پێویسته‌ سوریا به‌سه‌ر سێ ناوچه‌ی جێ نفوزیی ده‌ره‌كیدا دابه‌شبكرێت

09/06/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌لملانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینی/ د. دانیا خه‌تیب
وه‌رگێڕانی/ فه‌رهاد حه‌سه‌ن
سه‌رچاوه‌ / Middle East Institute


سه‌ركرده‌كانی جیهان تائێستا له‌ژێر گووشاری زۆردابوون بۆ هێشتنه‌وه‌ی یه‌كێتی خاكی سوریا به‌یه‌كگرتووی، به‌ڵام له‌ ئێستادا هه‌وڵدان بۆ ئه‌و ئامانجه‌ شتێكی نا واقعییه‌. ده‌یڤد پترایۆس جه‌نه‌راڵی سه‌ربازی خانه‌نشینكراوی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ووتارێكیدا ده‌رباره‌ی سوریا ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كه‌ ره‌نگه‌ شتێكی ئه‌سته‌م نه‌بێت دووباره‌ ئه‌و وڵاته‌ یه‌ك بخرێته‌وه‌. به‌ڵام له‌ پێناو دووباره‌ یه‌كخستنه‌وه‌ی یه‌كێتی جوگرافی و سه‌روه‌ری سوریا ئه‌وا یه‌كه‌م هه‌نگاو پێویسته‌ ئه‌و وڵاته‌ به‌ قۆناغی راگوزارییدا تێپه‌ڕبێت كه‌ تیایدا سوریا بۆ سێ ناوچه‌ی جێ نفوزی وڵاتانی بیانی دابه‌ش بكرێت. 
له‌ئێستادا سوریا هیچ پایه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی ولاتێكی یه‌كگرتووی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی تیانه‌ماوه‌. به‌جۆرێك زیاتر له‌ نیوه‌ی هاوڵاتیانی ئه‌و وڵاته‌ یان ئاواریی ناوخۆیین یاخوود وه‌ك په‌نابه‌ر ڕوویان له‌ وڵاتانی تر كردووه‌. سه‌ركرده‌ سه‌ربازییه‌كان، گرووپه‌ چه‌كدار و میلشیاكان و قاچاخچی و گرووپه‌ تاڵانكارییه‌كان فه‌رمانڕه‌وایی ئه‌و وڵاته‌ ده‌كه‌ن. جه‌نگی چه‌ند ساڵه‌ی سوریا ره‌ق و كینه‌ی زۆری له‌نێوان پێكهاته‌ی سوننه‌ و عه‌له‌وی شیعه‌، كورد و عه‌ره‌ب دروستكردووه‌. بۆیه‌ چیتر متمانه‌ و بڕوابه‌یه‌ك بوون له‌نێوان پێكهاته‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی سووریدا نه‌ماوه‌. بۆیه‌ جێی سه‌رسوڕمانه‌ ئه‌گه‌ر وادابنرێت كه‌ گفتوگۆكانی ئاشتی جنێڤ به‌شێوه‌یه‌كی سیحرئامێز ده‌توانێت قه‌ناعه‌ت به‌ پێكهاته‌كانی سوریا بكات دووباره‌ پێكه‌وه‌ له‌ دۆخێكی ئاشتی و هارمۆنیدا بژین. 

سوریا له‌سه‌ره‌تادا پێویستی به‌ قۆناغی ڕاگوزارییه‌
ساڵانێكه‌ سه‌ركرده‌كانی جیهان پێداگری له‌سه‌ر ئه‌و پێشنیازه‌ ده‌كه‌ن كه‌ پێویسته‌ خه‌ڵكی سوریا بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووسی وڵاته‌كه‌یان بده‌ن، به‌ڵام له‌ واقعدا پێشنیازێكی له‌وجۆره‌ بوونی نیه‌، به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ باروودۆخی ئێستای سوریادا. جه‌نگی چه‌ند ساڵه‌ی سوریا بووه‌ته‌ هۆی تێكشكاندنی پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و وڵاته‌ و وێرانكردنی دامه‌زراوه‌ ده‌ستورییه‌كانی. ئه‌مه‌ش ده‌خوازێت سوریا دووباره‌ له‌ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و سیاسییه‌وه‌ له‌بنچینه‌وه‌ بنیاد بنرێته‌وه‌ به‌رله‌وه‌ی سورییه‌كان دڵنیابنه‌وه‌ له‌ بڕیارێكی یه‌كلایكه‌ره‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئایینده‌ی وڵاته‌كه‌یان. بۆیه‌ سه‌ره‌تا پێویستیان به‌ قۆناغی راگوزاریی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر سورییه‌كان له‌مڕۆدا هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بده‌ن ئه‌وا پێویسته‌ ده‌نگ به‌ كێ بده‌ن؟ ئایا ده‌نگ بده‌ن به‌ به‌عسییه‌كانی پێشوو، گرووپه‌ جیهادییه‌كان، یان ئه‌ندامانی گرووپه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان كه‌ ساڵانێكه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌ ده‌ژین و هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆییان به‌ گرووپ و هاوڵاتیانی ئه‌و وڵاته‌وه‌ نه‌ماوه‌.
بۆ ده‌ستپێكردن به‌ قۆناغی راگوزاریش، پێویسته‌ به‌شار ئه‌سه‌د به‌شێك نه‌بێت له‌ چاره‌سه‌ری ئایینده‌ی ئه‌و وڵاته‌ – به‌واتایه‌كی تر هه‌ر چاره‌سه‌رێك بۆ ئایینده‌ی سوریا پێویسته‌ به‌ جێهێشتنی به‌شار ئه‌سه‌د له‌ حكومڕانی ئه‌و وڵاته‌ ده‌ست پێ بكات. ته‌نانه‌ت پشتیوانان و لایه‌نگرانی به‌شار ئه‌سه‌د، هاوشێوه‌ی ڕووسه‌كان گه‌یششتوون به‌و ڕاستییه‌ی كه‌ چاره‌سه‌ری ئایینده‌ی سوریا پێویسته‌ هاوته‌ریب بێت له‌گه‌ڵ دوورخستنه‌وه‌ی به‌شار ئه‌سه‌د له‌ ده‌سه‌ڵات. رێككه‌وتنه‌ سیاسییه‌ ناوخۆییه‌كان هاوشێوه‌ی ئه‌و رێككه‌وتنه‌ی رووسیا له‌گه‌ڵ گرووپی ئۆپۆزسیۆن له‌ ده‌رعا پێشێلی كرد هیچ گه‌ره‌نتی سه‌ركه‌وتنی نیه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌شار ئه‌سه‌د لای خۆیه‌وه‌ پابه‌ندی رێككه‌وتنه‌كان نابێت. بۆیه‌ به‌م دواییانه‌ ده‌زگا میدییایه‌كانی ڕووسیا هه‌ڵمه‌تێكی دژایه‌تیكردنی به‌شار ئه‌سه‌دیان ده‌ست پێكرد. جیاوازی و دابه‌شبوون له‌ناو خانه‌واده‌ی به‌شار ئه‌سه‌د چیتر ناشاردرێته‌وه‌ و ئاشكرایه‌، به‌دیاریكراوی دوای ئه‌وه‌ی رامی مه‌خلوف ئامۆزای ئه‌سه‌د جارجار ڤیدیۆی تۆمه‌تباركردنی به‌شار ئه‌سه‌د به‌ نادادپه‌روه‌ر له‌سه‌ر تۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی فه‌یسبووك بڵاو ده‌كاته‌وه‌. ئه‌م دابه‌شبوونه‌ش ده‌رخه‌ری ئه‌و ڕاستییه‌یه‌ كه‌ به‌شار ئه‌سه‌د لاوازه‌ له‌ كۆنترۆڵكردنی خانه‌واده‌ و داروده‌سته‌ی خۆیی.
به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ڕووسه‌كان به‌ ئاسانی ده‌ستبه‌رداری به‌شار ئه‌سه‌د نابن. به‌و سیفه‌ته‌ی كوڕی دامه‌زرێنه‌ری رژێمی سوریا حافز ئه‌سه‌ده‌، وایكردووه‌ كه‌ به‌شار ئه‌سه‌د وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی یه‌كگرتووی سورییه‌كان ته‌ماشا بكرێت. سه‌ركرده‌ سه‌ربازی و چه‌كدارییه‌كان له‌ژێر ئاڵاكه‌یدا ده‌جه‌نگن، نه‌ویبوونی ئاڵاكه‌ی ته‌نها ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی ئاشووب و ناسه‌قامگیری زیاتر بۆ ڕووسه‌كان كه‌ ده‌بێت ئیداره‌ی بكه‌ن. مۆسكۆ پێویستی به‌ رێگه‌یه‌كی به‌دیل هه‌یه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌ سوریا. دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و رێگه‌ به‌دیله‌ش ته‌نها كێشه‌ و سه‌رئێشه‌ی بۆ ڕووسه‌كان دروست نه‌كردووه‌، به‌ڵكو ته‌واوی ئه‌و هێزه‌ بیانیانه‌ی تر كه‌ له‌و وڵاته‌ بوونیان هه‌یه‌ ڕووبه‌ڕووی هه‌مان گرفت بوونه‌ته‌وه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌بینین كه‌ زیاتر جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر كێشه‌ لاوه‌كییه‌كان هه‌یه‌ وه‌ك له‌ چاره‌سه‌ركردنی بنه‌ڕه‌تی قه‌یرانی ئه‌و وڵات. به‌جۆرێك هه‌وڵه‌كان به‌ئاراسته‌ی ره‌وشی په‌نابه‌رانی سوریی له‌وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ و گه‌یاندنی هاوكاریی نێوده‌وڵه‌تی بۆ هاوڵاتیانی سوریا له‌ناوخۆی ئه‌و وڵاته‌ چڕكراوه‌ته‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌وڵانه‌ گرنگی زۆریان هه‌یه‌، به‌ڵام هێشتا ناتوانن ببنه‌ ره‌خسێنه‌ری چاره‌سه‌ری كۆتایی و به‌رده‌وام بۆ ره‌وشی قه‌یراناوی ئه‌و وڵاته‌. 

سێ ناوچه‌ی جێ نفوز
ئه‌و به‌دیله‌ی كه‌ وڵاتان بۆ له‌به‌رچاوه‌گرتنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌ ئایینده‌ی سوریادا له‌به‌رچاوی بگرین ئه‌شێت بریتی بێت له‌ دابه‌شكردنی سوریا بۆ سێ ناوچه‌ی جێ نفوز. هیچ وڵاتێك ناتوانێت به‌ته‌نها به‌پرسیارێتی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌ركێكی قورس و گه‌وره‌ی وه‌ك به‌رێوه‌بردنی سوریا له‌ ئه‌ستۆبگرێت، هه‌روه‌ك چۆن رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانیش ناتوانێت نیو ملیۆن سه‌رباز بۆ گه‌رانه‌وه‌ و ئاساییكردنه‌وه‌ی ره‌وشی سوریا ڕه‌وانه‌ی ئه‌و وڵاته‌ بكات. بۆیه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌و دۆخه‌یه‌ كه‌ ده‌خوازێت هه‌ریه‌ك له‌ توركیا و ڕووسیا و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا پێكه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌ ناوخۆییه‌كانیان له‌ سوریا كاربكه‌ن بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی سه‌قامگیری و ئاسایش له‌و وڵاته‌دا. توركیا پلانی خۆی له‌ باكووری رۆژئاوایی ئه‌و وڵاته‌ خسته‌ بواری جێ به‌جێكردنه‌وه‌ كه‌ ئه‌شێت له‌ دوو ناوچه‌ی تری ئه‌و وڵاته‌ دووباره‌ بكرێته‌وه‌. ئه‌و پلانه‌ش بووه‌هۆی رزگاربوون‌ له‌ گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كانی هاوشێوه‌ی به‌ره‌ی رزگاری شام، و رێكخراوی حراس الدین له‌ لایه‌ك و یه‌كخستنه‌وه‌ی زۆربه‌ی گرووپه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌ چه‌كداره‌كانی سوریا له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی گرووپی ئۆپۆزسیۆنی چه‌كداریی سوریا به‌سه‌ركردایه‌تی جه‌نه‌ڕاڵ سه‌لیم ئیدریس. بۆیه‌ ڕووسه‌كانیش ده‌توانن هه‌مان هه‌نگاو بگرنه‌به‌ر له‌ ناوچه‌كانی ژێر نفوزی خۆیان. پیاوی باوه‌ڕپێكراوی ڕووسه‌كان بریتیه‌ له‌ جه‌نه‌ڕاڵ سهیل حه‌سه‌ن كه‌ هاوكات به‌شێكه‌ له‌ سوپا و هێزه‌ چه‌كداره‌كانی به‌شار ئه‌سه‌د، به‌ڵام به‌وه‌ناسراوه‌ كه‌ ڕاسته‌خۆ فه‌رمان له‌ بنكه‌ی ئاسمانی حمیمیمی هێزه‌كانی ڕووسیا وه‌رده‌گرێت. 
به‌نسبه‌ت به‌شی باكووری رۆژهه‌ڵاتی سوریا، پێویسته‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا و وڵاتانی هاوپه‌یمانی رۆژئاوای بوونی سه‌ربازی خۆیان له‌و ناوچه‌یه‌ درێژه‌ پێ بده‌ن بۆ رێگرتن له‌ فراوانخوازی و په‌لهاویشتنی زیاتری كورده‌كان. هه‌روه‌ك ده‌توانن گه‌ره‌نتی پاراستنی كورده‌كان بكه‌ن له‌ هه‌ر هه‌ره‌شه‌ و دووژمنكارییه‌كی توركه‌كان. زیاتر له‌وه‌ش پێویسته‌ رێككه‌وتنه‌كه‌ به‌وجۆره‌ كۆتایی بێت له‌م ناوچه‌یه‌ كه‌ تیایدا كورده‌كانی عه‌فرین پارێزراوبن و سوپای توركیا له‌ ناوچه‌كانی نێوان گرێ سپی و سه‌رێكانی بكشێته‌وه‌ و ده‌ستبه‌رداری پرۆژه‌ی نیشته‌جێكردنی په‌نابه‌ره‌ سورییه‌كان بن له‌و ناوچانه‌. زیاتر له‌وه‌ش پێویسته‌ هێزی (ئاشتی پارێزی) سه‌ر به‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌سه‌ر سنور و ناوچه‌كانی نێوان ئه‌و سێ ناوچه‌ی هه‌ژموونه‌ بڵاوه‌ پێ بكرێت بۆ رێگرتن له‌ ئه‌گه‌ری سه‌رهه‌ڵدان و دروستبوونی سنور به‌زاندن و توندوتیژی له‌نێوانیان.  

دابینكردنی ئاسایش و رێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی خۆبه‌خشانه‌
یه‌كه‌م هه‌نگاوی سه‌ره‌كی له‌ هه‌ر یه‌ك له‌و سێ زۆنه‌ پێویسته‌ به‌ یه‌كگرتنه‌وه‌ و یه‌كخستنه‌وه‌ی ته‌واوی گرووپ و هێزه‌ چه‌كداره‌كان له‌چوارچێوه‌ی ده‌زگایه‌كی ئه‌منیدا ده‌ست پێ بكات كه‌ بتوانێت ئاسانكاری بكات بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی په‌نابه‌رانی سوریی له‌ ده‌ره‌وه‌ و خێزان و كه‌سانی ئاواره‌ له‌ناوخۆی ئه‌و وڵات. كاركردنی ده‌زگا ئه‌منییه‌كان له‌ژێر چاودێری و سه‌رپه‌رشتی هێزه‌ بیانییه‌كاندا ده‌توانێت گه‌ره‌نتی ئه‌وه‌ بدات كه‌ په‌نابه‌ر و ئاواره‌ ناوخۆییه‌كانی سوریا بگه‌رێنه‌وه‌ سه‌ر ماڵ و ناوچه‌كانی خۆیان به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕووبه‌ڕووی هیچ سزا و دژایه‌تیه‌ك ببنه‌وه‌. به‌مه‌ش كاری له‌ پێشنه‌ی ده‌زگا ئه‌منییه‌كان ده‌بێت دڵنیاكردنه‌وه‌ بێت له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی په‌نابه‌ر و ئاواره‌كان به‌شێوه‌ی سه‌لامه‌ت و شكۆمه‌ند و خۆبه‌خشانه‌ بۆ سوریا. له‌پێناو گه‌ڕانه‌وه‌ی سه‌قامگیری و ئاسایشی ئه‌و وڵاته‌ هه‌ریه‌ك له‌ توركیا و ڕووسیا و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌ژه‌وه‌ندی گه‌وره‌یان هه‌یه‌ له‌ پاراستنی پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگای سوریی هاوشێوه‌ی دۆخی به‌ر له‌ جه‌نگی ناوخۆیی ئه‌و وڵاته‌. ئه‌وه‌ی له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ جیاوازه‌ ئێرانه‌ كه‌ خاوه‌ن سیاسه‌تی دروستكردنی ڕێره‌وێكی شیعیه‌ به‌ درێژایی سوریا له‌رێگه‌ی گۆڕینی دیمۆگرافیای ئه‌و وڵاته‌. 
بۆیه‌ پێویسته‌ دوای پرۆسه‌ی گه‌رانه‌وه‌ی په‌نابه‌ر و ئاواره‌ ناوخۆییه‌كانی سوریا، پرۆسه‌ی دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌ی به‌دوادابێت كه‌ له‌هه‌مان كاتدا هه‌ریه‌ك له‌ توركیا و ڕووسیا و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاش لێی سوودمه‌ند ده‌بن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پرۆسه‌ی دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی سوریا پێویسته‌ هاوته‌ریب بێت له‌گه‌ڵ هه‌مانگی و كاری پێكه‌وه‌یی ئه‌نجومه‌نه‌ ناوخۆییه‌كانی ناوچه‌كانی ئه‌و وڵاته‌. به‌مه‌ش ده‌توانرێت له‌رێگه‌ی ئه‌نجومه‌نه‌ لۆكاڵیه‌كانه‌وه‌ پرۆسه‌  رێككه‌وتنی دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی ناوخۆی بێته‌ئاراوه‌ كه‌ ده‌بێته‌هۆی رێككه‌وتنێكی نیشتمانی له‌ دواجاردا.
له‌كۆتای ئه‌م پرۆسه‌شدا كه‌ گومان ده‌كرێت پێنج ساڵ بخایه‌نێت، سوورییه‌كان ده‌توانن بریارێكی یه‌كلایكه‌ره‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئاینده‌ی سوریا بده‌ن. هه‌روه‌ك ئه‌م قۆناغی ڕاگوزارییه‌ ده‌بێته‌ هۆی هێنانه‌ئارای فه‌زایه‌ك كه‌ تیایدا سه‌ركرده‌ی سیاسی تازه‌یی ناوخۆیی ده‌توانن بێنه‌ مه‌یدان. كاتێكیش كه‌ وڵاته‌ دووباره‌ بنیاد ده‌نرێته‌وه‌، رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی چاودێری ڕه‌وشه‌كه‌ ده‌كه‌ن و ئاشته‌وای نیشتمانیش ده‌خرێته‌ بواری جێ به‌جێكردنه‌وه‌، كه‌ رێگه‌ خۆشده‌كه‌ن بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنێكی ئازادی له‌و وڵاته‌. دواتر په‌رله‌مانێكی هه‌ڵبژێردراو ده‌توانێت ڕه‌شنووسی ده‌ستوور ئاماده‌ بكات كه‌ سروشتێكی گشتگیری هه‌بێت و ره‌نگدانه‌وه‌ی خواست و داواكاریی راسته‌قینه‌ی خه‌ڵكی سوریا بێت. ئه‌و ده‌ستووره‌ پێویسته‌ له‌ بنچینه‌ی پرۆسه‌ی سیاسیی سوریاوه‌ ده‌ست پێ بكات. به‌مه‌ش له‌ كۆتایی ئه‌م پرۆسه‌یه‌دا ئه‌توانرێت ئه‌و وڵاته‌ لێكترازاو و لێكهه‌ڵوه‌شاوه‌ دووباره‌ یه‌ك بخرێته‌وه‌. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure