سستمی دیموكراتی شیاوترینه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كان

09/06/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: شلۆمۆ بن عامی


قه‌یرانی ڤایرۆسی كۆرۆنا نوێترین سه‌نگه‌ری ناكۆكی به‌رده‌وامی نێوان ئایدۆلۆژیاكانه‌، ئه‌و ئایدۆلۆژیایانه‌ی له‌م ساڵانه‌ی دواییدا بوونه‌ته‌ سیمای بنه‌ڕه‌تیی جوگرافیای سیاسی. له‌وكاته‌شی چین وه‌ك نوێنه‌ری سستمی ئۆتۆكرات‌و سته‌مكار، به‌رده‌وام بوو له‌ نمایشكردنی سودی ستراتیجیی ڕێكاره‌ تونده‌كانی داخرانی شوێنه‌ گشتییه‌كان بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ته‌شه‌سه‌ندنی ڤایرۆسی كۆرۆنا، له‌به‌رامبه‌ردا وه‌ڵامدانه‌وه‌ی وڵاته‌ دیموكراتییه‌كان بۆ قه‌یرانه‌كه‌ له‌یه‌ك ئاستدا نه‌بوو، به‌ڵكو جیاوازی زۆریان له‌ نێواندا بوو. پرسیاره‌كه‌ش لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، چ سستمێكی سیاسی گونجاوترینه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كان؟
بۆچوونێك هه‌یه‌ پێی وایه‌، كه‌ سستمه‌ ئۆتۆكراته‌كان تایبه‌تمه‌ندی سه‌رنجڕاكێشیان تێدایه‌، ئه‌وه‌تا له‌ سایه‌ی سستمه‌ دیموكراتییه‌كانی، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا، هه‌ندێك خه‌ڵك خراپ ئازادییه‌كان ده‌قۆزنه‌وه‌‌و سه‌رپێچی ڕێكاره‌ خۆپارێزییه‌كانی، وه‌ك به‌كارهێنانی ده‌مامك ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا سستمه‌ ئۆتۆكراته‌كان ده‌توانن به‌ئاسانی ئه‌و بنه‌ما جیاوازانه‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتین بسه‌پێنن‌و جێبه‌جێ بكه‌ن. هاوكات هه‌ندێك ده‌ڵێن چین له‌گه‌ڵ جه‌ختكردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر ڕێزگرتن‌و ملكه‌چی بۆ ده‌سه‌ڵات، سود له‌ بنه‌ماكانی كۆنفۆشیۆسی-یش ده‌بینێت، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی هزری حكومه‌ته‌ دیموكراتییه‌كانی خۆرئاواوه‌یه‌، كه‌ سه‌ربه‌خۆیی تاك پته‌و ده‌كه‌ن‌و جه‌خت له‌سه‌ر ڕه‌زامه‌ندی تاك ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات.
له‌ڕاستیدا حكومه‌تی چین به‌ توندی هه‌وڵی بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ بۆچوونه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌دات، له‌و میانه‌یه‌شدا به‌رده‌وام گاڵته‌ی به‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ خاوه‌كه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا دێت. ڕاسته‌ ئه‌و ڕێكاره‌ توندانه‌ی داخستن، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ شاری ووهان- سه‌رچاوه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی په‌تاكه‌-ڕۆڵی خۆی بینی له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی ڤایرۆسی كۆرۆنادا، ئه‌مریكییه‌كان شێگیر ده‌كات، به‌ڵام كاتێك دێینه‌سه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنی توانای سستمه‌ سیاسییه‌كان له‌ به‌ره‌نگابوونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كاندا، ئه‌وا به‌راوردی لایه‌نێكی له‌و جۆره‌ خاڵێكی پێویست نیه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌و حكومه‌ته‌ دیموكراتییانه‌ی پابه‌ندی بنه‌ما كۆنفۆشیۆسییه‌كانن (وه‌ك هۆنگ كۆنگ، ژاپۆن، سینگاپور، كۆریای باشور‌و تایوان) توانیان لانی كه‌م به‌هه‌مان كارایی چین به‌ره‌نگاری قه‌یرانی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆڤید19 ببنه‌وه‌. هاوكات چه‌ندین حكومه‌تی دیكه‌ هه‌ن(وه‌ك ئوسترالیا، نه‌مسا، یۆنان، نیوزیلاند‌و پورتوگال)، سه‌ره‌ڕای جێبه‌جێنه‌كردنی بنه‌ماكانی كۆنفۆشیۆسی، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی كارا به‌ره‌نگاری قه‌یرانه‌كه‌ بوونه‌ته‌وه‌. له‌ڕاستیدا، ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ ئاستێكی باڵادا بوون له‌ به‌رنگاربوونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كه‌دا، زۆربه‌یان خاوه‌نی سستمێكی دیموكراتیی بوون.
فاكته‌ری هاوبه‌شی نێوان ئه‌و سستمه‌ دیموكراتییانه‌ی له‌و ئاسته‌ باڵایه‌شدا بوون، ئه‌وه‌بوو، كه‌ سه‌ركرده‌كانیان دركیان به‌ قورسی یه‌خه‌گیرییه‌كه‌ كردبوو، به‌شێوه‌یه‌كی متمانه‌داریش په‌یوندییان له‌گه‌ڵ هاوڵاتییه‌كانیان به‌ست، هاوكات ڕێكاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یان له‌ كاتی گونجاودا گرته‌به‌ر. له‌به‌رامبه‌ریشدا، خراپی ئاستی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌ هه‌ندێك وڵاتی دیكه‌، یا به‌هۆی نزمی ئاستی خۆپارێزییه‌وه‌یه‌(وه‌ك ئیتاڵیا‌و ئیسپانیا)، یاخود ئه‌نجامی دواكه‌وتنی به‌مه‌به‌ستی سه‌ركرده‌كانیانه‌ له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی په‌تاكه‌دا (وه‌ك به‌ڕازیل، به‌ریتانیا‌و ئه‌مریكا).
به‌ڵام ته‌نانه‌ت شكستی ئه‌م چه‌ند حكومه‌ته‌ دیموكراتییه‌ش تاڕاده‌یه‌ك له‌گه‌ڵ مێژوودا یه‌ك ناگرێته‌وه‌، هه‌روه‌ك ماوه‌ی پێش هه‌ردوو جه‌نگه‌ جیهانییه‌كه‌ ده‌ریده‌خات، ئه‌وكات سستمه‌ دیموكراتییه‌كان له‌ درك كردن به‌ مه‌ترسییه‌كانی جه‌نگ جۆره‌ خاوییه‌كیان تێدابوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كاتێك هه‌ستیان به‌و مه‌ترسییانه‌ كرد، ده‌ستبه‌جێ به‌هۆی كاری مكوڕ‌و متمانه‌ی گه‌ل به‌ حكومه‌ت توانییان به‌سه‌ر مه‌ترسییه‌كاندا سه‌ربكه‌ون.
ڕاسته‌ ئێستا هه‌ندێك له‌ حكومه‌ته‌ دیموكراتییه‌كان تا ڕاده‌ییه‌كی زۆر متمانه‌ی هاوڵاتییه‌كانیان له‌ ده‌ست داوه‌، پێده‌چێت سوریش بن، كه‌ هیچ ڕێكارێك له‌و باره‌یه‌وه‌ جێبه‌جێ نه‌كه‌ن. ئه‌وه‌تا دۆناڵد تره‌مپ‌و جایر بۆسونارۆی سه‌رۆكی به‌ڕازیل به‌كه‌م ته‌ماشای مه‌ترسییه‌كانی كۆرۆنا ده‌كه‌ن‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌كانیان پێچه‌وانه‌ی ئامۆژگاری شاره‌زایانه‌، ئه‌مه‌ش ته‌نها بۆ به‌دیهێنانی ئامانجی خۆویستانه‌ی خۆیانه‌، تا وه‌ك دوو كه‌سی به‌هێز ده‌ربكه‌ون. هاوكات بۆریس جۆنسنی سه‌رۆك وه‌زیرانی به‌ریتانیا-ش هه‌مان ڕه‌وتی ئه‌وانی گرتۆته‌به‌ر. به‌ڵام ناكرێت ئه‌مه‌ وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆسه‌ر دیموكراتیی ببینین. چوونكه‌ له‌ میانه‌ی قه‌یرانی په‌تای كۆڤید19دا، سه‌رۆكی چه‌ندین حكومه‌تی دیموكراتی بوونه‌ نمونه‌ی سه‌ركردێتی ژیرانه‌.
له‌ نیوزیلاند، سه‌رۆك وه‌زیران جاسێندا ئاردێرنی ته‌مه‌ن 39 ساڵ، ڕاشكاوانه‌ له‌باره‌ی هه‌ڕه‌شه‌كانی كۆرۆناوه‌ دوا، داوای له‌ هاوڵاتیان-یش كرد، كه‌ شان بده‌نه‌ به‌ر ئه‌و به‌رپرسیارێتییه‌ هاوبه‌شه‌، هاوكات ڕێكاری خۆپارێزیی زانستیشی جێبه‌جێكرد. له‌ ئه‌نجامیشدا، هیچ حاڵه‌تێكی نوێی توشبوون به‌ كۆرۆنا ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێكه‌ له‌و وڵاته‌ ڕانه‌گه‌یه‌ندراوه‌.
له‌ ئه‌ڵمانیا-ش، شێوازه‌ ئارام‌و ڕوون‌و متمانه‌داره‌كه‌ی ڕاوێژكار ئه‌نگێلا مێركڵ، یارمه‌تیده‌ر بوو له‌ به‌دیهێنانی ئه‌و وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ی هاوڵاتییان، كه‌ ڕێژه‌ی مردنی له‌ ئاستێكی نزمدا ڕاگرت. هاوكات ئه‌و ڕێكاره‌ یه‌كلاكه‌ره‌وانه‌ی له‌ كاتی گونجاودا، له‌لایه‌ن (سه‌رۆك وه‌زیرانی دانیمارك مێت فرێدێریكسن، سه‌رۆكی تایوان تسای ئینگ وێن، سه‌رۆك وه‌زیرانی نه‌رویج ئیرنا سۆلبێرگ، سه‌رۆك وه‌زیرانی ئایسله‌ندا كاترین جه‌یكه‌ب‌و سه‌رۆك وه‌زیرانی فینله‌ندا سانا مارین)ه‌وه‌ به‌بێ ده‌رچوون له‌ بنه‌ماكانی دیموكراتی جێبه‌جێكرا، ئه‌نجامی سه‌رنجڕاكێشی لێكه‌وته‌وه‌.
ئه‌م سه‌ركردانه‌ متمانه‌ی گه‌لیان به‌ده‌ست هێنا بوو.(ده‌كرێت بڵێین هه‌ڵبژاردنی ژنان بۆ سه‌رۆكێتی-هه‌ندێك جار ته‌مه‌ن گه‌نجه‌كان- ڕه‌نگدانه‌وه‌ی كامڵبوونی سیاسیی ده‌وڵه‌ت‌و بوونی متمانه‌یه‌ له‌ كاری حكومه‌ته‌كانیاندا). وه‌ڵامیشیان بۆ قه‌یرانه‌كه‌ ئه‌و متمانه‌یه‌ی قوڵتر كرده‌وه‌.
له‌م میانه‌یه‌شدا، سستمه‌ ئۆتۆكراته‌كان پشت ده‌به‌ستن به‌ پڕوپاگه‌نده‌ی سیاسی‌و تۆڕه‌كانی چاودێری، تا پارێزگاری له‌ ڕه‌وایی خۆیان بكه‌ن، ئه‌مه‌ش به‌دڵنیاییه‌وه‌ نه‌مانی متمانه‌ی به‌ حكومه‌ت لێده‌كه‌وێته‌وه‌. بۆچی باوه‌ڕ به‌ داتاكانی چین ده‌رباره‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنای نوێ بكه‌ین، دوای ئه‌وه‌ی حكومه‌تی ئه‌و وڵاته‌ له‌قۆناغی یه‌كه‌می بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تاكه‌دا ئاشكراكردنی زانیارییه‌كانی قه‌ده‌غه‌ كرد؟
ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جاریش نیه‌ چین ڕێگه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی زانیارییه‌كان بگرێت، له‌ ساڵی 2003-شدا كاتێك په‌تای سارس بڵاوبۆوه‌، پێش ئه‌وه‌ی حكومه‌تی ئه‌و وڵاته‌ ڕاستی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تاكه‌ ڕابگه‌یه‌نێت، پزیشكێك بڵاوبوونه‌وه‌كه‌ی ئاشكرا كرد. له‌ ڕاستیدا هه‌ندێك له‌ چاودێران ته‌نانه‌ت متمانه‌یان به‌ڕاگه‌یاندنی فه‌رمی ڕێژه‌ی تێكڕای داهاتی نه‌ته‌وه‌یی چین-یش نیه‌. به‌هه‌رحاڵ، پێده‌چێت شه‌پۆلێكی نوێی توشبوون به‌ كۆرۆنا له‌ چین له‌ئارادا بێت. 
سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ش دروستبێت، كه‌ پێی وایه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تاكه‌ له‌ ئێران‌و ڕووسیا له‌وه‌ مه‌ترسیدارتره‌، كه‌ خۆیان ڕایانگه‌یاندووه‌. هاوكات دوای زنجیره‌ هه‌ڵه‌ فه‌رمییه‌كانی ڤلادیمیر پوتن -له‌وانه‌ش گرنگینه‌دانی كرملن له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌ قه‌یرانی كۆرۆنا- ئاستی جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی پاشگه‌زبوونه‌وه‌ی به‌خۆوه‌ بینیوه‌، به‌جۆرێك گه‌شتۆته‌ نزمترین ئاست له‌ ماوه‌ی بیست ساڵه‌ی حوكمڕانی ئه‌و سه‌رۆكه‌دا.  
له‌میانه‌ی به‌راوردكردنی ئه‌دای وڵاتان له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی قه‌یرانی كۆرۆنادا، هه‌ندێك فاكته‌ری دیكه‌ش هه‌ن، كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ سستمی سیاسییه‌وه‌ نیه‌. بۆنمونه‌، هه‌ندێك له‌و وڵاتانه‌ی له‌م دواییه‌دا په‌تا جیاوازه‌كانیان تێدا بڵاوبۆته‌وه‌(وه‌ك چین، ڤێتنام، هۆنگ كۆنگ، سینگاپور، تایوان‌و كۆریای باشور)، سودیان له‌ ئه‌زمونی دامه‌زراوه‌یی بینیوه‌.
به‌ڵام ته‌نانه‌ت له‌و لایه‌نه‌شه‌وه‌، به‌ده‌ر له‌ ڤێتنام، پێده‌چێت حكومه‌ته‌ دیموكراتییه‌كان باشتر سودیان له‌ ئه‌زمونی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تاكان بینیبێت. ئه‌وه‌تا ئه‌زموونی كۆریای باشور له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای (MERS) له‌ ساڵی 2012دا، كاریگه‌ری هه‌بوو له‌سه‌ر شێوازی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی بۆ په‌تای كۆرۆنا، ده‌بینین له‌میانه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنادا، حكومه‌تی ئه‌و وڵاته‌ سوره‌ له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی پشكینین به‌شێوازێكی به‌ربڵاو. به‌ڵام به‌ پیچه‌وانه‌وه‌، چین هه‌مان هه‌ڵه‌ی سه‌رده‌می بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای سارسی ئه‌نجامدایه‌وه‌، ئه‌وه‌تا جارێكی دیكه‌ له‌ سه‌ره‌تای بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنادا زانیارییه‌كانی لای خۆی گلدایه‌وه‌.
كێشه‌كه‌ له‌وه‌دا نیه‌، كه‌ چین په‌ندی وه‌رنه‌گرتووه‌، به‌ڵكو له‌وه‌دایه‌، كه‌ نه‌یتوانیوه‌ په‌ند وه‌ربگرێت، ئه‌مه‌ش بنچینه‌ی بابه‌ته‌كه‌یه‌. له‌ سستمه‌ دیموكراتییه‌كاندا، قه‌یران تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی سیاسییه‌، بۆیه‌ یا ئه‌وه‌تا سه‌ركرده‌كان پارێزگاری له‌ متمانه‌ی هاوڵاتیان ده‌كه‌ن‌و پته‌وی ده‌كه‌ن، یاخود سه‌ركێشی به‌ ده‌نگی ده‌نگده‌ره‌كانیان له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا ده‌كه‌ن. به‌ڵام له‌ سستمه‌ ئۆتۆكراته‌كاندا، قه‌یران هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆسه‌ر شه‌رعێتی سستمه‌كه‌، ته‌نانه‌ت بۆ سه‌ر مانه‌وه‌شی.
بۆیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو مه‌ترسییه‌دا، پێده‌چێت شاردنه‌وه‌ی ڕاستییه‌كان له‌لای حكومه‌ته‌ ئۆتۆكراته‌كان باشترین بژارده‌ بێت. كاتێكیش داوای هه‌ڵسوكه‌وتێكی جیاواز له‌و جۆره‌ حكومه‌تانه‌ ده‌كه‌ین، وه‌ك داواكه‌ی تره‌مپ له‌ چینییه‌كان، واتا داوای گۆڕینی سستمی سیاسی ئه‌و وڵاته‌مان كردووه‌. 
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن
  

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure