له‌ ڕابینه‌وه‌ فێربن

17/10/2020

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: ڕیچارد هاس


له‌ ڕاستیدا، تیرۆركردنی سیاسه‌تمه‌داره‌ دیاره‌كان، كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌. به‌ڵام، گشت تیرۆركردنێك نابێته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان. بۆ نموونه‌، ڕه‌نگه‌ به‌بێ تیرۆركردنی ئه‌رشیدۆق فرانس فردیناند-یش، جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی هه‌ڵبگیرسایه‌. چونكه‌، گۆڕه‌پانی ڕوودانی جه‌نگێكی گه‌وره‌ ئاماده‌ بوو. بۆیه‌، ده‌كرا به‌ هۆكاری دیكه‌ش بڵێسه‌ بستێنێت.
 به‌هه‌مان شێوه‌، تیرۆركردنی سه‌رۆكی ئه‌مریكا جۆن كه‌نه‌دی-یش، هه‌رچه‌ند ڕووداوێكی گرنگه‌، به‌ڵام، نازانین ئایا وه‌رچه‌رخانێكی مێژوو بوو، یا نا. چونكه‌، هه‌ندێك پێیان وایه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و سه‌رۆكه‌ له‌ ژیاندا بوایه‌، ئه‌وا سنورێكی بۆ ده‌ستوه‌ردانی ئه‌مریكا له‌ جه‌نگی ڤێتنامدا داده‌نا. واتا، ئه‌و جه‌نگه‌ی له‌ئه‌نجامی سیاسه‌تی شوێنگره‌وه‌كانی، بووه‌ هۆی كوژرانی نزیكه‌ی 58000 ئه‌مریكی. به‌ڵام، له‌ڕاستیدا، ناتوانین دروستی ئه‌م بۆچوونه‌ یه‌كلایی بكه‌ینه‌وه‌. ته‌نها شتێك له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌توانین به‌ جۆرێك له‌ متمانه‌وه‌ دانی پێدا بنێین، ئه‌وه‌یه‌، كه‌ سیستمی سیاسیی ئه‌مریكا تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ به‌هێز بوو، كه‌ ڕه‌وتی سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كی‌و ناوخۆییه‌كانی به‌یه‌ك كه‌سه‌وه‌ به‌ند نه‌بێت.
به‌ڵام، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و نموونانه‌ی سه‌ره‌وه‌، كوژرانی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل، ئیسحاق ڕابین، 25 ساڵ پێش ئێستا، له‌سه‌ر ده‌ستی جوله‌كه‌یه‌كی ڕاستڕه‌وی په‌ڕگیر، به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا خاڵی وه‌رچه‌رخان بوو. هۆكاره‌كه‌ش ڕوونه‌: چونكه‌، پێده‌چێت ڕابین له‌و نه‌وه‌یه‌ی خۆیدا، تاكه‌ سه‌ركرده‌ی ئیسرائیل بێت، كه‌ خوازیاری پێكهێنانی ئاشتی بووبێت، له‌گه‌ڵ ئه‌و فه‌ڵه‌ستینییانه‌ی له‌ژێر داگیركاری ئیسرائیلیدا ده‌ژیان. هاوكات، له‌ تواناشیدا بوو ئه‌و كاره‌ ئه‌نجام بدات. ڕابین، به‌ پێویستی ده‌زانی بگاته‌ چاره‌سه‌رێكی مامناوه‌ندی، هاوكات، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ش به‌هێز بوو، كه‌ به‌رگه‌ی مه‌ترسییه‌كان بگرێت‌و، زۆرینه‌ی ئیسرائیلییه‌كان-یش به‌و كاره‌ قایل بكات.
له‌ به‌رانبه‌ریشدا، ڕكابه‌ر‌و شوێنگره‌وه‌كه‌ی ڕابین، واتا شیمۆن پێرێز، خوازیاری گه‌شتن به‌ ئاشتی بوو. به‌ڵام گڕوتینه‌ زۆره‌كه‌ی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی نه‌توانێت ئیسرائیلییه‌ به‌گومانه‌كان له‌دووای خۆی خڕ بكاته‌وه‌. هاوكات ئاشكرا بوو، كه‌ دودڵییه‌كه‌ی ڕابین زۆر به‌سود بوو. چوونكه‌ زۆرێك له‌ سه‌رۆك وه‌زیره‌كانی ئیسرائیل، كه‌ دووای ڕابین هاتوون، به‌ بنیامین ناتانیاهۆ-شه‌وه‌، توانای گه‌یشتن به‌ ڕێكه‌وتنیان هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ فه‌ڵه‌ستین، هه‌روه‌ك چۆن ڕیچارد نیكسۆنی سه‌رۆكی ئه‌مریكا‌و دوژمنی بیری كۆمۆنیزم، توانی نیو سه‌ده‌ له‌مه‌وبه‌ر هه‌ڵوێستێكی مامناوه‌ندی هه‌بێت، به‌ره‌وپێشچوونی گه‌وره‌ش له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی وڵاته‌كه‌ی له‌گه‌ڵ چیندا به‌دی بهێنێت. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی نیكسۆنه‌وه‌، سه‌رۆك وه‌زیرانه‌كانی ئیسرائیل خواستی ئه‌و جۆره‌ كاره‌یان نه‌بووه‌. 
به‌ڵام، مه‌رج نییه‌ ئه‌گه‌ر ڕابین بمایه‌، له‌و كاره‌دا سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست بهێنایه‌. چونكه‌، گه‌یشتن به‌ ئاشتی پێویستی به‌ كاری دوولایه‌نه‌یه‌. بۆ نموونه‌، به‌ختی باشی نیلسۆن ماندێلا‌و باشوری ئه‌فریقا له‌وه‌دا بوو، كه‌ سه‌رۆك فریدریك دی كلیریك، خوازیار بوو كۆتایی به‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی بهێنێت. هاوكات، ئاشتی پێویستی به‌ سه‌ركرده‌یه‌كه‌، كه‌ ئاماده‌ی جێه‌به‌جێكردن‌و پارێزگاریكردنی پابه‌ندییه‌كان بێت. به‌ڵام، له‌ ڕاستیدا ڕوون نییه‌ ئایا له‌ چاوی ڕابیندا یاسر عه‌ره‌فات هاوبه‌شێكی گونجاو بووه‌، یان نا. به‌ڵام، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، پێده‌چێت له‌ كۆتاییدا ڕابین ئه‌و بابه‌ته‌ی به‌ شایه‌نی هه‌وڵبۆدان زانیبێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی، ته‌نها یاسر عه‌ره‌فات ده‌سه‌ڵاتی به‌ستنی گرێبه‌ستێكی له‌و جۆره‌ی هه‌بوو.
یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ڕابین، خواستی گۆڕانكاری بوو. به‌و پێیه‌شی له‌ نێوان ساڵانی 1984-1990دا، وه‌زیری به‌رگری ئیسرائیل بووه‌، ده‌بینین ڕێكاری توندی به‌سه‌ر فه‌ڵه‌ستینییه‌كانی ژێرده‌ستی ئیسرائیلدا سه‌پاند، ناڕه‌زاییه‌ تونده‌كانیشی سه‌ركوت كرد. له‌ چاوی ڕابینه‌وه‌، پارێزگاری له‌ سیستم پێویستییه‌كی یاسایی‌و سیاسی بوو. به‌ڵام، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌ركێكی ئاكاریش بوو، تا ژماره‌ی قوربانییه‌كان كه‌م ببێته‌وه‌. به‌لای ئه‌و سه‌ركرده‌یه‌وه‌، ڕه‌وته‌ دروسته‌كه‌، بریتی بوو له‌ به‌كارهێنانی هێزی ناتوندوتیژ.
به‌ڵام، به‌ تێپه‌ڕبوونی كات، ڕابین گه‌یشته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی، كه‌ به‌كارهێنانی هێز به‌ته‌نها، ڕێگایه‌كی سه‌ركه‌وتوو نییه‌. چونكه‌، هانده‌ره‌ سیاسی‌و ئابوورییه‌كانیش گرنگیی خۆیان هه‌یه‌. بۆیه‌، له‌ ماوه‌ی خولی دووه‌می پۆستی سه‌رۆك وه‌زیرانیدا، دانوستانی له‌گه‌ڵ ڕێكخراوی ئازادیخوازی فه‌ڵه‌ستیندا قبوڵ كرد، هه‌روه‌ها ڕه‌زامه‌ندیی به‌رانبه‌ر ڕێكه‌وتنه‌كانی ئۆسلۆی 1993و 1995 ده‌ربڕی، كه‌ مه‌به‌ست لێیان به‌دیهێنانی سه‌ربه‌خۆییه‌كی زیاتری سیاسی بوو بۆ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان.
وه‌ك ئاشكراشه‌، ڕێكه‌وتنه‌كانی ئۆسلۆ، به‌ ته‌واوه‌تی جێبه‌جێ نه‌كران. چونكه‌، ڕابین تیرۆر كرا. هه‌وڵه‌كانی دوواتریش بۆ دانوستان له‌سه‌ر ئاشتی، شكستیان هێنا. هه‌روه‌ها، عه‌ره‌فات كۆچی دوایی كرد، ده‌وڵه‌تی فه‌ڵه‌ستین-یش نه‌هاته‌دی.
له‌ ڕاستیدا، به‌پێی ئه‌م به‌ره‌وپێشچوونه‌ دیپلۆماسییه‌ی ئه‌م دواییه‌ی نێوان ئیسرائیل‌و ئیمارات‌و به‌حرێن بێت، هه‌موو ئه‌م بابه‌تانه‌ی باسكران گرنگن. چونكه‌، چه‌ند حكومه‌تێكی عه‌ره‌بی به‌ كاریگه‌ریی هه‌ڕه‌شه‌ی ئێران‌و خواستی به‌ده‌ستهێنانی ته‌كنه‌لۆجیای ئیسرائیلی‌و چه‌كی ئه‌مریكی، بڕیاریاندا نه‌هێڵن پرسه‌ هه‌ڵپه‌سێردراوه‌كه‌ی فه‌ڵه‌ستین ببێته‌ به‌ربه‌ستێك له‌به‌رده‌م ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا. له‌كۆتاییدا هه‌ندێك حكومه‌تی عه‌ره‌بی دیكه‌ش، هه‌مان كار ئه‌نجام ده‌ده‌ن.
په‌رچه‌كرداری فه‌ڵه‌ستین-یش مایه‌ی بێئومێدی‌و چاوه‌ڕوانكراو بوو. چونكه‌، پێده‌چێت زۆربه‌ی فه‌ڵه‌ستیینییه‌كان هێشتا ئاماده‌ نه‌بن له‌وه‌ تێبگه‌ن، كه‌ ڕێگه‌ی گه‌یشتن به‌ ده‌وڵه‌تی فه‌ڵه‌ستین به‌ كۆمكاری وڵاتانی عه‌ره‌بی، یاخود نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، ته‌نانه‌ت واشنتۆن-یشدا تێناپه‌ڕێت. به‌ڵكو، به‌ دانوستانی ڕاسته‌خۆ له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا ده‌بێت.
شایه‌نی باسه‌، هێنده‌ كات له‌به‌رده‌مدا نه‌ماوه‌، نشینگه‌كانی ئیسرائیل-یش له‌ كه‌رتی خۆرئاوای فه‌ڵه‌ستیندا به‌رده‌وام له‌ فراوانبووندان. هاوكات، حكومه‌تی ئیسرائیل، ته‌نها بۆ سێ ساڵ، داگیركردنی چه‌ند به‌شێكی گه‌وره‌ی كه‌رتی خۆرئاوای وه‌ستاندووه‌. پرسیاره‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌: ئایا سه‌ركرده‌كانی داهاتووی فه‌ڵه‌ستین، هاوشێوه‌ی ڕابین، ئاماده‌ن به‌مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئاشتی، سازش بكه‌ن؟ ئایا له‌ توانایاندایه‌ ئه‌و كاره‌ ئه‌نجام بده‌ن؟
به‌ڵام، هاوكات، داناییه‌ ئه‌گه‌ر خودی ئیسرائیلییه‌كان-یش له‌ ئیسحاق ڕابینه‌وه‌ فێرببن. چونكه‌، پێی وابوو پێویسته‌ ئیسرائیل ده‌وڵه‌تێكی جووله‌كه‌‌و، له‌ هه‌مان كاتدا دیموكراتیش بێت. ده‌یزانی بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌و كاره‌ پێویسته‌ دوو ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ پێكبهێنرێت. ئه‌گه‌رنا، له‌به‌رانبه‌ردا دوو بژارده‌ هه‌یه‌، یه‌كێكیان ئه‌وه‌یه‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان ببنه‌ هاوڵاتی له‌ ئیسرائیل ( به‌مه‌ش مۆركی جووله‌كه‌ییبوون له‌ ئیسرائیل داده‌ماڵرێت) ، یاخود مافی ده‌نگدان له‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان بسه‌نرێته‌وه‌ ( ئه‌مه‌ش كۆتایی به‌ دیموكراتییبوونی ئیسرائیل دێنێت) .
بۆیه‌، به‌ هۆكارێكی ژیرانه‌، ڕابین ئه‌و دوو بژارده‌یه‌ی ڕه‌ت كرده‌وه‌. بۆ ڕێزلێنان له‌ ڕه‌وتی ئه‌و سه‌ركرده‌یه‌ش، هیچ ڕێگایه‌ك له‌ زیندووكردنه‌وه‌ی پڕۆسه‌یه‌كی دیپلۆماسی باشتر نییه‌، كه‌ ببێته‌ هۆی بونیادنانی دوو ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، به‌جۆرێك له‌ پاڵ یه‌كدا به‌ ئاشتی بژین.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure