ئه‌نجامی پشێویی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا

04/11/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: نۆڕیه‌ڵ ڕۆبینی

ڕاپرسییه‌كان پێش ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا له‌ 3/تشرینی دووه‌مدا، ئه‌گه‌رێكی به‌هێزی بردنه‌وه‌ی پارتی دیموكراتییان خسته‌ڕوو. هاوكات، به‌پێی ئه‌و ڕاپرسییانه‌، جۆ بایدن هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌باته‌وه‌، پارتی دیموكراتی-ش زۆرینه‌ی ئه‌نجومه‌نی پیرانی ئه‌مریكا به‌ده‌ست ده‌هێنێت‌و، پارێزگارییش له‌ كورسییه‌كانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ده‌كات. ئه‌م جۆره‌ ئه‌نجامه‌ش سنورێك بۆ دابه‌شبوونی حكومه‌ت داده‌نێت.
به‌ڵام، ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌كان ته‌نها ڕاپرسییه‌ك بووبێت ده‌رباره‌ی دۆناڵد تره‌مپ، ئه‌وا دیموكراتییه‌كان ته‌نها كۆشكی سپی به‌ده‌ست ده‌هێنن‌و، له‌ به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی پیراندا شكست ده‌هێنن. مرۆڤ ناشتوانێت ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ به‌دور بگرێت، كه‌ تره‌مپ بتوانێت ته‌نگه‌ ڕێی بردنه‌وه‌ ببڕێت‌و، ده‌نگی هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌ده‌ست بهێنێته‌وه‌، هاوكات كۆمارییه‌كان-یش پارێزگاری له‌ ئه‌نجومه‌نی پیران بكه‌ن. ئه‌م ئه‌نجامه‌شیان، جارێكی دیكه‌ ئه‌م دۆخه‌ی ئێستای ئه‌مریكا به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌.
ئه‌گه‌ره‌ زۆر نه‌رێنییه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌، ناكۆكی ده‌رباره‌ی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان دروست ببێت‌و، ئه‌و دۆخه‌ش درێژه‌ بكێشێت، به‌جۆرێك هیچ لایه‌نێكیان سازش بۆ ئه‌وی دیكه‌ نه‌كات. هاوكات، له‌ دادگا، هۆیه‌كانی ڕاگه‌یاند‌و شه‌قامه‌كاندا جه‌نگی یاسایی‌و سیاسی دژی یه‌كتر به‌رپابكه‌ن. شایه‌نی باسه‌، له‌ ڕٍابردوودا ناكۆكییه‌كان ده‌رباره‌ی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ساڵی 2000، تا 12/ كانونی یه‌كه‌می خایاند: ئه‌وه‌بوو دادگای باڵا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی جۆرج ده‌بلیوو بوش بڕیاریدا، ڕكابه‌ره‌ دیموكراتییه‌كه‌شی، واتا (ئالگۆڕ)، به‌ ئه‌نجامه‌كه‌ قایلبوو. له‌و ماوه‌یه‌دا به‌هۆی دۆخی گومان‌و بێمتمانه‌یی سیاسییه‌وه‌، بازاڕه‌كانی بۆڕسه‌ به‌ڕێژه‌ی زیاد له‌ 7% دابه‌زین. به‌ڵام، ئه‌مجاره‌ ڕه‌نگه‌ دۆخی بێمتمانه‌یی بۆ ماوه‌یه‌كی درێژتر - ته‌نانه‌ت ڕه‌نگه‌ چه‌ند مانگێك- به‌رده‌وام بێت، واتا مه‌ترسی ڕاسته‌قینه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ بازاڕه‌كان ده‌كات.
ڕاسته‌ ئێستا ئه‌گه‌ری ڕوودانی ئه‌و سیناریۆ ترسناكه‌ زۆر نیه‌، به‌ڵام، پێویسته‌ به‌مكوڕانه‌ وه‌ربگیرێت. چونكه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی بایدن به‌رده‌وام له‌ ڕاپرسییه‌كاندا به‌ره‌وپێشچوونی به‌دیهێناوه‌، به‌ڵام، هیلاری كلینتۆن-یش پێش هه‌ڵبژاردنه‌كانی 2016، له‌ هه‌مان به‌ره‌پێشچووندا بوو. هاوكات، پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بزانین، ئایا ژماره‌ی لایه‌نگره‌ شه‌رمنه‌كانی تره‌مپ به‌رزبوونه‌وه‌یه‌كی كه‌م به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت؟ واتا، ئه‌وانه‌ی له‌ ڕاپرسییه‌كاندا ده‌نگی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان ده‌رناخه‌ن.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، ئێستاش هه‌روه‌ك دۆخه‌كه‌ی ساڵی 2016، هه‌ڵمه‌تی چه‌واشه‌كاری زه‌به‌لاح‌و چالاكی (بیانی‌و ناوخۆیی) له‌ ئارادایه‌. ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریكا-ش هۆشداری داوه‌، له‌ هه‌وڵه‌ چالاكه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌، ڕووسیا، چین، ئێران‌و هێزه‌ نه‌یاره‌كانی دیكه‌، بۆ دروستكردنی كاریگه‌ری له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌كان‌و، گومان له‌ ڕه‌وایی پڕۆسه‌كه‌. ڕاگه‌یاندنه‌كان‌و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش لێوان لێون له‌ پیلانگێڕی، هه‌واڵی نادروست‌و زانیاری چه‌واشه‌كاری. تره‌مپ‌و هه‌ندێك له‌ هاوڕێكانیشی له‌ پارتی كۆماری، چه‌ند تیۆرێكی پیلانگێڕی شێتانه‌یان گرتۆته‌به‌ر، له‌وانه‌ تیرۆی (QAnon). هاوكات، پاڵپشتیی خۆیان بۆ ئه‌و گروپانه‌ ده‌رخستووه‌، كه‌ هه‌وڵی باڵاده‌ستكردنی سپی پێسته‌كان ده‌ده‌ن. شایه‌نی باسه‌، له‌ زۆرێك له‌و ویلایه‌تانه‌ی كۆمارییه‌كان تێیدا باڵاده‌ستن، حاكمی ویلایه‌ته‌كان‌و به‌رپرسه‌ حكومییه‌كانی دیكه‌، فێڵی قێزه‌ون بۆ سه‌ركوتكردنی ئه‌و ده‌نگانه‌ به‌كارده‌هێنن، كه‌ به‌لای دیموكراتییه‌كاندا ده‌ڕۆن.
له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا، تره‌مپ چه‌ندین جار له‌ نێو چه‌واشه‌كارییه‌كانیدا، باسی له‌وه‌ كردووه‌، كه‌ ناكرێت متمانه‌ به‌ كارته‌كانی ده‌نگدان بكرێت، چونكه‌، ڕه‌نگه‌ دیموكراتییه‌كان له‌ڕێگه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی ناتوانن ڕاسته‌خۆ به‌شداری پرۆسه‌ی ده‌نگدانه‌كه‌ بن ( واتا به‌هۆی ڕێكاره‌ خۆپارێزییه‌كان له‌ په‌تای كۆرۆنا)، ده‌نگێكی نه‌گونجاو به‌ده‌ستبهێنن. هاوكات، تره‌مپ باس له‌وه‌ ناكات، كه‌ ئاماده‌یه‌ ده‌سه‌ڵات ڕاده‌ست بكات. له‌بری ئه‌وه‌ش، ئاماژه‌ بۆ میلیشیا ڕاستڕه‌وه‌كان ده‌كات. واتا، ئه‌وانه‌ی به‌ كرداری له‌ شه‌قامه‌كانی ئه‌مریكادا تۆویی پشێوی ده‌چێنن‌و، پیلانی كاری تیرۆرستییان له‌ ناوخۆی وڵاتدا هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر تره‌مپ هه‌ڵبژاردنه‌كانی دۆڕاند‌و، بانگه‌وازی ساخته‌كردنی ئه‌نجامه‌كانی كرد، ئه‌وا به‌ئه‌گه‌رێكی زۆره‌وه‌ توندوتیژی‌و ناكۆكییه‌كان له‌ ناوخۆی وڵاتدا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن.
له‌ڕاستیدا، ئه‌گه‌ر ئه‌نجامه‌ به‌راییه‌ تۆماركراوه‌كان ڕاسته‌خۆ بردنه‌وه‌ی دیموكراتییه‌كانی نه‌خسته‌ڕوو، ئه‌وا ڕه‌نگه‌ تره‌مپ بردنه‌وه‌ی خۆی له‌و ویلایه‌تانه‌ ڕابگه‌یه‌نێت، كه‌ هێشتا جه‌نگی هه‌ڵبژاردنه‌كان تێیدا به‌رده‌وامه‌‌و، كارته‌كانی ده‌نگدان تێیدا ته‌واوه‌تی جیانه‌كراوه‌ته‌وه‌. چالاكوانانی پارتی كۆماری-ش له‌ ویلایه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كان، به‌كرداری پلانی وه‌ستاندنی پرۆسه‌ی جیاكردنه‌وه‌ی ده‌نگه‌كانیان هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی تانه‌دان له‌ دروستیی كارته‌كانی ده‌نگدانه‌وه‌. كۆمارییه‌كان ئه‌و جه‌نگه‌ یاساییه‌ له‌ پایته‌ختی ئه‌و ویلایه‌تانه‌ هه‌ڵده‌گیرسێنن، كه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیاندایه‌، هه‌روه‌ها له‌ دادگا ناوخۆیی‌و فیدڕاڵییه‌كاندا، كه‌ پڕن له‌و دادوه‌رانه‌ی به‌هۆی تره‌مپه‌وه‌ دامه‌زراون. به‌هه‌مان شێوه‌، له‌ دادگای باڵاشدا، كه‌ پارێزگاران زۆرینه‌ن تێدا به‌ڕێژه‌ی 3-6. هه‌روه‌ها، ئه‌و كاره‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانیش ئه‌نجام ده‌ده‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانیش یه‌كسان بێت، ئه‌وا زۆرینه‌ی نوێنه‌ری ویلایه‌ته‌كان له‌و ئه‌نجومه‌نه‌دا ده‌بێته‌ هی كۆمارییه‌كان.
له‌ هه‌مان كاتدا، ڕه‌نگه‌ زۆربه‌ی میلیشیا سپی پێسته‌ چه‌كداره‌كان بڕژێنه‌ شه‌قامه‌كانه‌وه‌، به‌مه‌به‌ستی هاندانی توندوتیژی‌و پشێوی. ئامانجی ئه‌م كاره‌ش، هاندانی لایه‌نی به‌رانبه‌ره‌، واتا چه‌پڕه‌وه‌كان، تا ئه‌وانیش په‌ناببه‌نه‌به‌ر توندوتیژی. له‌و كاته‌شدا، تره‌مپ پاساوی ده‌ست ده‌كه‌وێت‌و، یاسای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی یاخیبوونی چه‌كداری به‌كارده‌هێنێت، هه‌روه‌ها هێزه‌كانی جێبه‌جێكردنی یاسا فیدڕاڵییه‌كان، یاخود هێزه‌ چه‌كداره‌كانی ئه‌مریكا بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی یاسا‌و سه‌قامگیری بڵاوده‌كاته‌وه‌ (واتا ئه‌نجامدانی ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ی له‌ ڕابردوودا ده‌یكرد). پێده‌چێت ئیداره‌كه‌ی تره‌مپ ئه‌م جۆره‌ ئه‌نجامه‌ی ڕه‌چاوكردبێت، چونكه‌، ئه‌و ئیداره‌یه‌ به‌كرداریی چه‌ند شارێكی سه‌ره‌كییان له‌وانه‌ی له‌ژێر ده‌ستی دیموكراتییه‌كاندان، وه‌ك بنكه‌ی پشێوی ده‌ستنیشان كردووه‌‌و، ده‌ڵێن پێویسته‌ سه‌ركوتبكرێن. تره‌مپ‌و هاوڕێكانی ئه‌وه‌یان خستۆته‌ڕوو، كه‌ هه‌موو ڕێگه‌یه‌ك ده‌گرنه‌به‌ر، تا هه‌ڵبژاردنه‌كان زه‌وتبكه‌ن. به‌وپێیه‌ی كۆمه‌ڵێك ئامڕازی زۆریش له‌به‌رده‌ست ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردندایه‌، بۆیه‌، ئه‌گه‌ر له‌بری سه‌ركه‌وتنی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی بایدن، ئه‌نجامه‌ به‌راییه‌كان له‌یه‌كه‌وه‌ نزیك بوون، ئه‌وا كۆمارییه‌كان له‌و كاره‌دا سه‌ركه‌وتوو ده‌بن.
ئه‌گه‌ر ئه‌نجامه‌ به‌راییه‌كان پێشكه‌وتنی به‌هێزی بایدنی خسته‌ڕوو، ته‌نانه‌ت له‌و ویلایه‌تانه‌شی سه‌ركه‌وتنی كۆمارییه‌كان تیایدا كاری باوه‌، وه‌ك نۆرس كارۆلینا، فلۆریدا، یاخود ته‌كساس، ئه‌وا به‌دڵنیاییه‌وه‌ تره‌مپ بۆماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێك گرانتر ده‌توانێت تانه‌ له‌ ئه‌نجامه‌كان بدات، ئه‌م پێیه‌ش، هه‌ر زوو ده‌كشێته‌وه‌. به‌ڵام، كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌نجامه‌كان ته‌واو یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ نه‌بێت له‌به‌رژه‌وه‌ندی بایدن، بوار له‌به‌رده‌م تره‌مپ ( و ئه‌و حكومه‌ته‌ بیانییانه‌ی پاڵپشتیی ده‌كه‌ن) ده‌مێنێته‌وه‌، تا له‌ڕێگه‌ی نانه‌وه‌ی پشێوی‌و زانیارییه‌ چه‌واشه‌كارییه‌كانه‌وه‌، دۆخه‌كه‌ زیاتر ئاڵۆز بكه‌ن. ئه‌وكات، بڕیاری كۆتاییش ده‌چێته‌لای ئه‌و لایه‌نانه‌ی زیاتر هاوسۆزن به‌لای تره‌مپدا، وه‌ك دادگاكان.
ئه‌م ڕاده‌یه‌ له‌ ناسه‌قامگیری سیاسی، به‌شێوه‌یه‌كی فراوان خواستی سه‌كێشی نه‌كردن له‌ بازاڕه‌ داراییه‌كاندا دروست ده‌كات. هاوكات، چالاكی ئابووری خاوده‌كاته‌وه‌‌و، پێشبینی ڕه‌شبینانه‌ بۆ داهاتوو سه‌رهه‌ڵده‌دات. ئه‌گه‌ر ناكۆكی هه‌ڵبژاردنه‌كان - تا سه‌ره‌تای ساڵی داهاتوو- به‌رده‌وام بێت، ئه‌وا پێده‌چێت به‌های پشكه‌كان به‌ڕێژه‌ی 10% داببه‌زێت، نرخی قه‌واڵه‌ حكومییه‌كانیش نزم ببێته‌وه‌ ( ئێستاش خۆی له‌ خۆیدا نزمه‌). له‌ هه‌مان كاتدا، ڕه‌نگه‌ له‌ جیهاندا خواستی خۆبه‌دورگرتن له‌و پشێوییه‌، ببێته‌هۆی زیاتر به‌رزكردنه‌وه‌ی نرخی زێڕ. له‌ میانه‌ی ئه‌م جۆره‌ سیناریۆیانه‌شدا، زۆرجار دۆلار به‌هێز ده‌بێت، به‌ڵام، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م دۆخه‌ له‌ ئه‌نجامی پشێویی سیاسی له‌نێو خودی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا دێته‌ئاراوه‌، بۆیه‌، ڕه‌نگه‌ دۆلار لاواز بكات.
ئێستا ته‌نها له‌ یه‌ك شت دڵنیاین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنێك، كه‌ ناكۆكی له‌سه‌ر بێت، زیانی زیاتر له‌ دیمه‌نه‌ جیهانییه‌كه‌ی ئه‌مریكا ده‌دات، به‌و پێیه‌ی ئه‌و وڵاته‌ نمونه‌ی دیموكراتی‌و سه‌روه‌ری یاسایه‌. له‌ئه‌نجامیشدا، هێزه‌ نه‌رمه‌كه‌ی توشی داخوران ده‌بێت. ئه‌مریكا به‌تایبه‌ت له‌م چوار ساڵه‌ی دواییدا، وه‌ك پرسێكی سیاسی ئاڵۆز ته‌ماشا ده‌ركرا. هاوكات، خوازیارین ئه‌و پشێوییانه‌ی باسمانكرد ڕوونه‌ده‌ن –به‌و پێیه‌ی تا پێش هه‌ڵبژاردنه‌كانیش ڕاپرسییه‌كان پێشكه‌وتنی به‌هێزی بایدنیان پشانده‌دا-. به‌ڵام، پێویسته‌ وه‌به‌رهێنه‌كان خۆیان بۆ دۆخی خراپتر ئاماده‌ بكه‌ن، به‌ته‌نها له‌ ڕۆژی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا نا، به‌ڵكو له‌ هه‌فته‌‌و مانگه‌كانی پاش هه‌ڵبژاردنه‌كانیشدا.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure