بۆچی له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ بایدن له‌ تره‌مپ باشتره‌؟

10/10/2020

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پرۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: نۆڕیاڵ ڕۆبینی


جۆ بایدن به‌به‌رده‌وامی له‌ ڕاپرسییه‌كانی پێش هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی مانگی تشرینی دووه‌مدا له‌ پێش دۆناڵد تره‌مپه‌وه‌یه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی تره‌مپ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی قه‌یرانی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا (كۆڤید-19)دا شكستی هێنا-ئه‌و شكسته‌ی ئابووری وڵاتی هێنایه‌ خوار ئاستی پێویسته‌وه‌-، كه‌چی تره‌مپ له‌ ڕاپرسییه‌كاندا پارێزگاری له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی لاوه‌كی كردووه‌، واتا ئه‌و پرسیاره‌ی ئایا چ كاندیدێك بۆ ئابووری ئه‌مریكا باشتره‌. له‌ سایه‌ی تره‌مپه‌وه‌، ئه‌و وڵاته‌ی ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی 4%ی دانیشتوانی جیهان تێناپه‌ڕێنێت، ئێستا ڕێژه‌ی 20%ی تێكڕای مردن به‌ په‌تای كۆڤید-19 پێكده‌هێنێت، ئه‌م ئه‌نجامه‌ش به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ سستمی چاودێری ته‌ندروستی پێشكه‌شكراو له‌ ئه‌مریكادا، تا بڵێی مایه‌ی شه‌رمه‌زارییه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ی پێی وایه‌، كه‌ كۆمارییه‌كان له‌ به‌ڕٍێوه‌بردنی ئابووریدا له‌ دیموكراتییه‌كان باشترن، قه‌وانێكی كۆنه‌‌و پێویسته‌ فشه‌ڵییه‌كه‌ی ئاشكرا بكرێت. له‌ په‌رتوكه‌كه‌مان له‌ ساڵی 1997 به‌ ناونیشانی (Political Cycles and the Macroeconomy)دا، من ‌و نوسه‌ری كۆچكردوو ئه‌لبێرتۆ ئه‌ڵیسینا ئه‌وه‌مان خسته‌ڕوو، كه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ كۆمارییه‌كان، له‌ سایه‌ی ئیداره‌ی دیموكراتییه‌كاندا كارگێڕی گه‌شه‌سه‌ندن خێراتره‌، ئاستی بێكاریش نزمتر، بازاڕه‌كانی بۆرسه‌ش به‌هێزترن.
له‌ڕاستیدا سستی ئابووری له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان زۆربه‌یجار له‌ سایه‌ی ئیداره‌ی كۆمارییه‌كاندا ڕوویداوه‌، ده‌بینین سستی له‌ ساڵانی (1970، 1980-1982، 1990، 2001، 2008-2009، 2020)دا، له‌ سایه‌ی سه‌رده‌می سه‌رۆكێكی سه‌ر به‌ كۆمارییه‌كاندا دروست بووه‌ (ته‌نها سستی ماوه‌ی نێوان 1980-1982 نه‌بێت، كه‌ له‌ سه‌رده‌می جیمی كارته‌ر ده‌ستی پێكرد، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی ڕۆناڵد ڕێیگن-یشدا به‌رده‌وام بوو). به‌هه‌مان شێوه‌ قه‌یرانی سستییه‌ ئابوورییه‌ زه‌به‌لاحه‌كه‌ی ساڵانی 2008-2009، به‌هۆی قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌ی ماوه‌ی ساڵانی 2007-2008ه‌وه‌ دروست بوو، كه‌ ئه‌میشیان له‌ ژێر حوكمی پارتی كۆمارییه‌كاندا ڕوویدا بوو.
ئه‌م بۆچوونه‌شمان هه‌ڕه‌مه‌كی نیه‌، چوونكه‌ سیاسه‌ته‌ جه‌نجاڵ‌و بێسه‌روبه‌ره‌كان قه‌یران‌و سستی داراییان لێده‌كه‌وێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی دۆخه‌كانیش ئاڵۆزتر ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كۆمارییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراو سیاسه‌تی دارایی هه‌ڵه‌شانه‌ په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن، ئاستی خه‌رجیشیان هه‌مان ئاستی دیموكراتییه‌كانه‌، كاتێكیش له‌ ئه‌نجامی ئه‌و سیاسه‌تانه‌یاندا بودجه‌ كورت ده‌هێنێت، ئه‌وا دژی ئه‌وه‌ن به‌ زیادكردنی باج ئه‌و كورتهێنانه‌ پڕبكه‌نه‌وه‌.
 بۆیه‌ به‌كاریگه‌ریی كارگێڕییه‌ خراپه‌كه‌ی سه‌رده‌می جۆرج ده‌بڵیوو بوش، له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆك باراك ئۆباما‌و جۆ بایدنی جێگریدا خراپترین سستی ئابووری ڕوویدا. ئه‌وه‌بوو له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 2009دا، تێكڕای بێكاری له‌  ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان 10%ی تێپه‌ڕاند، گه‌شه‌ی ئابووریش له‌ داڕماندا بوو، كورتهێنانی بودجه‌ش 1.2ترلیۆن دۆلاری تێپه‌ڕاندبوو، بازاڕه‌كانی بۆرسه‌ به‌ڕێژه‌ی 60% دابه‌زیبوون، به‌ڵام له‌ كۆتایی ماوه‌ی دووه‌می سه‌رۆكایه‌تی ئۆبامادا، واتا له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 2017دا، هه‌موو ئه‌و حاڵه‌تانه‌ به‌شێوه‌كی سه‌رنجڕاكێش چاكبوون.
له‌ ڕاستیدا له‌سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی تره‌مپدا، ته‌نانه‌ت پێش ماوه‌ی قه‌یرانی كۆرۆنا-ش، ئاستی ده‌سته‌به‌ركردنی هه‌لی كار‌و گه‌شه‌ی تێكڕای داهاتی ناوخۆیی، له‌پاڵ كاری بازاڕی بۆرسه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا نزمتر بوو، له‌چاو سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی باراك ئۆباما. بۆیه‌ هه‌روه‌ك چۆن تره‌مپ سامانێكی چه‌ند ملیۆنی له‌ پاش باوكی بۆ به‌جێما، بۆئه‌وه‌ی له‌ شكستی كاره‌كانیدا له‌ده‌ستی بدات، ئاواش ئابوورییه‌كی به‌هێزی له‌ سه‌رۆكی پێش خۆیه‌وه‌ بۆ به‌جێما، بۆئه‌وه‌ی ته‌نها له‌ یه‌ك خولی سه‌رۆكایه‌تیدا وێرانی بكات.
به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كانی بۆرسه‌ له‌ مانگی ئابی ڕابردوودا، هاوكاتبوو له‌گه‌ڵ پێشڕه‌ویی بایدن له‌ ڕاپرسییه‌كاندا، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بازاڕ به‌رامبه‌ر سه‌رۆكایه‌تی بایدن، یاخود به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ی دیموكراتییه‌كان ببنه‌ زۆرینه‌ی كۆنگرێس هیچ دودڵییه‌كی نیه‌. هۆكاره‌ ساده‌كه‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌ش، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێناچێت ئیداره‌ی بایدن شوێن سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌ ڕادیكاڵییه‌كان بكه‌وێت. چوونكه‌ ڕاسته‌ بایدن به‌ ڕاوێژكاری پێشكه‌وتووخواز ده‌وره‌ دراوه‌، به‌ڵام هه‌موویان سه‌ر به‌ ڕه‌وته‌ سیاسییه‌ باوه‌كه‌ن. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، كامڵا هێرس-یش، كه‌ له‌لایه‌ن دیموكراتییه‌كانه‌وه‌ دیاریكراوه‌ بۆ پۆستی جێگری سه‌رۆك، تاڕاده‌یه‌كی زۆر كه‌سێكی میانڕه‌وه‌، هاوكات زۆربه‌ی ئه‌ندامه‌ دیموكراتییه‌كانی ئه‌نجومه‌نی پیران، كه‌ ده‌بنه‌ ئه‌ندامی نوێی كۆنگرێس، له‌ ئه‌ندامانی باڵی چه‌پی پارته‌كه‌یان میانڕه‌وترن.
ڕاسته‌ ئیداره‌كه‌ی بایدن به‌ڕێژه‌ی 1% زیاتر له‌ باجی خێزان، تێكڕای باجه‌ لاوه‌كییه‌كانی سه‌ر كۆمپانیاكان به‌رزده‌كاته‌وه‌، كه‌ تره‌مپ‌و كۆمارییه‌كانی كۆنگرێس ته‌نها به‌مه‌به‌ستی به‌خشینی خه‌ڵاتێك به‌ نرخی 1.5ترلیۆن دۆلار به‌ سه‌رمایه‌دار‌و كۆمپانیاكان دایانبه‌زاند. به‌ڵام به‌رزكردنوه‌ی تێكڕای باج ته‌نها زیانێكی كه‌م له‌ قازانجی كۆمپانیاكان ده‌دات. هه‌ر بارگرانییه‌كی ئه‌ستۆی ئابووریش، ده‌كرێت به‌ڕێگری له‌ شێوازه‌كانی خۆدزینه‌وه‌ له‌ باج‌و بردنه‌ده‌ره‌وه‌ی قازانج‌و به‌رهه‌م قه‌ره‌بوو بكرێته‌وه‌، سیاسه‌ته‌ پێشنیاركراوه‌كانی بایدن-یش، كه‌ له‌ژێر ناونیشانی(له‌ ئه‌مریكا به‌رهه‌مهێنراوه‌)دایه‌، به‌مه‌ست لێی كۆمه‌ككردنی ده‌ستی كار، قازانج‌و به‌رهه‌می ناوخۆیه‌. 
سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌، له‌وكاته‌ی تره‌مپ‌و هاوڕێكانی له‌ پارتی كۆماری، ته‌نانه‌ت به‌رنامه‌یه‌كی سیاسیشیان بۆ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ دانه‌ڕشتووه‌، ئه‌وا بایدن كۆمه‌ڵێك سیاسه‌تی دارایی بۆ پته‌كردنی گه‌شه‌ی ئابووری پێشنیار كردووه‌. ئه‌گه‌ر دیموكراتییه‌كان توانیان زۆرینه‌ی كۆنگرێس پێكبهێنن‌و كۆشكی سپی به‌ڕێوه‌ببه‌ن، ئه‌وا ئیداره‌كه‌ی بایدن هه‌وڵی پێشكه‌ش كردنی هانده‌ری دارایی گه‌وره‌تر ده‌دات، بۆ ئه‌و خێزان، كرێكار‌و كۆمپانیا بچوكانه‌ی پێویستیان پێیه‌تی. هاوكات خه‌رجییش ئاڕاسته‌ی ئه‌و پرۆژانه‌ی ژێرخانی بنه‌ڕه‌تی ده‌كه‌ن، كه‌ هه‌لی كار ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، هه‌روه‌ها وه‌به‌رهێنان له‌ ئابووری سه‌ورزیشدا ئه‌نجام ده‌ده‌ن. ئیداره‌كه‌ی بایدن بۆ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داره‌كان ڕێژه‌ی باج دانابه‌زێنێت، به‌ڵكو كار له‌سه‌ر فێركردن‌و مه‌شق پێكردنه‌وه‌ی كرێكاران، هه‌روه‌ها سیاسه‌ته‌ پیشه‌سازی‌و داهێنه‌ره‌كان ده‌كات، تا بتوانێت گره‌نتی توانستی كێبڕكێی ئاینده‌ بكات. واتا چیتر سه‌رۆكێك به‌ ده‌ربڕینی توڕه‌ییه‌كانی له‌ تویته‌ره‌كه‌یدا كه‌رتی تایبه‌ت ناتۆقێنێت. 
دیموكراتییه‌كان داوای به‌رزكردنه‌وه‌ی نزمترین ڕاده‌ی كرێ ده‌كه‌ن، تا ئاستی داهات‌و به‌كاربردنی كرێكار به‌رز بكه‌نه‌وه‌. هاوكات ده‌یانه‌وێت سستمی باشتر بۆ سنوردار كردنی ده‌رهاویشته‌ی دوانه‌ ئۆكسیدی كاربۆن جێبه‌جێ بكه‌ن. ئه‌و جۆره‌ سیاسه‌تانه‌ش په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن، كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك توانای دانوستان بۆ كرێكار ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌، خاوه‌ن سه‌رمایه‌كانیش له‌ دامه‌زراوه‌ داراییه‌ تاڵانبه‌ره‌كان ده‌پارێزێت. به‌هه‌مان شێوه‌ ڕه‌وتێكی ژیرانه‌تریش بۆ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ بازرگانی، كۆچ، سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كان، چاكسازی له‌ هاوپه‌یمانی‌و هاوبه‌شییه‌كانی ئه‌مریكادا ده‌گرنه‌به‌ر، هاوكات له‌گه‌ڵ چین-یشدا سیاسه‌تی هاریكاری له‌ بری سیاسه‌تی قه‌تیسكردن به‌كارده‌هێنن، كه‌ ئه‌مه‌ دواییان بۆ هه‌موو لایه‌ك زیانه‌. گشت ئه‌م ڕێكارانه‌ش بۆ هه‌لی كار‌و گه‌شه‌سه‌ندن‌و بازاڕه‌كان سودبه‌خشن.
هه‌رچه‌نده‌ تره‌مپ وه‌ك پۆپۆلیستێك هه‌ڵبژێردرا، به‌ڵام زیاتر له‌ چینی سه‌رمایه‌داره‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌وه‌-سه‌رمایه‌داری پۆپۆلیستی- نزیكه‌، به‌م شێوازه‌ی دواییشیان وڵاتی به‌ڕێوه‌برد. له‌ ڕاستیدا سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌كانی ئه‌م سه‌رۆكه‌ی ئێستای ئه‌مریكا، وه‌ك كاره‌ساتێكی درێژخایه‌ن وابوو بۆ سه‌ر كرێكاره‌ ئه‌مریكییه‌كان‌و توانای كێبڕێی ئابووری ئه‌و وڵاته‌. هه‌رچی سیاسه‌ته‌كانی بازرگانی‌و كۆچیشه‌، كه‌ وه‌ك ڕێكاری گه‌ڕاندنه‌وه‌ی هه‌لی كار بۆ ئه‌مریكییه‌كان ڕه‌واجی درایه‌، ئه‌وا ئه‌نجامێكی پێچه‌وانه‌ی لێكه‌وته‌وه‌. له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی تره‌مپدا ڕێژه‌ی مردنی بێئومێدانه‌ سنوردار نه‌كرا، كه‌ به‌رۆكی ئه‌و كرێكارانه‌ی له‌ دۆخێكی ئابووری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی ناسه‌قامگیردا ده‌ژین‌و كرێكاره‌ سپی پێسته‌كانیش ده‌گرێت، ده‌بینین له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 2019دا، 70 هه‌زار حاڵه‌تی مردن له‌ ئه‌نجامی مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان تۆماركراوه‌، به‌ڵام هێشتا ئه‌م كاره‌ساته‌ له‌ ئه‌مریكادا به‌رده‌وامه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بییه‌وێت هه‌لی كاره‌ كرێ به‌رزه‌كان پڕبكاته‌وه‌، ئه‌وا پێویسته‌ مه‌شق به‌ ده‌ستی كار بكات‌و ده‌ست هه‌ڵبگرێت له‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تی خۆپاراستن‌و ڕق له‌ بیاییه‌كان، كه‌ خودی ئه‌مریكییه‌كان وێران ده‌كات.
له‌ڕاستیدا بژارده‌ی ئه‌و ده‌نگده‌ره‌ ئه‌مریكییانه‌ی گرنگی به‌ لایه‌نی ئابووری ده‌ده‌ن له‌وه‌ ڕوونتر نابێت. به‌و پێیه‌شی بایدن، ماوه‌یه‌كی زۆر ئاگاداری نیگه‌رانیی كرێكاره‌كان بووه‌، بۆیه‌ پێده‌چێت له‌ هه‌موو كه‌س زیاتر هه‌لی بۆ ڕه‌خسا بێت، تا هاوپه‌یمانیی دیموكراتی بونیادبنێته‌وه‌، پاڵپشتی ده‌نگده‌ره‌ توڕه‌كانی چینی كرێكارانیش بگه‌ڕێنێته‌وه‌. بۆیه‌ له‌لای هه‌ر ئه‌مریكییه‌ك، كه‌ گرنگی به‌ ئاینده‌ی خۆی‌و نه‌وه‌كانی بدات، ناكرێت بژارده‌ی دروست له‌ مانگی تشرینی دووه‌مدا له‌وه‌ ڕوونتر بێت.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure