هه‌ڵاوێریی ئه‌مریكا له‌سه‌رده‌می تره‌مپدا

10/06/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ی له‌ ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: جۆزێف نای


له‌م په‌رتوكه‌ی دوایمدا به‌ ناونیشانی (ئایا ئاكار بابه‌تێكی گرنگه‌؟)، كه‌ ده‌رباره‌ی چوارده‌ سه‌رۆكی ئه‌مریكایه‌ له‌ ساڵی 1945ه‌وه‌، گه‌شتمه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی ئه‌مریكییه‌كان خوازیاری سیاسه‌تێكی ده‌ره‌كی ئاكاریین، به‌ڵام له‌ به‌دیهێنانی ئه‌و خواسته‌یاندا په‌رت بوون. زۆربه‌یجار ئه‌مریكییه‌كان وڵاته‌كه‌یان، وه‌ك وڵاتێكی هه‌ڵاوێر ده‌بینن، چوونكه‌ تێیدا شوناس له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌چه‌ڵه‌ك دیاریناكرێت، به‌ڵكو له‌سه‌ر بناغه‌ی ئه‌و هزرانه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ دیدی لیبڕاڵیی كۆمه‌ڵگاوه‌‌و به‌و شێوازی ژیانه‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای ئازادی سیاسی‌و ئابووری‌و ڕۆشنبیری بونیادنراوه‌. به‌ڵام ئیداره‌كه‌ی دۆناڵد تره‌مپ له‌و بیركردنه‌وه‌ باوه‌ دوركه‌وته‌وه‌.
له‌ڕاستیدا جودابوونی ئه‌مریكا هه‌ر له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانێوه‌ ناهاوسه‌نگی تێدا بووه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌و خیتابه‌ لیبڕالییه‌ی دامه‌زرێنه‌رانی ئه‌مریكا به‌كاریانهێنا، به‌ڵام هه‌ڵه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌، كه‌ خۆی له‌ بوونی كۆیلایه‌تیدا ده‌بینێته‌وه‌، خراوه‌ته‌ ده‌قی ده‌ستوری ئه‌مریكییه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و ڕێگه‌چاره‌یه‌ی به‌ هۆیه‌وه‌ ویلایه‌ته‌كانی باكور‌و باشور یه‌كیانگرته‌وه‌.
ئه‌مریكییه‌كان هه‌میشه‌ ناكۆكبوون ده‌رباره‌ی چۆنێتی گوزارشتكردن له‌ بنه‌ما لیبڕالییه‌كان له‌ نێو سیاسه‌تی ده‌ره‌كیدا. هه‌ڵاوێریی ئه‌مركی-یش هه‌ندێكجار ته‌نها پاساوێك بووه‌ بۆ گوێخه‌واندن له‌ یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، داگیركردنی وڵاتانی دیكه‌‌و سه‌پاندنی حكومه‌ته‌كان به‌سه‌ر گه‌له‌كانیاندا.
به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ڕه‌وتی هه‌ڵاوێریی ئه‌مریكا، سه‌رچاوه‌ی هه‌وڵه‌ لیبڕالییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بووه‌، بۆ به‌دیهێنانی جیهانێكی ئازادتر‌و ئاشتیانه‌تر، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و یاسا‌و ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییانه‌ی، كه‌ ئازادی ناوخۆیی له‌ڕێگه‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ ده‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌ ده‌پارێزن. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا تره‌مپ پشتی له‌ هه‌ردوو دیوه‌كه‌ی هه‌ڵاوێریی ئه‌مریكا كرد. 
دۆناڵد تره‌مپ له‌ وتاری ده‌ستبه‌كاربوونیدا وتی:"له‌مڕۆ به‌دواوه‌ ئه‌مریكا ده‌بێته‌ یه‌كه‌م...هه‌وڵی پێكهێنانی هاوپه‌یمانی‌و نیازپاكی له‌گه‌ڵ وڵاتانی جیهان ده‌ده‌ین، به‌ڵام ئه‌م كارانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ین، كه‌ هه‌موو ده‌وڵه‌تێك مافی خۆیه‌تی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كانی له‌پێش هه‌موو لایه‌نێكی دیكه‌وه‌ ببینێت". وتیشی:"ئێمه‌ شێوازی ژیانی خۆمان به‌سه‌ر كه‌سدا ناسه‌پێنین، به‌ڵكو هه‌وڵده‌ده‌ین بیكه‌ینه‌ نمونه‌یه‌كی پرشنگدار، ئه‌وانی دیكه‌ چاوی لێبكه‌ن". له‌ڕاستیدا دیدێكی لۆژیكییه‌، كه‌ ئه‌مریكا ببێته‌ نمونه‌یه‌كی باش، كاریگه‌ریشی به‌سه‌ر وڵاتانی دیكه‌وه‌ زیاد ببێت.
به‌ڵام له‌سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ئه‌مریكادا نه‌ریتی ده‌ستوه‌ردان‌و داگیركردنیش هه‌یه‌. ودرۆ وێڵسن هه‌وڵی ده‌دا سیاسه‌تێكی ده‌ره‌كی بگرێته‌به‌ر، كه‌ جیهانێكی ئارام بۆ په‌یڕه‌كردنی دیموكراتیی فه‌راهه‌م بكات. جۆن كه‌نه‌دی-یش بانگه‌وازی ئه‌مریكییه‌كانی كرد، تا جیهان به‌ جیاوازییه‌كانه‌وه‌ ببێته‌ جیهانێكی ئارام، به‌ڵام هاوكات 1600 سه‌ربازی ئه‌مریكی-شی نارده‌ ڤێتنام، ئه‌م ژماریه‌ش له‌سه‌رده‌می سه‌رۆكی دوای ئه‌ودا، واتا لیندن جۆنسن، بۆ 565000 سه‌رباز به‌رزبۆوه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ جۆرج بوش-یش هێرشی ئه‌مریكا‌و داگیركردنی عێراقی، به‌ ستراتیجییه‌كی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی بۆ پته‌وكردنی ئازادی‌و دیموكراتی وه‌سف كرد.
شایه‌نی باسه‌ له‌ دوای كۆتایی جه‌نگی سارده‌وه‌، ئه‌مریكا به‌شداری حه‌وت جه‌نگ‌و ده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازی كردووه‌، به‌ڵام وه‌ك ڕۆناڵد ڕه‌یگن له‌ ساڵی 1982دا، وتی:"ئه‌و سستمانه‌ی چه‌ك سه‌پاندونی، هه‌رگیز ڕه‌گ داناكوتن".
خۆلادان له‌و جۆره‌ كێبڕكێ‌و ناكۆییانه‌ یه‌كێكه‌ له‌ سیاسه‌ته‌ زۆر دیاره‌كانی تره‌مپ، ئه‌م سه‌رۆكه‌ به‌كارهێنانی هێزی ئه‌مریكای له‌ سوریا سنورداركرد، خوازیاریشه‌ به‌ هاتنی واده‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كان هێزه‌كانی وڵاته‌كه‌ی له‌ ئه‌فغانستان بكشێنێته‌وه‌.
به‌وپێیه‌ی پێگه‌كه‌ی له‌ خۆرئاواوه‌ هاوسنوری زه‌ریای هێمنه‌‌و له‌ خۆرهه‌ڵاتیشه‌وه‌ زه‌ریای ئه‌تڵه‌سی، هاوسێی لاوازیشی هه‌ن، بۆیه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا تاڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ره‌و خۆرئاوا فراوانخوازی ئه‌نجامداوه‌، هه‌وڵیشی داوه‌ له‌ تۆڕی هاوسه‌نگیی هێزه‌ جیهانییه‌كانه‌وه‌ تێوه‌نه‌گلێت، كه‌ له‌ ئه‌وروپا چڕبووبۆوه‌. له‌گه‌ڵ هاتنی سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیستیشدا، ئه‌مریكا بووه‌ به‌هێزترین ئابووری جیهان، به‌شداریشی له‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا پارسه‌نگی هێزی پێچه‌وانه‌ كرده‌وه‌.
له‌ سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، ئه‌مریكییه‌كان پێیان وابوو، كه‌ ده‌ستوه‌ردانه‌ نێو ئه‌وروپا‌و دواتریش كه‌نارگیریی وڵاته‌كه‌یان، هه‌ڵه‌یه‌ی گه‌وره‌ بوون، بۆیه‌ سه‌رۆك فڕانكڵین ڕۆزڤێڵت‌و هاری ترومانی شوێنگره‌وه‌ی‌و سه‌رۆكه‌كانی دیكه‌ش له‌وه‌ تێگه‌شتن، كه‌ ئه‌مریكا به‌رگه‌ی داخرانێكی دیكه‌ ناگرێت. ئه‌وان زانیان، كه‌ ڕووبه‌ری ئه‌مریكا خۆی له‌ خۆیدا بۆته‌ دووه‌م سه‌رچاوه‌ی ڕه‌وتی هه‌ڵاوێریی ئه‌و وڵاته‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر وڵاتی خاوه‌ن گه‌وره‌ترین ئابووری جیهان نه‌توانێت فه‌رمانده‌یی به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیهانییه‌كان بكات، ئه‌وا هیچ كه‌سی دیكه‌ ناتوانێت ئه‌و كاره‌ ئه‌نجام بدات.
سه‌رۆكه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ماوه‌ی دوای جه‌نگ، سستمێكیان بۆ هاوپه‌یمانییه‌ ئه‌منیی‌و دامه‌زراوه‌ی فره‌ لایه‌ن‌و سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌ نیمچه‌ كراوه‌كان بونیادنا. گه‌رچی ئه‌مرۆ به‌هۆی سه‌رهه‌ڵدانی هێزه‌ نوێیه‌كانی وه‌ك چین‌و ده‌ركه‌وتنی شه‌پۆلێكی نوێی پۆپۆلیزمیی له‌ ناو سستمه‌ دیموكراتییه‌كاندا، ئه‌و (سستمه‌ لیبڕاڵییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌)،- واتا سستمی بنه‌ڕه‌تیی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ماوه‌ی 70 ساڵه‌ی ڕابردوودا- بۆته‌ جێی پرسیار. 
تره‌مپ-یش له‌ ساڵی 2016دا، ئه‌م دۆخه‌ی قۆسته‌وه‌، كاتێك بووه‌ یه‌كه‌م كاندیدی پارتێكی سیاسی سه‌ره‌كی بۆ پۆستی سه‌رۆك، كه‌ گومانی هه‌بێت له‌و سستمه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌دوای ساڵی 1945ه‌وه‌ سه‌ركردێتی ده‌كات، هاوكات به‌كه‌م ته‌ماشاكردنی هاوپه‌یمانیی‌و دامه‌زراوه‌كانی خۆی، ئاینده‌ی تره‌مپی له‌ پۆستی سه‌رۆكێتیدا دیاریكرد.  له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، به‌پێی ڕاپرسییه‌كی ئه‌م دواییه‌ی ئه‌نجومه‌نی شیكاگۆ بۆ كاروباره‌ جیهانییه‌كان، زیاد له‌ سێ له‌سه‌ر یه‌كی ئه‌مریكییه‌كان سیاسه‌تێكی ده‌ره‌كیی ڕوو له‌ ده‌ره‌وه‌یان ده‌وێت.
ڕای گشتی ئه‌مریكی خواستی دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ده‌ستوه‌ردانه‌ سه‌ربازییه‌كان ده‌كات، به‌ڵام به‌واتای كشانه‌وه‌ له‌ هاوپه‌یمانیی یاخود هاوكارییه‌ فره‌لایه‌نه‌كان نا. له‌ڕاستیدا، گه‌لی ئه‌مریكا ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌نارگیرییه‌كه‌ی ساڵانی سی سه‌ده‌ی ڕابردوو.
ئه‌و پرسیاره‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی ڕووبه‌ڕووی ئه‌مریكییه‌كان ده‌بێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌توانێت له‌ جێبه‌جێكردنی هه‌ردوو باڵی سیاسه‌ته‌كه‌یدا، كه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵاوێریی وه‌ستاوه‌ سه‌ركه‌وتوو بێت، واتا پته‌وكردنی دیموكراتی به‌بێ به‌كارهێنانی هێزی سه‌ربازی‌و پاڵپشتیكردنی دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان. ئایا ده‌توانین فێربین بنه‌ماكانی دیموكراتی‌و مافی مرۆڤ به‌بێ ده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازی‌و جه‌نگه‌ خاچ دروشمه‌كان پته‌وبكه‌ین، له‌هه‌مان كاتیشدا پاڵشتی ڕێكخستنی بنه‌ما‌و دامه‌زراوه‌ پێویسته‌كان بكه‌ین، به‌مه‌به‌ستی به‌دیهێنانی جیهانێكی دور له‌ هه‌ڕه‌شه‌كانی، وه‌ك گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وا، په‌تاكان، هێرشه‌ ئه‌لیكترۆنییه‌كان، تیرۆر‌و ناسه‌قامگیری ئابووری؟
له‌م قه‌یرانه‌ی ئێستادا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌جێبه‌جێكردنی هه‌ردوو باڵه‌كه‌دا شكستی هێنا. ئه‌وه‌تا له‌بری فه‌رمانده‌یی پته‌وكردنی هاوكاریی نێوده‌وڵه‌تی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی په‌تای كۆڤید19، تره‌مپ به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و په‌تایه‌ چین تۆمه‌تبار ده‌كات‌و هه‌ڕه‌شه‌ی كشانه‌وه‌ له‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی-یش ده‌كات.
ڕاسته‌ زۆر پرسیار هه‌یه‌ پێویسته‌ چین وه‌ڵامی بداته‌وه‌، به‌ڵام كاتێك ئه‌و بابه‌ته‌ له‌میانه‌ی شاڵاوی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكێتی ئه‌مساڵی ئه‌مریكادا بكرێته‌ گه‌مه‌یه‌كی سیاسی، ئه‌وا ده‌بێته‌ بابه‌تێكی سیاسه‌تی ناوخۆیی، نه‌ك سیاسه‌تی ده‌ره‌كی. ئێمه‌ له‌ په‌تای كۆڕۆنا ڕزگارمان نه‌بووه‌، دواین په‌تاش نابێت له‌ جیهاندا بڵاوببێته‌وه‌.
شایه‌نی باسه‌ چین‌و ئه‌مریكا 40%ی ئه‌و گازه‌ گه‌رمانه‌ به‌رهه‌مده‌هێنن، كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ئاینده‌ی مرۆڤ ده‌كات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هیچ كام له‌و دوو وڵاته‌ ناتوانن به‌ ته‌نها ڕووبه‌ڕووی هه‌ڕه‌شه‌ نوێیه‌كانی سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ببنه‌وه‌. به‌وپێیه‌ی دوو گه‌وره‌ترین ئابووری جیهانن، پێویسته‌ ئه‌مریكا‌و چین په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌و له‌ نێوانیاندا بێت، كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌ كێبڕكێ‌و هاوكاری. سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مریكا، ئێستا سیاسه‌تی هه‌ڵاوێریی، واتا هاوكاریكردن له‌گه‌ڵ چین بۆ به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیهانییه‌كان‌و به‌رگری له‌ بنه‌ماكانی، وه‌ك مافی مرۆڤ.
ئه‌مه‌ش ئه‌و پرسه‌ ئاكارییانه‌یه‌، كه‌ پێویسته‌ پێش هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكێتی له‌مساڵدا، ئه‌مریكییه‌كان تاوتوێی بكه‌ن.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن  

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure