پارێزگاری له‌ سستمه‌ فره‌ لایه‌نه‌كه‌ی ئێستا

18/08/2020

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پرۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: ئانا پڵاسیۆ


بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژووی 75 ساڵه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، كۆبوونه‌وه‌ی ساڵانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ نیویۆرك هه‌ڵده‌وه‌شێندرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش دوای هه‌فته‌یه‌ك له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی كۆبوونه‌وه‌ی  وڵاتانی ئه‌ندام له‌ كۆمه‌ڵه‌ی G-7، كه‌ بڕیاربوو له‌ كامب ده‌یڤد ئه‌نجام بدرێت، هه‌روه‌ها دوای مانگێكیش له‌ دواخستنی كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌ی وڵاتانی 20G-. هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ كاتێكدایه‌، كه‌ سروشتی یه‌خه‌گیرییه‌ جیهانییه‌كان زیاد له‌ هه‌ركاتێكی ڕابردوو سه‌ختتر‌و ڕوونتریشه‌، ئامڕازه‌كانی سستمی فره‌ لایه‌نیش كاراییان لاوازه‌.
له‌ڕاستیدا لێكه‌وته‌كان له‌وه‌ خراپتره‌، كه‌ له‌سه‌ره‌تادا پێشبینی ده‌كرا. ئه‌م قه‌یرانه‌ی ئێستا به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆڤید-19ه‌وه‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌، قه‌یرانێكی جیاوازی بواری ته‌ندروستی جیهانییه‌، پێویستیشی به‌ هاوكاری هه‌موومانه‌، تا په‌ره‌ به‌ ڤاكسینێك بدرێت‌و به‌شێوه‌یه‌كی خێراو له‌ ئاستێكی فراوانیشدا بڵاوبكرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها پێده‌چێت سستییه‌كی ئابووری زۆر سه‌خت ڕووبدات، به‌جۆرێك له‌ دوای قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌ گه‌وره‌كه‌ی جیهانه‌وه‌ ئه‌مه‌ی ڕووده‌دات سه‌ختترین بێت، هاوكات ڕه‌نگه‌ قه‌رزه‌ جیهانییه‌كانیش به‌ شێوه‌یه‌ك هه‌ڵبكشێن، كه‌ له‌وه‌وپێش هه‌رگیر ئاستی وای به‌خۆوه‌ نه‌بینیبێت.
به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ ته‌نها سه‌ره‌تای كێشه‌كانی جیهانن، چوونكه‌ ئه‌مڕۆ زۆر ناوچه‌ هه‌ڵكشانی گرژییه‌ جیۆسیاسییه‌كان به‌خۆوه‌ ده‌بینێت، له‌وانه‌ش نیمچه‌ دورگه‌ی كۆریا، ناوچه‌ی سنوری نێوان چین‌و هیندستان‌و گرژییه‌كانی نێوان چین‌و ئه‌مریكا. هه‌روه‌ها هاوپه‌یمانی ناتۆ-ش دووچاری فشاری توند ده‌بێته‌وه‌، بڕیاره‌كه‌ی ئه‌م دواییانه‌ی دۆناڵد تره‌مپ-یش به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی ژماره‌ی هێزه‌كانی وڵاته‌كه‌ی له‌ ئه‌ڵمانیا نوێترین ئاماژه‌یه‌ بۆ په‌یوه‌ندییه‌ گرژه‌كان.
سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌، كێبڕكێ ستراتیجییه‌كانیش له‌ ناوچه‌ی به‌سته‌ڵه‌كی باكور له‌ هه‌ڵكشاندان، ئێستا ڕێكاره‌كانی پاراستنی كه‌ش‌و هه‌واش تاڕاده‌یه‌كی زۆر وه‌ك پێویست نین. به‌هه‌مان شێوه‌، كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی به‌ دڕٍدۆنگییه‌وه‌ چاودێری گه‌رمبوونی كێبڕكێی هێزه‌ گه‌ردوونییه‌كان ده‌كات. په‌ره‌سه‌ندنی به‌رده‌وامی ته‌كنه‌لۆجیای ژیری ده‌ستكردیش بۆته‌هۆی مه‌ترسی‌و دودڵییه‌كی زۆر.
هه‌ر یه‌كێك له‌و به‌ره‌وپێشچوونانه‌ خۆی له‌ خۆیدا مایه‌ی دودڵییه‌، هه‌مووشیان پێكه‌وه‌ كاره‌ساتی مه‌ترسیداریان لێ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت. ئێستا زیاد له‌ هه‌ر كاتێكی دیكه‌ پێویستمان به‌ سستمێكی فره‌ لایه‌نه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هیچ ئاماژه‌یه‌كی لۆژیكی بۆ ئه‌گه‌ری به‌ دیهاتنی ئه‌و سستمه‌ له‌ ئارادا نیه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر هۆكارێكی سانا، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌مڕۆ هیچ سه‌ركرده‌یه‌ك ویست‌و دید‌و هه‌ژموونی پێویستی بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌ نیه‌، به‌واتایه‌كی دیكه‌، هێزی ڕێكخه‌ر بوونی نیه‌.
به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ خۆمان ڕاده‌ستی ئاینده‌یه‌كی هاوشێوه‌ی بیردۆزه‌كه‌ی تۆماس هۆبز بكه‌ین، به‌جۆرێك له‌ بازنه‌ی توندكردنی كێبڕكێكان‌و چوارچێوه‌ی ته‌سكی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتیمانییه‌كاندا كۆببێته‌وه‌. به‌ڵكو له‌بری ئه‌وه‌ ده‌بێت سستمێكی فره‌ لایه‌ن جێبه‌جێ بكه‌ین، كه‌ ئامانجی به‌دیهێنانی ڕه‌وتێك بێت، له‌ بنكه‌وه‌ به‌رز ببێته‌وه‌ بۆ لوتكه‌، به‌شێوه‌یه‌كی باشتریش سود له‌ هاوپه‌یمانی نێوان كه‌رتی گشتی‌و تایبه‌ت ببینێت‌و كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نیش تێیدا به‌شدار بێت.
بێگومان ڕێبازی سستمی فره‌ لایه‌ن ڕێبازێكی په‌رش‌و سنوردارتره‌ له‌ چاو ڕێبازه‌ باوه‌كه‌دا، كه‌ له‌ لوتكه‌وه‌ شۆڕده‌بێته‌وه‌ بۆ بنكه‌، هاوكات سستمی فره‌ لایه‌ن ته‌نها له‌و كاتانه‌دا ده‌كرێت كاری پێبكرێت، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی وڵاته‌كان هاوبه‌ش ده‌بن. لێره‌شدا هه‌واڵه‌ خۆشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئێستا هاوبه‌ش بوونه‌كه‌ له‌ چه‌ند بوارێكی جیاوازدا به‌دیده‌كرێت، هه‌ر له‌ قه‌یرانی كۆڤید-19ه‌وه‌ بۆ گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وا بۆ ژیری ده‌ستكرد. به‌ڵام هه‌واڵه‌ ناخۆشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ دامه‌زراوه‌ پێویسته‌كان بۆ كارئاسانی بۆ ئه‌و سستمه‌ فره‌ لایه‌نه‌ به‌خێرایی ده‌پوكێنه‌وه‌، له‌ نێویشیاندا ڕێكه‌وتنی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌رباره‌ی گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وا‌و ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی.
له‌ڕاستیدا ئه‌مڕۆ هیچ وڵاتێك نیه‌ هێز‌و هه‌ژموونی ته‌واوی هه‌بێت، بۆ بونیادنانی چوارچێوه‌كی نوێ بۆ هاریكارییه‌ جیهانییه‌كان. ئه‌مه‌ش واتا هیچ وڵاتێك ناتوانێت ئاڕاسته‌ی جیهان دیاری بكات. ته‌نها ئه‌مریكا نه‌بێت، كه‌ هه‌ژموونی پێویستی هه‌یه‌ بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و چوارچێوه‌ هاوبه‌شه‌ی، كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر چاكسازی چوارچێوه‌كانی ئێستا بكاته‌وه‌، به‌جۆرێك بۆ به‌دیهێنانی ئامانجه‌كه‌ گونجاوتر بن.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، پێده‌چێت تره‌مپ سور بێت له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و چوارچێوانه‌، نه‌وه‌ك چاككردنیان. دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌ ده‌ست به‌كاربوونی له‌ كۆشكی سپی، دۆناڵد تره‌مپ كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكای له‌ ڕێكه‌وتنی ساڵی 2015ی پاریس بۆ پاراستنی ژینگه‌ ڕاگه‌یاند، كه‌ له‌ژێر چاودێری ڕێكه‌وتننامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ پاراستنی ژینگه‌دا دانوستانی له‌سه‌ر كرابوو. له‌بری هاریكاری ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی-ش له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی قه‌یرانی په‌تای كۆرۆنادا -كه‌ زیانی زۆری له‌ ئه‌مریكا داوه‌- تره‌مپ په‌یوه‌ندی ئه‌مریكای له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕێكخراوه‌ كۆتایی پێهێنا، ئه‌مه‌ش به‌ توندی توانای هه‌ماهه‌نگی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یه‌كی كارای جیهانی وێرانكرد.
به‌م شێوه‌یه‌ش، كاتێك تره‌مپ پۆسته‌كه‌ی به‌جێده‌هێڵێت- ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی مانگی تشرینی دووه‌می داهاتووشدا هه‌ڵببژێردرێته‌وه‌- چوارچێوه‌كانی فره‌ لایه‌نی زۆر په‌ككه‌وتوو ده‌بن، یاخود له‌ دۆخێكی له‌وه‌ش خراپتردا ده‌بن. شوێنگره‌وه‌كه‌شی كار له‌سه‌ر چاككردنی ئه‌و زیانه‌ ده‌كات، به‌ڵام هاوشێوه‌ی ته‌لار‌و باڵه‌خان، ڕووخاندنی چوارچێوه‌ی سستمی فره‌ لایه‌نی-ش زۆر ئاسنتره‌ له‌ بونیادنانه‌وه‌ی.
ئێستا گره‌نتی به‌رده‌وام بوونی هاریكارییه‌ جیهانییه‌كان كه‌وتۆته‌وه‌ ئه‌ستۆی وڵاته‌كانی دیكه‌، ئه‌و هاریكارییانه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ پێویستییه‌كانی ئه‌و شێوازه‌ی سستمی فره‌ لایه‌نی، كه‌ له‌ بنكه‌وه‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌ بۆ لوتكه‌. هه‌نگاوی یه‌كه‌می ئه‌و گره‌نتی كردنه‌ش، هه‌ڵبژاردنی سه‌ركرده‌ی به‌توانایه‌ بۆ ڕێكراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، چوونكه‌ ناكرێت وڵاته‌ به‌هێزه‌كان به‌رده‌وام وه‌ك له‌یستۆكێك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕێكخراوانه‌دا بكه‌ن، به‌شێوه‌یه‌ك به‌رده‌وام كه‌سی نه‌رمونیان بكه‌نه‌ سه‌ركرده‌ی ئه‌و ڕێكخراوانه‌. له‌ نوێترین نمونه‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌شدا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان هه‌وڵیدا بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژووی بانكی (IDB)دا، كه‌سێكی وڵاته‌كه‌ی خۆی به‌ سه‌رۆكی ئه‌و بانكه‌ دابمه‌زرێنێت. 
بۆیه‌ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی ئێستا له‌ ئارادایه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی به‌ڕێوبه‌رێكی نوێ بۆ ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی هه‌لێكی گرنگه‌ بۆ گۆڕینی ئه‌و جۆره‌ مامه‌ڵه‌یه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ڕه‌چاوی گرنگی بازرگانی نێوده‌وڵه‌تی‌و ئه‌و دۆخه‌ هه‌ستیاره‌ی ئێستای ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی بكه‌ین. له‌ ڕاستیدا ده‌بێت ئه‌و كه‌سه‌ی هه‌ڵده‌بژێدرێت بۆ به‌ڕێوبه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئاگاداری كاروباری ڕێكخراوه‌كه‌ بێت‌و له‌ توانایدا بێت به‌ره‌و پێشچوون به‌دیبهێنێت.
له‌ ماوه‌ی داهاتوودا، پێویسته‌ دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هه‌ندێك سازش بكه‌ن، تا یارمه‌تی ئه‌و وڵاته‌ به‌هێزانه‌ به‌ده‌ست بهێنن، كه‌ هاوكاری ئه‌و دامه‌زراوانه‌ نین. نابێت گوێ بده‌ینه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ ڕێكارانه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی سه‌ركردایه‌تییه‌كی جیهانیی ژیرانه‌وه‌یه‌، چوونكه‌ ئامانج بریتییه‌ له‌ مانه‌وه‌، نه‌ك نمونه‌یی بوون.
له‌ كۆتاییدا سه‌ركردایه‌تییه‌كی كارای جیهانی جارێكی دیكه‌ سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌، ده‌كرێت جیهانیش دووباره‌ سستمێكی فره‌ لایه‌نی باشتر بونیادبنێت، به‌جۆرێك به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌كان‌و هه‌ستی به‌رپرسیارێتی هاوبه‌ش ببنه‌ پاڵپشت بۆ ئه‌و سستمه‌. له‌و میانه‌یه‌شدا پێویسته‌ سه‌ركرده‌كانی جیهان به‌رگری له‌و به‌رژه‌وه‌ندییانه‌ بكه‌ن‌و پابه‌ندی ئه‌و به‌رپرسیارێتییه‌ بن، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێی ئه‌نجامدانی گشت ئه‌وه‌ی پێویسته‌ بۆ پارێزگاری له‌ به‌رده‌وام بوون‌و كارایی ئه‌و سستمه‌ فره‌ لایه‌نه‌ی، كه‌ ئێستا لكه‌دار‌و سنوردار بووه‌.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure