكه‌ په‌یوه‌ندی نێوان هاووڵاتییان‌و نوێنه‌ره‌كانیان له‌ ئه‌نجومه‌نه‌ خۆجێییه‌كاندا ده‌پچڕێنێت، له‌كاتێكدا ئه‌و نوێنه‌رانه‌ ده‌بێت گه‌یه‌نه‌ری گشت گله‌یی‌و كێشه‌كانی هاووڵاتییان بن. بۆیه‌ زۆرجار ئه‌م جۆره‌ دۆخه‌ ناكۆكی له‌ نێوان گروپه‌ جیاوازه‌كاندا دروست ده‌كات، كه‌لێنه‌كانی نێوان ده‌وڵه‌ت‌و كۆمه‌ڵگاش زیاتر ده‌كات، بۆیه‌ له‌ كۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی شۆڕش، كه‌ ڕه‌نگه‌ هه‌ندێكجار په‌ره‌بستێنێ بۆ جه‌نگێكی توندوتیژ، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ سوریا‌و یه‌مه‌ن ڕوویدا. بۆیه‌ ئه‌و گفتوگۆ گشتگیره‌ی گشت لایه‌نه‌كان به‌شدار ده‌بن تێیدا، ده‌رباره‌ی  شێواز‌و په‌یكه‌ره‌كانی حوكمی نوێنه‌رێتی‌و هاوبه‌ش، ڕێگه‌چاره‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌نجامدانی پڕۆسه‌ی ڕاگواستن له‌ قۆناغی دوای ناكۆكی‌و شۆڕشه‌كاندا.
زۆربه‌ی جار له‌ میانه‌ی ناكۆكییه‌كاندا، هێزی ده‌سه‌ڵاته‌ لۆكاڵییه‌كان به‌هۆی زیادبوونی متمانه‌ی جه‌ماوه‌ر‌و پاڵپشتیی بیانییه‌وه‌ پته‌و ده‌بێت. به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌گه‌ر به‌شوێن چاره‌سه‌ری بنه‌ڕه‌تیدا بگه‌ڕێین، دابه‌شكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ڕێگه‌ی چاكسازییه‌ ده‌ستورییه‌كانه‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی‌و لامه‌ركه‌زی كارگێڕییه‌وه‌، فاكته‌ری بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ دوباره‌ به‌دیهێنانه‌وه‌ی سه‌قامگیری‌و چاره‌سه‌ری ناكۆكییه‌كان. به‌پێی ئه‌زموونی ئه‌و وڵاتانه‌شی چاكسازییان له‌ بواری حوكمڕانیدا ئه‌نجامداوه‌، وه‌ك په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی، ده‌بینین بۆئه‌وه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی سستمی حوكمڕانی گره‌نتی بكرێت، به‌جۆرێك كاریگه‌ری ئه‌رێنی‌و به‌رده‌وامی به‌سه‌ر بواری ئاشتی‌و ڕه‌وتی گه‌شه‌سه‌ندنه‌وه‌ هه‌بێت، پێویسته‌ پێش ئه‌نجامدانی چاكسازییه‌كان، هه‌ندێك مه‌رج ده‌سته‌به‌ر ببن، هه‌روه‌ها پێویسته‌ شاره‌زایی له‌ چۆنێتی داڕشتنی سستمێكی دامه‌زراوه‌ییدا هه‌بێت‌و ڕێكاره‌كانیش به‌كرداری جێبه‌جێبكرێن.
له‌و نێو ئه‌و مه‌رجانه‌شدا، ئاوێته‌كردنی گشت لایه‌نه‌كانه‌ له‌ پڕۆسه‌ی حوكمڕانیدا، دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات‌و ده‌رامه‌ته‌كانیش، هه‌روه‌ها ده‌سته‌به‌ركردنی بنه‌ما ده‌ستورییه‌كان‌و ئه‌و دامه‌زراوه‌ دیموكراتییه‌ مه‌ركه‌زییه‌ به‌هێزانه‌ی ڕێزی سه‌روه‌ری یاسا ده‌گرن. 
به‌م پێیه‌ش پێویسته‌ باس له‌ په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی‌و پاڵنه‌ر‌و هه‌نگاوه‌كانی داڕشتنی سستمێكی دامه‌زراوه‌یی‌و جێبه‌جێكردنی ئه‌و چاكسازییانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ لامه‌ركه‌زییه‌وه‌ بكه‌ین، هه‌روه‌ها ئه‌و یه‌خه‌گیری‌و مه‌ترسییانه‌ی ڕووبه‌ڕووی ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌بنه‌وه‌، كه‌ لامه‌ركه‌زی په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن. بۆیه‌ وه‌ك نمونه‌ باس له‌ بنه‌مای یاسایی‌و سیاقی سیاسی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی له‌ عێراق‌و تونس‌و مه‌غریب ده‌كه‌ین. ئه‌م باسه‌ش ده‌كرێت وه‌ك ئه‌زموونێك بۆ دۆخی سوریا له‌ قۆناغی دوای ناكۆكییه‌كاندا سودی لێببینرێت.
له‌ڕاستیدا چه‌مكی لامه‌كه‌زی له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا په‌ره‌یسه‌ندووه‌، ئه‌م چه‌مكه‌ش به‌شێوه‌یه‌كی گشتی واتا گواستنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ نێو چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی مه‌ركه‌زییه‌وه‌ بۆ سستمێكی لامه‌ركه‌زی، ئه‌م كاره‌ش دابه‌شكردنێكی ده‌ستوریی ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ڕێگه‌ی سپاردنی ده‌سه‌ڵاته‌ ئیداری‌و دارایی‌و سیاسییه‌كانه‌وه‌ به‌ هه‌رێم‌و ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێییه‌كان. په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ هه‌ر وڵاتێكدا، به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌و چاكسازییانه‌ی به‌ ئامانجی زیاتر سه‌ربه‌خۆبوونی ناوخۆیی له‌ ده‌سه‌ڵاتی مه‌ركه‌زی ئه‌نجامدراون، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ستیشه‌ به‌ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانی حكومه‌تی ناوه‌ند، له‌بری كۆكردنه‌وه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی په‌یكه‌ربه‌ندێكی مه‌ركه‌زیدا.
هه‌ندێك ڕه‌گه‌زی گرنگیش هه‌ن، كه‌ له‌كاتی جێبه‌جێكردنی چاكسازیی له‌ سستمی حوكمڕانیدا (وه‌ك جێبه‌جێكردنی لامه‌ركه‌زی كارگێڕی) پێویسته‌ ڕه‌چاو بكرێت، یه‌كێك له‌وانه‌ بریتییه‌ له‌ ڕێكخستنی چاكسازییه‌كان به‌پێی دۆخ‌و پێویستی. بۆ نمونه‌، له‌و وڵاتانه‌ی تازه‌ له‌ ناكۆكی‌و پشێوییه‌كان ڕزگاریان بووه‌، كاری له‌ پێشینه‌ بونیادنانه‌وه‌ی دامه‌زراوه‌ دیموكراتییه‌كانه‌، له‌م گۆشه‌نیگایه‌شه‌وه‌ شاره‌زایان پێیان وایه‌ پێویسته‌ چڕنه‌كردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ ناوه‌نددا پێش په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی بخرێت. به‌ڵام له‌ حاڵه‌تێكی وه‌ك ئه‌وه‌ی مه‌غریب‌و تونسدا، ده‌كرێت به‌ شێوازێكی هاوسه‌نگ لامه‌ركه‌زی‌و چڕنه‌كردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ كارگێڕییه‌كان له‌ ناوه‌نددا پێكه‌وه‌ جێبه‌جێبكرێن، له‌پاڵ پته‌وكردنی چاودێری ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ند به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌ لامه‌ركه‌زییه‌كانه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك پێیان وایه‌ بژارده‌یه‌كی ئاوه‌ها ڕه‌نگه‌ سه‌ربه‌خۆیی ده‌سه‌ڵاته‌ لۆكاڵییه‌كان سنوردار بكات، به‌وپێیه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر هه‌ژموونی حكومه‌تی ناوه‌نده‌وه‌. شایه‌نی باسه‌ په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زییه‌كی په‌یوه‌ست به‌ چڕنه‌بوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ ناوه‌نددا، ده‌كرێت وه‌ك هه‌نگاوی یه‌كه‌می چه‌سپاندنی سستمێكی لامه‌ركه‌زی سه‌ركه‌وتووی ماوه‌ درێژ ته‌ماشای بكرێت.
سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌، جیاكردنه‌وه‌‌و پۆلێنركردنی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی ده‌كرێت له‌ حكومه‌تی ناوه‌نده‌وه‌ بگوێزرێنه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاته‌ لامه‌ركه‌زییه‌كان(واتا ده‌سه‌ڵاته‌ كارگێڕی‌و سیاسی‌و داراییه‌كان) كلیلی به‌دیهێنانی ئامانج‌و سه‌ركه‌وتنی پڕۆسه‌كانی چاكسازییه‌ له‌ سستمی حوكمڕانیدا. 
ئه‌گه‌ر بڕوانینه‌ په‌یڕه‌وكردنی سستمی لامه‌ركه‌زی له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كانی دیكه‌، ئه‌وا به‌وپێیه‌ی زۆربه‌ی ڕیكاره‌كانی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی له‌ وڵاتانی وه‌ك لوبنان‌و ئوردون، ته‌نها له‌ چوارچێوه‌ی لامه‌ركه‌زی كارگێڕیدا كۆبۆته‌وه‌، بۆیه‌ نه‌بوونی ده‌رامه‌تی پێویست بۆ به‌دێهێنانی ئه‌ركه‌ كارگێڕییه‌كان به‌رده‌وام یه‌خه‌گیرییه‌كی گه‌وره‌یه‌ له‌به‌رده‌میاندا، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێییه‌كان پشت به‌و بودجه‌یه‌ ببه‌ستن، كه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی ناوه‌نده‌وه‌ بۆیان ته‌رخان كراوه‌. گه‌رچی له‌ عێراق به‌پێچه‌وانه‌وه‌یه‌، چوونكه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێییه‌كان له‌وێ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێكی دارایی‌و بودجه‌یه‌كی گه‌وره‌ن، به‌ڵام ئه‌زموونی هونه‌ری‌و توانستی پێویستییان نیه‌ بۆ به‌دیهێنانی لامه‌ركه‌زییه‌كی كارگێڕی سه‌ركه‌وتوو. 
شایه‌نی باسه‌ گرنگی‌و سودی ئه‌و چاكسازییانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ لامه‌ركه‌زییه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ سروشتی سستمی ده‌وڵه‌ته‌كه‌وه‌، ئایا سستمێكی فیدڕاڵییه‌ یاخود مه‌ركه‌زیی. ئێمه‌ لێره‌دا دوو سستمی مه‌ركه‌زی به‌نمونه‌ وه‌رده‌گرین، ئه‌وانیش تونس‌و مه‌غریبن، سستمێكی فیدڕاڵیش، كه‌ عێراقه‌. ده‌كرێت له‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی فیدڕاڵی‌و مه‌ركه‌زیشدا چاكسازییه‌كان بۆ جێبه‌جێكردنی لامه‌ركه‌زی ئه‌نجامبدرێن، به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی فیدڕاڵیدا لامه‌ركه‌زی به‌ پێی ده‌ستور ڕێكخراوه‌، بۆیه‌ حكومه‌ت ناتوانێت تاك لایه‌نانه‌ بڕیار له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سستمی لامه‌ركه‌زی‌و په‌یڕه‌وكردنه‌وه‌ی سستمی مه‌ركه‌زی بدات. به‌م پێیه‌ش ماف‌و هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێیه‌كان له‌ ده‌وڵه‌ته‌ فیدڕاڵییه‌كاندا به‌پێی ده‌ستور گره‌نتی كراوه‌، ته‌نانه‌ت یاساش ناتوانێت ئه‌و ماف‌و هه‌ژموونه‌ هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌. به‌ڵام له‌ ده‌وڵه‌ته‌ مه‌ركه‌زییه‌كاندا پێچه‌وانه‌یه‌، ده‌بینین جۆرێك له‌ جۆره‌كانی لامه‌ركه‌زی جێبه‌جێ ده‌كرێت، به‌ڵام له‌هه‌ركاتێكدا بێت حكومه‌ت ده‌توانێت شێوازی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زییه‌كه‌ بگۆڕێت، هه‌روه‌ك مه‌غریب‌و تونس. چوونكه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ مه‌ركه‌زییه‌كاندا كاتێك سستمی لامه‌ركه‌زی جێبه‌جێ ده‌كرێت، زۆرجار حكومه‌ت‌و ده‌سته‌بژێری سیاسیی ده‌ترسن لامه‌ركه‌زی خواستی جوداخوازیی به‌هێز بكات، بۆیه‌ ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی به‌ ئاستێكی سنوردار لامه‌ركه‌زی جێبه‌جێ ده‌كات، هاوكات به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی پاراستنی یه‌كپارچه‌یی خاكه‌كه‌ی‌و ئامڕازه‌كانی چاودێری‌و هه‌ژموونی مه‌ركه‌زدا ده‌بێت. 
له‌ كۆتاییدا، به‌كارهێنانی لامه‌ركه‌زی وه‌ك ئامڕازێك بۆ به‌دیهێنانی حوكمێكی ژیرانه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی به‌شداری هاوڵاتییان‌و ده‌سته‌به‌ركردنی خزمه‌تگوزارییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی كارا، پێویستی به‌ پڕۆسه‌یه‌كی گشتگیره‌، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ ده‌سته‌بژێری سیاسی‌و كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی له‌ دیاریكردنی شێواز‌و په‌یكه‌ره‌ كارگێڕییه‌كاندا به‌شدار بن، هه‌روه‌ها یارمه‌تیده‌ری داڕشتنی پڕۆسه‌ی لامه‌ركه‌زی‌و په‌یڕه‌وكردنیشی بن. به‌واتایه‌كی دیكه‌، بۆ گه‌شتن به‌و ئامانجه‌ پێویسته‌ سستمێكی دیموكراتی بوونی هه‌بێت. به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا له‌ هه‌ندێك وڵات مه‌ترسییه‌ك ڕووبه‌ڕووی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی ده‌بێته‌وه‌، كاتێك ده‌سته‌بژێری سیاسیی ده‌ست به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌ لۆكاڵییه‌كاندا ده‌گرنه‌وه‌، تا گره‌نتی به‌رده‌وامی هه‌ژموونی حكومه‌تی ناوه‌ند بكه‌ن، له‌ هه‌مان كاتدا شكستی سیاسه‌ته‌كانی حكومه‌تی ناوه‌ندیش بخه‌نه‌ ئه‌ستۆی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی. دۆخی عێراقیش نمونه‌ی ئه‌و لایه‌نه‌یه‌، ئه‌وه‌تا لایه‌نه‌ نیشتیمانیییه‌كان لامه‌كه‌زی‌و ناڕوونی له‌ ئه‌ركه‌كانی لامه‌ركه‌زیدا بۆ خه‌ریككردنی ڕای گشتی به‌كارده‌هێنن، هاوكات لۆمه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێییه‌كانیش ده‌كه‌ن.
له‌ڕاستیدا هه‌ڵسه‌نگاندنی نمونه‌كانی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كاندا كارێكی ئاسان نیه‌، چوونكه‌ زۆرینه‌ی نمونه‌كان ماوه‌یه‌كی دورودرێژیان ویستووه‌، تا یاسای پێویست دابڕێژن‌و چاكسازی له‌ یاسا كۆنه‌كاندا بكه‌ن، به‌مه‌به‌ستی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی. هاوكات كاریگه‌ری‌و شوێنه‌واری په‌یڕه‌وكردنی ئه‌و یاسایانه‌ش هێشتا ده‌رنه‌كه‌وتوون. به‌ڵام به‌هه‌رحاڵ له‌ وڵاتی تونس هه‌ندێك له‌ چاكسازییه‌كان سه‌ركه‌وتوو بوون، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ست بوون به‌ چڕكردنه‌وه‌ی ئامڕازه‌ دیموكراتییه‌كان له‌ ناوخۆدا، وه‌ك چڕكردنه‌وه‌ی به‌شداری گه‌نج، ئافره‌ت‌و كه‌مینه‌كان له‌ ڕێكاره‌كانی چه‌سپاندنی لامه‌ركه‌زیدا، وه‌ك پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌ ناوخۆییه‌كان. ئه‌گه‌ر له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كانیش وڵاتێكی وه‌ك سویسرا به‌نمونه‌ وه‌ربگرین، ئه‌وا سه‌ركه‌وتوویی سستمی لامه‌ركه‌زی، له‌ ئه‌نجامی ئه‌و پڕۆسه‌ یه‌كبه‌دوایه‌ك‌و دورخایه‌نانه‌ بوو، كه‌ به‌یارمه‌تی كۆمه‌ڵێك ڕێكاری پێشوه‌خته‌ ئه‌نجامدرا، له‌ گرنگترین ئه‌و ڕێكارانه‌ش، بوونی ئه‌و سستم‌و دامه‌زراوه‌ دیموكراتییه‌ چه‌سپاوانه‌ی ڕێزی سه‌روه‌ری یاسا ده‌گرن. 
به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌و وڵاتانه‌ی له‌ قۆناغی دوای ناكۆكییه‌كاندان، په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی به‌شدار ده‌بێت له‌ به‌دیهێنانی حوكمێكی ژیرانه‌دا، ئه‌م وته‌یه‌ش به‌تایبه‌ت بۆ دۆخی ئێستای سوریا گونجاوه‌، كه‌ كۆمه‌ڵگاكه‌ی ته‌واو ناكۆكه‌‌و هیچ متمانه‌یه‌كیش به‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی نه‌ماوه‌‌و كوردیش له‌و وڵاته‌ مه‌یلی سه‌ربه‌خۆبوونی هه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی پێش په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زییه‌كی به‌رده‌وام‌و چه‌سپاو، پێویسته‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ند دیموكراتییانه‌ چه‌ند چاكسازییه‌ك ئه‌نجام بدات. بۆیه‌ له‌ وڵاتێكی وه‌ك سوریا، میكانیزمه‌ دیموكراتییه‌كان‌و ڕێكاره‌كانی وه‌ك هه‌ڵبژاردنه‌ ناوخۆییه‌كان، پێویستییه‌كی سه‌ره‌كی گواستنه‌وه‌‌و به‌لامه‌ركه‌زی كردنی ده‌سه‌ڵاتن، به‌جۆرێك له‌ چوارچێوه‌ی سستمێكی دیموكراتیدا بێت‌و ده‌سه‌ڵاتێكی دیموكراتی-ش له‌ ناوه‌نده‌وه‌ پاڵپشتی بكات. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی بونیادنانه‌وه‌ی دامه‌زراوه‌ مه‌كه‌زییه‌ دیموكراتییه‌ پته‌وه‌كان مه‌رجێكی بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ سه‌ركه‌وتوویی په‌یڕه‌وكردنی لامه‌ركه‌زی له‌ قۆناغی دوای ناكۆییه‌كاندا، بۆیه‌ پێویسته‌ سستمێكی لامه‌ركه‌زی دیموكراتی له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌كسانی نێوان هاوڵاتییان له‌ سوریا په‌یڕه‌وبكرێت، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی دانانی ده‌ستورێكه‌وه‌، كه‌ مافی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و هاووڵاتیبوونی هه‌مووان بچه‌سپێنێت. به‌شێوه‌یه‌كی گشتگیرتر، به‌هۆی فشه‌ڵی به‌سته‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی له‌ قۆناغی دوای ناكۆكییه‌كاندان، هه‌روه‌ها نه‌مانی متمانه‌ به‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت، پێویسته‌ له‌ دۆخێكی وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستای سوریادا، شان به‌شانی چه‌سپاندنی دیموكراتیی، دووباره‌ په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی دابڕێژرێته‌وه‌‌و په‌یوه‌ندی نێوان هاوڵاتییان‌و حكومه‌ت بونیادبنرێته‌وه‌.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure