عێراق‌و قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌ی

19/11/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: كارنیگی
نوسینی: كیرك سۆوێڵ

سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق له‌دوای ده‌ستبه‌كاربوونێوه‌، له‌پاڵ دۆخی ناڕه‌زاییه‌كان‌و داڕمانی خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كاندا، ڕووبه‌ڕووی زنجیره‌یه‌ك قه‌یرانی دارایی‌و ئه‌منی-ش ده‌بێته‌وه‌. هاوكات، بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا‌و جه‌نگی نرخی نه‌وت له‌ نێوان سعودییه‌و ڕووسیادا، بوونه‌ هۆی داڕمانی نرخه‌ جیهانییه‌كانی نه‌وت، له‌ ئه‌نجامی ئه‌مه‌شدا، عێراق له‌ مانگی حوزه‌یرانی پێشووه‌وه‌، ناتوانێت پابه‌ندییه‌ ناوخۆییه‌كانی خۆی دابین بكات. شایه‌نی باسه‌، قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌ لێكه‌وته‌ی نزیك‌و دوریشی به‌سه‌ر دۆخی ئه‌م وڵاته‌وه‌ ده‌بێت. لێكه‌وته‌ نزیكه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌غداد به‌رده‌وام به‌ گرانی ده‌توانێت مووچه‌ی كارمه‌ندانی كه‌رتی گشتی دابین بكات، ئه‌مه‌ش وایكرد حكومه‌ت له‌ ماوه‌ی هاویندا قه‌رز له‌ بانكی ناوه‌ندی وه‌ربگرێت. له‌گه‌ڵ دابه‌زینی داهاتی نه‌وتیشدا، ئێستا داهاتی مانگانه‌ی حكومه‌ت، ته‌نها كه‌مێك زیاتر له‌ ڕێژه‌ی 50%ی خه‌رجییه‌كان پڕده‌كاته‌وه‌. به‌كاریگه‌ری لێكه‌وته‌ دوره‌كانی ئه‌و قه‌یرانه‌ش، عێراق ڕووبه‌ڕووی داڕمانێكی دارایی گشتی ده‌بێته‌وه‌، كه‌ پێده‌چێت له‌ ماوه‌ی ساڵی داهاتوودا ڕووبدات.
له‌ هه‌مان كاتدا، حكومه‌ت به‌ گرانی ده‌توانێت خه‌رجیه‌ مانگانه‌كانی خۆی پڕ بكاته‌وه‌. ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ش ده‌كرێت، كه‌ كه‌رتی گشتی له‌ میانه‌ی حكومه‌ته‌ یه‌كبه‌دوایه‌كه‌كاندا، به‌ڕاده‌یه‌ك فراوان بووه‌، كه‌ تێكڕای ئه‌و داهاته‌ی حكومه‌تی عێراقی به‌ده‌ستی ده‌هێنێت، به‌شی پڕكردنه‌وه‌ی خه‌رجییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ناكات، واتا، مووچه‌ی كه‌رتی گشتی، مووچه‌ی خانه‌نشینان، هاوكارییه‌ خۆراكییه‌كان‌و تێچووی سیستمی چاودێری كۆمه‌ڵایه‌تی. هاوكات، ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی حكومه‌ت بۆ پڕكردنه‌وه‌ی خه‌رجییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان‌و دورخستنه‌وه‌ی مه‌ترسی برسێتی له‌ زۆرینه‌ی گه‌لی عێراق پێویستی پێیه‌تی، له‌ بڕی داهاته‌كانی زیاتره‌. له‌ ساڵی 2019دا، ناوه‌ندی مانگانه‌ی داهاته‌ نه‌وتییه‌كان گه‌یشته‌ 6.5 ملیۆن دۆلار، له‌ پاڵ ئه‌وه‌شدا، حكومه‌ت هه‌ندێك داهاتی كه‌می نانه‌وتیشی ده‌ست ده‌كه‌وت (ئه‌مه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی خۆی له‌ باجه‌ گومرگییه‌كاندا ده‌بینییه‌وه‌، كه‌ تێكڕاكه‌ی له‌ مانگێكدا زۆر كه‌متره‌ له‌ ملیارێك دۆلار). ئه‌م داهاتانه‌ی حكومه‌ت، خه‌رجییه‌ (تشغیلیه‌) كانی پڕكردبۆوه‌، بڕێكی كه‌میشی بۆ خه‌رجی سه‌رمایه‌ لێده‌مایه‌وه‌. دوای ئه‌وه‌شی نرخی نه‌وت له‌ دوای داڕمانه‌كه‌ی مانگی ئازاری پێشوو، بوژانه‌وه‌یه‌كی به‌خۆوه‌ بینی، ناوه‌ندی مانگانه‌ی داهاته‌ نه‌وتییه‌كان له‌ عێراق كه‌مێك چووه‌ سه‌روو 3 ملیار دۆلاره‌وه‌. ئه‌وه‌بوو، له‌ مانگی ئابی پێشوودا، گه‌یشته‌ 3.52 ملیار دۆلار. وه‌زیری دارایی عه‌لی عه‌لاوی-ش له‌ مانگی ئه‌یلولدا، له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ئاشكرای كرد، كه‌ به‌پێی ئاستی داهاته‌كان، هێشتا حكومه‌ت مانگانه‌ بڕی 3.5 ترلیۆن دیناری عێراقی له‌ بانكی ناوه‌ندی قه‌رز ده‌كات، واتا كه‌متر له‌ 3 ملیار دۆلاری ئه‌مریكی.
له‌ 10/تشرینی یه‌كه‌مدا، هاوكات له‌گه‌ڵ گرژبوونی قه‌یرانه‌ نه‌ختینه‌ییه‌كه‌ی عێراقدا، عه‌لاوی وتی، پشكی قه‌ره‌بووی فه‌رمانبه‌ره‌كانی ده‌وڵه‌ت له‌ ساڵی 2005دا، 20%ی داهاته‌ نه‌وتییه‌كان بووه‌، به‌ڵام، ئێستا گه‌یشتۆته‌ 120%ی ئه‌و داهاته‌. بۆ یارمه‌تی تێگه‌یشتنی ڕای گشتی له‌ هۆكاره‌كانی مایه‌پوچبوونی حكومه‌تی ئه‌م وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ نه‌وت، ئه‌و وه‌زیره‌ وتی، ده‌بێت حكومه‌تێكی وه‌ك ئه‌مه‌ی عێراق، مانگانه‌ 15-20 ملیار دۆلاری له‌به‌رده‌ستدا بێت، تا بتوانێت به‌به‌رده‌وامی خه‌رجی مانگانه‌ ده‌سته‌به‌ربكات. به‌ڵام، له‌ كاتی ده‌ستبه‌كاربوونی ئه‌م حكومه‌ته‌ی ئێستادا، بڕی ئه‌و سامانه‌ی له‌به‌رده‌ستدا بوو، ملیارێك دۆلاری تێنه‌ده‌په‌ڕاند. به‌شێك له‌ هۆكاره‌كانی ئه‌مه‌ش، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دابه‌زینی داهاته‌كان، به‌هۆی دابه‌زینی نرخی نه‌وت‌و پابه‌ندبوونی عێراق به‌و سنوره‌ی ڕێكخراوی ئۆپیك بۆ هه‌نارده‌ نه‌وتییه‌كانی داناوه‌. له‌ ڕابردوودا، هه‌نارده‌ نه‌وتییه‌كانی عێراق گه‌یشته‌ 3.5 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا. به‌ڵام، له‌ مانگی پێشوودا، بۆ 2.5 ملیۆن به‌رمیلی ڕۆژانه‌ دابه‌زی. هاوكات، چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی دیار، له‌وانه‌ وه‌زیری پێشووی نه‌وت ئیبراهیم به‌حر ئه‌لعلوم، داوایانكرد عێراق له‌ ڕێكه‌وتنی ئۆپیك بكشێته‌وه‌. به‌ڵام، عه‌لی عه‌لاوی له‌ به‌شدارییه‌كه‌یدا له‌به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌راندا ڕوونیكرده‌وه‌، كه‌ ڕاسته‌ ئه‌و شێوازه‌ی ئۆپیك بۆ پشكه‌كان په‌یڕه‌وی ده‌كات دادپه‌روه‌رانه‌ نییه‌، به‌ڵام، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، عێراق بۆ خۆبه‌دورگرتن له‌ داڕمانی نرخی نه‌وت، پێویستی به‌ ڕێكه‌وتنی ئۆپیك هه‌یه‌. له‌م دواییانه‌شدا، به‌پێی پێگه‌ی (Iraq Oil Report) حكومه‌ت ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌، كه‌ به‌مه‌به‌ستی دڵڕاگرتنی ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌ی لێده‌گرن، هه‌وڵده‌دات هه‌نارده‌ی نه‌وت به‌ بڕی 250,000 به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا زیاد بكات، ئه‌م بڕه‌ش زیاتره‌ له‌و پشكه‌ی بۆی دیاریكراوه‌. به‌ڵام، هێشتا به‌ بڕی 750,000 به‌رمیلی ڕۆژانه‌ كه‌متره‌ له‌ ئاستی لوتكه‌ی به‌رهه‌مهێنان. شایه‌نی باسه‌، ئه‌مه‌ زیادكردنێكی كه‌مه‌، به‌جۆرێك نه‌بێته‌ هۆی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ له‌لایه‌ن سعودییه‌وه‌.
هاوكات، داهاتی مانگانه‌ی نه‌وتی عێراق له‌ كانونی دووه‌مدا، 6.2 ملیار دۆلار بووه‌، به‌ڵام، له‌ مانگی نیساندا بۆ 1.4 ملیار دۆلار دابه‌زیوه‌. ئه‌م ژماره‌یه‌ له‌ مانگی ئایاردا به‌رزبۆته‌وه‌‌و گه‌یشتۆته‌ 2.9 ملیار دۆلار. دوواتر، به‌رزبوونه‌وه‌یه‌كی به‌رده‌وامی به‌خۆیه‌وه‌بینیوه‌، به‌ڵام، له‌ بڕی 3.5 ملیار دۆلاری مانگی ئاب تێنه‌په‌ڕیوه‌. به‌هۆی ئه‌وه‌شی به‌های یه‌ده‌گه‌كانی حكومه‌ت بۆ خه‌رجی له‌ مانگی ئایاردا، ته‌نها نزیكه‌ی 3 ملیار دۆلار بوو، بۆیه‌ له‌ مانگی حوزه‌یراندا ئاشكرا بوو، كه‌ عێراق ناتوانێت مووچه‌ی فه‌رمانبه‌رانی كه‌رتی گشتی دابین بكات. له‌ مانگه‌كانی هاوینیشدا، مووچه‌ی فه‌رمانبه‌ران له‌كاتی ده‌سته‌به‌ربوونی پاره‌دا دابه‌شده‌كرا، نه‌ك له‌ واده‌ی خۆیدا. له‌ 28/ ته‌مموزیشدا، وته‌بێژی سه‌رۆك وه‌زیران ئاشكرای كرد، فه‌رمانبه‌رانی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری‌و شوێنه‌وار، كه‌ پێده‌چێت له‌ ڕووی گرنگییه‌وه‌ پله‌یه‌كی نزمتریان هه‌بێت، هێشتا مووچه‌كانیان وه‌رنه‌گرتووه‌.
حكومه‌ت ده‌زانێت وڵات له‌به‌رده‌م قه‌یراندایه‌، بۆیه‌ هاووڵاتیان بۆ ڕێكاره‌ ته‌قه‌شوفییه‌كان ئاماده‌ ده‌كات. وه‌زیری داراییش چه‌ند وته‌یه‌كی ئاڕاسته‌ی ڕای گشتی كردووه‌، كه‌ تێیدا ده‌ڵێت، دۆخی عێراق مایه‌ی شه‌رمه‌زارییه‌، هاوكات، داوای چاكسازی ڕیشه‌یی ده‌كات. ئه‌و وه‌زیره‌ پێشبینیشی كردووه‌، له‌و كاته‌ی حكومه‌ت هه‌وڵی پاراستنی مووچه‌ ده‌دات، داشكاندنی گه‌وره‌ له‌ شایسته‌كانی فه‌رمانبه‌ر‌و خه‌رجییه‌كانی دیكه‌دا بكات. شایه‌نی باسه‌، حكومه‌تیش له‌ 9/حوزه‌یراندا، به‌كرداری ده‌ستی به‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌و ڕێكارانه‌ كرد، ئه‌مه‌ش له‌ڕێگه‌ی ده‌نگدان له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی زنجیره‌یه‌ك ڕێكاری ته‌قه‌شوفییه‌وه‌، له‌وانه‌، كه‌مكردنه‌وه‌ی شایسته‌كان‌و خه‌رجییه‌ ناپێویسته‌كان، هه‌روه‌ها سنورداركردنی دوو موچه‌یی. هاشم داودی ڕاوێژكاری سه‌رۆك وه‌زیرانیش، له‌ باره‌ی ئه‌و سیاسه‌ته‌ نوێیانه‌وه‌، وتی: " به‌س نین، به‌ڵام، ته‌نها سه‌ره‌تای ڕێگایه‌كه‌ به‌ره‌و چاكسازی".
مسته‌فا كازمی-ش، كه‌ بنكه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری ده‌نگده‌ر‌و بنكه‌یه‌كی سیاسی تایبه‌تی نیه‌، له‌ پێگه‌یه‌كی لاوازدا ڕووبه‌ڕووی ئه‌م قه‌یرانه‌ داراییه‌ ده‌بێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش به‌ڕوونی ده‌ركه‌وت، كاتێك ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران، له‌ 10/ حوزه‌یراندا، به‌ ده‌نگی زۆرینه‌ سیاسه‌ته‌ ته‌قه‌شوفییه‌كانی حكومه‌تی ڕه‌تكرده‌وه‌. ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی، یه‌ك ڕۆژ له‌وه‌وپێش، له‌ ئه‌نجومه‌نی وه‌زیراندا ده‌نگ له‌سه‌ر ئه‌و سیاسه‌تانه‌ درابوو. ته‌نانه‌ت ئه‌و نوێنه‌رانه‌شی لایه‌نگری ئه‌م حكومه‌ته‌ن، پێیان وابوو ئه‌و ڕێكارانه‌ پێش كاتی خۆیان كه‌وتوون، پێشنیاریشیان كرد، هه‌وڵبدرێت له‌ پێشدا داهاته‌كان له‌ ڕێگه‌ی باجه‌ گومگرییه‌كانه‌وه‌ كۆبكرێنه‌وه‌. له‌ كۆتاییشدا، ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران له‌ 24/ حوزه‌یراندا، بڕیاری له‌سه‌ر قه‌رزكردندا، كه‌ ڕێگه‌ به‌ حكومه‌ت ده‌دات، ته‌نها به‌شی دابین كردنی خه‌رجییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان قه‌رز بكات. به‌ڵام، به‌پێی ئه‌م بڕیاره‌ حكومه‌ت ناتوانێت سوود‌و شایسته‌كان كه‌مبكاته‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی، حكومه‌ت له‌ڕابردوودا، ده‌سه‌ڵاتی كه‌مكرندنه‌وه‌ی شایسته‌كانی هه‌بوو، چونكه‌، شایسته‌كان به‌پێی مه‌رسومه‌كانی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران دیاریده‌كرا، ئه‌مه‌ش به‌ پێچه‌وانه‌ی مووچه‌وه‌، كه‌ به‌پێی یاسا دیاری ده‌كرێت. به‌م شێوه‌یه‌ش، ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ئه‌و كێشه‌یه‌ی ئاڵۆزتر كرد، كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌ ئارادایه‌.
ناڕه‌زاییه‌كانی به‌غداد-یش له‌ مانگی ته‌مموزی پێشوودا، به‌هۆی قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌وه‌ دووباره‌ سه‌ریانهه‌ڵدایه‌وه‌. شایه‌نی باسه‌، كه‌می پاره‌ كێشه‌ی گه‌وره‌ی له‌ خزمه‌تگوزاری كاره‌بادا له‌ عێراق دروستكرد. له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌، وه‌زیری پێشووی كاره‌با لوئه‌ی خه‌تیب، پاشگه‌زبوونه‌وه‌ی خزمه‌تگوزاری كاره‌بای گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ دوو فاكته‌ر: چاكنه‌كردنی گرفته‌ ته‌كنیكییه‌كانی كاره‌با‌و، وه‌ستاندنی ئه‌و پڕۆژانه‌ی كاره‌با، كه‌ ده‌بوو جێبه‌جێ بكرێن.
له‌ڕاستیدا، حكومه‌ت هه‌ندێك چاره‌سه‌ری گونجاوی له‌به‌رده‌مدا هه‌یه‌، به‌ڵام، له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ گرانن. بۆنمونه‌، ده‌كرێت حكومه‌ت پاڵپشتیی به‌كاربردنی تایبه‌تی كاره‌با كه‌مبكاته‌وه‌، كه‌ مانگانه‌ نرخه‌كه‌ی ده‌گاته‌ نزیكه‌ی ملیارێك دۆلار، ئه‌مه‌ش به‌و پێیه‌ی وه‌زاره‌ت ته‌نها به‌شێكی كرێی خزمه‌تگوزاری كاره‌با له‌ به‌كاربه‌ره‌كانه‌وه‌ به‌ده‌ست ده‌هێنێت. له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌، وه‌زیری دارایی ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌، كه‌ "هاووڵاتییان كرێی كاره‌با ناده‌ن"، هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌ت "95%"ی تێچووه‌كانی به‌كاربردنی گرتۆته‌ ئه‌ستۆ، جه‌ختیشی كردۆته‌وه‌، كه‌ "كاره‌با مافێكی ده‌ستوری نیه‌". به‌ڵام، ئه‌م جۆره‌ قسانه‌، هاوشێوه‌ی هه‌وڵه‌كه‌ی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو حه‌یده‌ر عه‌بادییه‌، كه‌ له‌ ساڵی 2017دا، هه‌وڵیدا پاره‌ی كاره‌با بۆ حكومه‌ت به‌ده‌ست بهێنێت. به‌ڵام، كاره‌ی بووه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی ناڕه‌زاییه‌كی به‌هێز. شایه‌نی باسه‌، كازمی تا ئێستا هیچ خواستێكی بۆ كاركردن له‌سه‌ر ئه‌و ڕه‌وته‌ی عه‌بادی ده‌رنه‌خستووه‌. هاوكات، له‌و لێداوانانه‌یدا، كه‌ له‌ میانه‌ی كۆبوونه‌وه‌یه‌كی حكومه‌تدا داوێتی، كه‌ تایبه‌ت بوو به‌ تاوتوێكردنی كێشه‌ی كاره‌با، جه‌ختی كردۆته‌وه‌ له‌سه‌ر، "سنورداركردنی بیروكراتیی"‌و چاككردنه‌وه‌ی كێشه‌ ته‌كنییكییه‌كانی كاره‌با به‌شێوازێكی باشتر. به‌ڵام، له‌هه‌مان كاتدا، باسی له‌ پێدانی مووچه‌ی كارمه‌ندانی به‌شی چاككردنه‌وه‌ی كاره‌با نه‌كردووه‌.
قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌ی عێراق به‌دوای قه‌یرانی سیاسی حكومه‌ته‌ ماوه‌ به‌سه‌رچووه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌دا هات، كه‌ به‌شی زۆری ساڵی 2020، وڵاتی به‌بێ بودجه‌ هێشته‌وه‌. یاسای عێراقیش له‌م حاڵه‌تانه‌دا ڕێگه‌ به‌ حكومه‌ت ده‌دات، كه‌ مانگانه‌ بڕێك پاره‌ خه‌رج بكات، ئه‌و بڕه‌ش یه‌كسان بێت به‌ خه‌رجیی ڕاسته‌قینه‌ی ساڵی پێشوو دابه‌ش دوانزه‌. به‌و پێیه‌شی ئه‌مساڵ داهات نزم بووه‌، حكومه‌ت هه‌رگیز ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی له‌به‌ر ده‌ستدا نه‌بووه‌، كه‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ خه‌رجییه‌كان پێویسته‌. بۆیه‌، به‌ پشتبه‌ستن به‌و بڕه‌ی له‌به‌رده‌ستیدایه‌، ته‌نها خه‌رجییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی دابینكردووه‌. له‌ مانگی ئه‌یلولدا، حكومه‌ت بودجه‌ی 2020ی ده‌ركرد، كه‌ كورتهێنانێكی گه‌وره‌‌و چاوه‌ڕوانكراوی به‌ڕێژه‌ی زیاتر له‌ 100% تێدابوو. هه‌روه‌ك بودجه‌كانی پێشووش، پێده‌چێت به‌شی زۆری ئه‌و بڕه‌ نه‌خرێته‌ خانه‌ی كورتهێنانه‌وه‌. هاوكات، تێكڕای داهاته‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كان 67.4 ترلیۆن دینار، یاخود 57 ملیار دۆلاره‌. له‌هه‌مان كاتیشدا، تێكڕای خه‌رجییه‌ چاوه‌ڕانكراوه‌كان ده‌گاته‌ 148.6 ترلیۆن دینار، یاخود 125.7 ملیار دۆلار. شایه‌نی باسه‌، داهاته‌ نه‌وتییه‌كان له‌ ساڵی 2019دا، گه‌یشتۆته‌ 78.5 ملیار دۆلار. به‌ڵام، پێده‌چێت له‌ ساڵی 2020دا، 49.3 ملیار دۆلار تێنه‌په‌ڕێنێت. شایه‌نی باسه‌، حكومه‌ت ته‌نها دوای دوو ڕۆژ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی بۆ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران، پڕۆژه‌ی بودجه‌كه‌ی كشانده‌وه‌.
حكومه‌ت دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتی قه‌رزكردنه‌شی به‌كارهێنا، كه‌ له‌ یاساكه‌ی حوزه‌یراندا پێیدرابوو، به‌ڵام، له‌ مانگی ئه‌یلولدا، پاره‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ما. به‌و پێیه‌شی دانیشتوان به‌ شێوه‌یه‌كی فراوان پشت به‌ مووچه‌ی حكومه‌ت ده‌به‌ستن، كێشه‌ی دارایی كورتخایه‌ن هاتنه‌ پێش. له‌م میانه‌یه‌شدا، عه‌لی عه‌لاوی داواكاربوو ده‌سه‌ڵاتی قه‌رزكردنی نوێ بدرێته‌ حكومه‌ت. به‌ڵام، ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران پێدانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی به‌ حكومه‌ت ڕه‌تكرده‌وه‌. چونكه‌، حكومه‌ت"پلانی چاكسازی" پێشكه‌ش نه‌كردبوو. بۆیه‌، حكومه‌ت له‌ سه‌ره‌تای مانگی تشرینی یه‌كه‌مدا،  پلانی چاكسازی (په‌ڕه‌ی سپی) پێشكه‌ش كرد. پلانه‌كه‌ ڕه‌وتێكی فراوان‌و درێژی به‌ره‌و چاكسازی تێدایه‌، به‌جۆرێك ڕاسته‌وخۆ قه‌یرانه‌كه‌ چاره‌سه‌ر ناكات. به‌ڵام، له‌ هه‌مان كاتدا، بڵاوكردنه‌وه‌كه‌ی ئه‌و پلانه‌ مه‌رجه‌كه‌ی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران جێبه‌جێ ده‌كات، كه‌ دایناوه‌ بۆ ڕێگه‌دان به‌ قه‌زری نوێ.
له‌ چوارچێوه‌ی هه‌وڵه‌ گرنگه‌گانیشیدا، عه‌لی عه‌لاوی ده‌یه‌وێت وڵاته‌كه‌ی ڕێكه‌وتنی (SBA) له‌گه‌ڵ سندوقی نه‌ختینه‌ی نێوده‌وڵه‌تیدا واژۆ بكات. چونكه‌، ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ تاكه‌ ڕێگایه‌ بۆ ڕێگری له‌ ڕوودانی داڕمانی دارایی له‌ ساڵی داهاتوودا. شایه‌نی باسه‌، ده‌كرێت ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی خه‌رجییه‌كانیش بسه‌پێنێت، واتا ئه‌و كاره‌ی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ڕه‌تی كرده‌وه‌. عه‌لاوی جه‌ختیشی كردۆته‌وه‌، كه‌ سندوقی نه‌ختینه‌ی نێوده‌وڵه‌تی، خه‌رجیی پرۆگرامه‌كانی پاراستنی هه‌ژاران كه‌مناكاته‌وه‌، به‌ڵكو، داوای كه‌مكردنه‌وه‌ی قه‌ره‌بووی فه‌رمانبه‌رانی كه‌رتی گشتی ده‌كات، كه‌ به‌پێی وته‌ی عه‌لاوی، له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا پێویسته‌ كه‌مبكرێته‌وه‌.
ئه‌م په‌ره‌سه‌ندنانه‌ دۆخه‌كه‌ ده‌بات به‌ره‌و ته‌نگه‌ژه‌یه‌كی نوێ. چونكه‌، ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ئه‌و پڕۆژه‌ یاسای قه‌رزی نوێیه‌ی ڕه‌تكرده‌وه‌، كه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ نێردرابوو بۆ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌. هاوكات، ئه‌ندامێكی لیژنه‌ی دارایی په‌رله‌مان، ڕه‌خنه‌ی له‌ ژماره‌كانی نێو ئه‌و پڕۆژه‌ یاسایه‌ گرت‌و، به‌ نابه‌رپرسانه‌ وه‌سفی كرد. هاوكات، ڕه‌نگه‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران به‌و مه‌به‌سته‌ی حكومه‌ت بتوانێت مووچه‌ دابین بكات، بڕیار له‌سه‌ر ده‌قێكی چاككراوی ئه‌و پڕۆژه‌ یاسایه‌ی قه‌رزكردن بدات، كه‌ حكومه‌ت دایناوه‌. له‌و میانه‌یه‌شدا‌و، به‌هۆی دواكه‌وتنی مووچه‌وه‌، ئاستی داهات داده‌به‌زێت، ئه‌مه‌ش زیانی زیاتر له‌ ئابووری وڵات ده‌دات، كه‌ خۆی له‌ خۆیدا ئابوورییه‌كی لاوازه‌. به‌ڵام، ڕه‌نگه‌ عێراق له‌ ساڵی 2021دا، ڕووبه‌ڕووی سیناریۆیه‌كی زۆر خراپتر ببێته‌وه‌. چونكه‌، به‌پێی پێشبینییه‌ نوێیه‌كانی سندوقی نه‌ختینه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بۆ نرخی نه‌وتی خاو، ڕه‌نگه‌ نرخی به‌رمیلێك بگاته‌ 46.70 دۆلار. بانكی ناوه‌ندییش، كه‌ له‌ هاویندا حكومه‌تی ڕزگار كرد، پشت ده‌به‌ستێت به‌و دۆلاره‌ی به‌به‌رده‌وامی له‌ داهاتی نه‌وته‌وه‌ به‌ده‌ست دێت، جا به‌و پێیه‌ی نرخی ئێستای به‌رمیلێك له‌ نێوان 40-45 دۆلاردایه‌، بۆیه‌ یه‌ده‌گ پله‌ به‌پله‌ پاشه‌كشه‌ ده‌كات. شرۆڤه‌كاری دارایی ئه‌حمه‌د ته‌به‌قجه‌لی-ش ده‌ڵێت، به‌پێی نرخی ئێستای نه‌وت بێت، ڕه‌نگه‌ بانكی ناوه‌ندی به‌مه‌به‌ستی پاڵپشتیكردنی حكومه‌ت، به‌رده‌وام بێت له‌ چاپكردنی پاره‌ "بۆ ماوه‌ی هه‌شت، یاخود نۆ مانگ".
هه‌رچی په‌یوه‌ستیشه‌ به‌ هه‌نگاوه‌ نزیكه‌كانه‌وه‌، ئه‌وا ڕه‌نگه‌ له‌ ساڵی 2021دا، به‌های دیناری عێراقی (كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر له‌ نرخی 1182 دینار به‌رامبه‌ر یه‌ك دۆلاردا مایه‌وه‌) داببه‌زێت. ئه‌مه‌ش ده‌كرێت كه‌مێك له‌ فشاره‌كانی سه‌ر بانكی ناوه‌ندی كه‌مبكاته‌وه‌، قورسایی خه‌رجییه‌كانیش له‌سه‌ر حكومه‌ت كه‌مبكاته‌وه‌ (به‌و پێیه‌ی داهاتی حكومه‌ت به‌ دۆلاری ئه‌مریكییه‌). به‌ڵام، به‌ تێپه‌ڕبوونی كات ده‌بێته‌هۆی زیادكردنی هه‌ڵاوسان. به‌ڵام، هه‌ڕه‌شه‌ گه‌وره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ بانكی ناوه‌ندی له‌ ناوه‌ڕاست بۆ كۆتایی ساڵی 2021دا، ناتوانێت له‌ هاوكاریكردنی حكومه‌ت به‌رده‌وام بێت، ئه‌مه‌ش واده‌كات ڕێكاری ته‌قه‌شوفی بگیرێته‌به‌ر، كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ وه‌ستاندنی (النفقات التشغیلیه‌)، له‌ نێویشیاندا مووچه‌.
وه‌ك ئاشكرایه‌، حكومه‌ت پێویستی به‌ سیاسه‌تێك هه‌یه‌، كه‌ له‌سه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ی خه‌رجییه‌كانی كه‌رتی گشتی‌و، زیادكردنی وه‌به‌هێنانی سه‌رمایه‌ له‌ بواره‌كانی كشتوكاڵ‌و پیشه‌سازیدا‌و، تایبه‌تكردنی ده‌رامه‌تی زیاتر بۆ كه‌رتی فێركردن‌و ته‌ندروستی وه‌ستا بێت. چونكه‌، ئه‌و ڕێكاره‌ چاكسازییانه‌ی كازمی له‌ حوزه‌یراندا ڕایگه‌یاند، زۆر كه‌مبوون‌و كاته‌كه‌شی دره‌نگ بوو. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌گه‌ر نرخی نه‌وت له‌ مانگه‌كانی داهاتوودا به‌رزبوونه‌وه‌ی زۆر به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینێت، ئه‌وا هیچ ڕێگایه‌كی دیكه‌، جگه‌ له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌و ته‌قه‌شوفه‌ نیه‌، كه‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران خۆی لێ لاده‌دات. له‌ڕووی نێوده‌وڵه‌تیشه‌وه‌، یه‌كێك له‌ هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كان ئه‌وه‌یه‌، سندوقی نه‌ختینه‌ی نێوده‌وڵه‌تی، ئه‌نجامدانی ئه‌و چاكسازییانه‌ بكاته‌ مه‌رجی قه‌رزدان به‌ عێراق، كه‌ عه‌لی عه‌لاوی داوایان ده‌كات‌و، ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ڕه‌تیان ده‌كاته‌وه‌. پێده‌چێت، ئه‌مه‌ش تاكه‌ ڕێگای به‌دیهێنانی چاكسازییه‌كان بێت له‌ عێراقدا.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن



 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure