ڕێکكەوتنەکەی شنگالی عێراق شکست دەهێنێت

28/11/2020

:: بێ نوسەر
ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان
نوسینی: مایكڵ ڕۆبن
سه‌رچاوه‌: گۆڤاری زە ناشناڵ ئینترێست


له‌بری ڕێزگرتن لە داواکاری خەڵکی شنگال، وەزارەتی دەرەوەی ئه‌مریكا نیگەرانی ئێزدییەکانی كرده‌ قوربانی هەمان ئەو بەرژەوەندییە به‌هێزانه‌ی‌ كه‌ لەسەرەتادا کێشەکانی شنگالیان دروستكرد.
پێش جەنگی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دا زۆربەی شارەزایان پێشبینی ئەوەیان دەکرد کەرکوک ببێتە چه‌قی ململانێكان لە عێراق، چونکە کەرکوک نەک تەنها شارێکی فرە نه‌ته‌وه‌ و مەزهەبە كه‌ لە ماوەی دەیەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕووی چەندین شەپۆلی ڕاگواستنی نەژادی بووەتەوە به‌ڵكو لەگەڵ ئەوەشدا دەوڵەمەندە بە نەوت.
لە ساڵی ٢٠٠٥ دا دەستوری عێراقی هەوڵیدا لە ڕێگەی مادەی ١٤٠ وە کێشەکە چارەسەربکات، بەڵام مادەکە هەرگیز جێبەجێ نەکراوە کە داوا دەکات ڕیفراندۆمێک بکرێت بۆ دیاریكردنی دۆخی كۆتایی کەرکوک و چارەسەركردنی كێشه‌كانی.
کەرکوک بەشی خۆی گرژی و ئاڵۆزی بینیوە، بەتایبەت له‌ ده‌رئه‌نجامی ئەو ڕیفراندۆمەی مەسعود بارزانی لە ساڵی ٢٠١٧ ئه‌نجامیدا، بەڵام له‌ ئێستادا دۆخی شنگال پەرەی سەندوه‌ و بووه‌ به‌خاڵی گرژی ڕاستەقینە. شنگال بریتییه‌ له‌ زنجیرە چیایەك لە دەشتاییەکانی عێراق لە ڕۆژهەڵاتی موسڵەوە دەستپێدەکات و تاکو سنورەکانی سوریا درێژ دەبێتەوە. جیاواز لە زنجیرە چیاکانی دیکەی ناوچەکە، شاخەکانی شنگال تەنیا یەک زنجیرەی پێکەوە بەستراو پێکدەهێنێت هەربۆیە هاوشێوەی دورگەیەک دەردەکەوێت کە درێژیەکەی ٦٠ میلە لەجیاتی ئەوەی بەشێک بێت لە زنجیرە چیایەکی دیکە. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کەمینە نەتەوایەتی و ئاینی و زمانەکان بەمەبەستی خۆپاراستن ڕوودەکەنە شاخەکان شنگالیش لەمە بەدوور نەبوو. لەکاتێکدا جوتیارە عەرەبە سونەکان لە سێبەری چیای شنگال کشتوکاڵ دەکەن شاخەکە خۆی به‌گشتی شوێنی کۆمەڵگای ئێزدییەکانه‌.
ئێزدییەکان لە شنگال دەژیان به‌ڵام لە سەرەتای شەڕەکەی عێراقه‌وه‌ لە ساڵی ٢٠٠٣، ناوچەکەیان بە داگیرکراو دادەنرا چونکە پارتی دیموکراتی کوردستان (پ. د. ك) دەسەڵاتی خۆی به‌سه‌ر ناوچەکەدا سه‌پاند. سه‌ره‌ڕای بونی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناوچەکەدا، به‌ڵام جەماوەری نەبوو: عەرەبەکانی ناوچەکە ناڕەزایی خۆیان دەربڕی دەربارەی زه‌بروزه‌نگی هێزەكه‌ی پارتی دیموکراتی کوردستان، هەروەها ئەو ئامێرە سیاسیەی (پ. د. ك) هێنایە ناوچەکە بۆ پاڵپشتیکردن و پێدانی ئیمتیاز به‌ لایه‌نگرانی حیزبەکەی کە لە بنچینەدا خەڵکی ناوچەکە نەبوون، کورد و ئێزدییەکانی ناوچەکەی توڕەکرد. پاش ئەوەی ئێزدییەکان تێبینی ئەوەیانکرد ئیسلامیە توندڕەوەکان ڕێکخراوتربوون وەک لەوەی حکومەتی عێراقی و هەرێمی کوردستان دانیان پێدادەنا، داوایان لە پارتی دیموکراتی کوردستان کرد هێزی سەربازی پێشمەرگە لە ناوچەکەدا زیاتربکات. مه‌سرور بارزانی کە ئەو کاتە سەرۆکی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی کوردستان بوو و ئێستا سەرۆک وەزیرانی حكومه‌تی هەرێمی کوردستانه‌، داواکەیانی ڕەتکردەوە. پاشان ئێزدییەکان داوایان لە بارزانیکرد چەکیان بداتێ تاکو ئەگەر پێویستی کرد به‌ده‌ستی خۆیان پارێزگاری لەخۆیان بکەن. دوبارە بارزانی داواکەیانی ڕەتکردەوە. لە کۆتاییدا کاتێک دەوڵەتی ئیسلامی عێراق‌ و شام (داعش) هێرشیکرده‌ سه‌ر شنگال، پێشمەرگەکانی بارزانی زۆر بە ئاسانی ناوچەکەیان بەجێهیشت و ئێزدییە بێ چەکەکانیان بەجێهێشت بۆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی چارەنوسیان: گۆڕی بە کۆمەڵ و کۆیلایه‌تی.
ئەم هەڵوێستی به‌جێهێشتنه‌ی ئێزدییەکان له‌لایه‌ن پارتی دیموکراتی کوردستانه‌وه‌ ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت یان بسڕێتەوە. لەکاتێکدا بەرپرسانی حکومەتی هه‌رێمی کوردستان دەڵێن ڕۆڵی سەرەکیان هەبووە لە سەرکەوتن بەسەر داعشدا و قوربانیدانه‌کانیان هەڵەکانی ڕابردوو ڕاست دەکاتەوە. بەڵام له‌ ڕاستیدا پێشمەرگەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان گەورەترین بەشی کارەکەیان بۆ میلیشیا شیعەکان بەجێهێشت کە دەوڵەتی ئیسلامیان لەناوبرد لە تکریت، بێجی، ڕومادی، فەللوجە و بەشێکی گەورەی موسڵ. لە هەمانکاتدا هێزه‌ کوردیەکانی سەر بە پارتی کرێکارانی کوردستان (په‌كه‌كه‌) بەشێکی گەورەی شەنگالیان ڕزگارکرد. ڕەنگە ئەمە ڕاستیەکی ناخۆشبێت بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان و حکومەتی عێراقی بەڵام بۆ ئێزدییەکان ڕاستیەکی قورس و تاڵە. ڕاستیەكی هاوشێوه‌ ئه‌وه‌یه‌ کاتێک داعش هێرشی کردە سەر ناوچەكانی ئێزدییەکان و داگیریكردن هەڕەشەی بەرەوپێشچوونیکرد بەرەو هەولێر، به‌رپرسه‌ سیاسیەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان په‌له‌یان بوو خۆیان و خێزانەکانیان به‌فڕۆكه‌ گه‌شتبكه‌ن و خۆیان له‌مەترسی دوربخه‌نه‌وه‌ لەکاتێکدا پارتی کرێکارانی کوردستان هێڵێکی ژێر زەویان ڕێکخست بۆ ڕزگارکردنی کچان و ژنانی ئێزدییەکان.
بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی په‌یوه‌ندیدارن به‌ شنگاله‌وه‌، وەزارەتی دەرەوەی ئه‌مریكا پشتگیری لە هه‌وڵه‌كانی نێرده‌ی تایبه‌تی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد بۆ نێوەندگیریكردن له‌ نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق لە بەغداد بۆ گەیشتن بە ڕێكه‌وتن لەسەر شنگال. وەزارەتی دەرەوەی ئه‌مریكا له‌ بەیاننامەیەکدا ڕایگه‌یاند "ئێمە هیوادارین ئەو ڕێکەوتنەی له‌ ڕێكه‌وتی ٩ی تشرینی یەکەم ڕاگەیه‌ندرا دۆخێک بڕەخسێنێت یارمەتی بوژاندنەوەی شنگال و گەڕانەوەی ئاواره‌كان بدات به‌ شێوه‌یه‌كی ئارام و خۆویستانه‌ كه‌ بەهۆی داعشەوە ده‌ربه‌ده‌ربوون. به‌رژه‌وه‌ندی هاوڵاتیانی شنگال به‌تایبه‌ت قوربانیەکانی جینۆساید ده‌بێت له‌چه‌قی هه‌ر پلانێکدابێت بۆ بەدەستهێنانەوەی ئاشتی و ئاسایش بۆ شنگال".
ئەم لێدوانە به‌شێوه‌یه‌كی سوكایه‌تیپێكردن بەتاڵە. لەجیاتی ڕێزگرتن لە هەستی خەڵکی ناوچەکە، وەزارەتی دەرەوەی ئه‌مریكا دووبارە نیگەرانی ئێزدییەکانی كرده‌ قوربانی هەمان ئەو بەرژەوەندیە به‌هێزانه‌ی‌ كه‌ لەسەرەتادا کێشەکانی شنگالیان خولقاند. جۆوی هود، جێگری سەرەکی یاریده‌ده‌ری وەزیری دەرەوەی ئه‌مریكا بانگەشەی بۆ بوونی ڕۆڵی تورکیا کرد لە داهاتووی شنگالدا ئەمەش هەنگاوێکە پێگه‌ی تورکیا به‌هێزتر ده‌كات و ڕێگەی پێدەدات پاساو بهێنێتەوە بۆ دەستدرێژیكردنه‌كانی بۆسه‌ر خاكی عێراق و پێشێلکردنی سەروەریه‌كه‌ی.
ئەمەش بەشێک بوو لە بڕیارەکان بۆ ڕازیكردنی تورکیا و بووە هۆی ئەوەی بڕگەیەک لە ڕێکەوتنەکەدا زیادبكرێت كه‌ده‌ڵێت پارتی کرێکارانی کوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەکانی نابێت هیچ ڕۆڵێکیان هەبێت لە ناوچەکەدا. لەکاتیکدا حکومەتی عێراقی مافی خۆیه‌تی داوا لە هەر كه‌س و لایه‌نێكی ناعێراقی بکات ناوچەی شنگال بەجێبهێڵێت، یان هه‌ر هێز و لایه‌نێكی عێراقی قەدەغەبكات كە بەرژەوەندیەکانی دەرەوە ده‌خه‌نه‌ پێش بەرژەوەندیه‌كانی هاوڵاتیانی ناوچەکە. بەهەمان شێوە مافی خۆیه‌تی بڕیاری دامه‌زراندنی هێزێكی ٢٥٠٠ کەسی له‌ خەڵکی ناوچه‌كه‌ بدات بۆ پاراستنی ئاسایشی شنگال "بە هه‌مئاهه‌نگی ڕاستەوخۆ لەگەڵ حکومەتی هه‌رێمی کوردستان". به‌ڵام بۆ خەڵکی ناوخۆی شنگال ڕێگەدان بە پارتی دیموکراتی کوردستان به‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ دروستكردنی هێزە ئەمنیەکه‌ی شنگال وه‌ك ئه‌وه‌وایه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌كارهێنانی مافی ڤیتۆ بە چین بدرێت له‌به‌رامبه‌ر ئەندامەکانی سوپای تایوان یان ئەرکی پەسەندكردنی ئەفسەرەکانی سوپای پۆڵەندا بە ڕوسیا بسپێردرێت.
ڕەنگە بۆ جۆوی هود و هەندێکی دیکە ئاسایی بێت كه‌ ئەنکەرە و هەولێر ئیدانه‌ی هێز و لایه‌نه‌كانی سه‌ر به‌ په‌كه‌كه‌ بکەن بەڵام له‌ڕاستیدا ئەم تاوانباکردنە ناڕەوایە، چونكه‌ لایه‌نه‌كانی سه‌ر به‌ په‌كه‌كه‌ یه‌كه‌م هێزبوون چوون به‌هانای ناوچەی شنگاله‌وه‌ لەكاتێكدا هێزه‌كانی پارتی دیموکراتی کوردستان ناوچەکەیان چۆڵکرد و هه‌ڵهاتن، پاشان ئیدارەی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دیموکراتی شنگال سەرکەوتووتربوو لە ئیدارەكانی پارتی دیموکراتی کوردستان و بەغداد و ئیدارەی کاتی موسڵ. ئەگەر پێشمەرگەكانی پارتی دیموکراتی کوردستان هەوڵیاندا دووبارە دەسەڵاتی شەنگال بگرنه‌وه‌‌ ده‌ست به‌ناوی بارزانی و دەسەڵاتدارانی تورکیاوه‌، ئه‌گه‌ری زۆره‌ وەک داگیرکەر تەماشابکرێن و ببێتە هۆی ناسەقامگیری زیاتری ناوچه‌كه‌.
ئەوەی هەولێر و ئەنكەرە و ئەندامە پاڵپشتیکارەکانی تورکیا لە ناو وەزارەتی دەرەوەی ئه‌مریكا نیگه‌ران ده‌كات ئه‌وڕاستیه‌یه‌ كه‌: ئەوەی لە شەنگال ڕوویدا ته‌نها لە شنگال نامێنێتەوە. بێتوانایی بەغداد و گەندەڵی هه‌رێمی کوردستانی عێراق و سەرکردایەتیە بێسەروبەرەکەی مه‌سرور بارزانی سەرۆک وەزیران و شكستی جێگرەوە چاکسازی خوازه‌كان لە سلێمانی گیانێكی نوێی به‌خشیوه‌ به‌ لایه‌نه‌كانی  سه‌ر به‌ په‌كه‌كه و وایکردووە بە چاوێکی تره‌وه‌ تەماشایان‌ بکرێت تەنیا لەبەر ئەوەی خۆیان بەدوور دەگرن لە خێڵگەرایی و گەندەڵی. ڕەنگە تورکیا پێداگری بکات کە ئەم جۆرە گروپانە تیرۆرستن بەڵام لە ڕاستیدا سەلماندوویانە  کە کاراتر و پیشکەوتووخوازترن و باشتر داواکاری خەڵکی ناوچەکە به‌دیده‌هێنن. ئەوەی وەزارەتی دەرەوەی ئه‌مریكا ڕه‌چاوی ناکات ئەوەیە كه‌ فەلسەفەی عەبدوڵا ئۆجەلانی دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان سنوری په‌كه‌كه‌ تێده‌په‌ڕێنێت و كاریگه‌ری هەیه‌ لە کۆمەڵگا کوردیەکانی سوریا و عێراق و ئێران دا.
کێشە گەورەکەش له‌وه‌دایە: تاکو سیاسەتی ئەمریکا پاڵپشتی رەجەب تەیب ئەردۆغان لە تورکیا و بارزانی لە کوردستانی عێراق بکات، کۆسپ لەبەردەم هەوڵه‌كانی به‌رپرسیارێتی هه‌ڵگرتن و به‌دیهێنانی سەقامگیری دروست ده‌كات کە به‌ حكومڕانیكردنێكی باش بەدیده‌هێنرێت. له‌بری ئه‌مانه‌، ئەگەر تیمی كاروباری عێراقی وەزیری دەرەوەی ئه‌مریكا مایک پۆمپیۆ بەرگری لە ئێزدییەکان بکردایە و بەر هەریەکە لە پارتی دیموکراتی کوردستان و حکومەتی ناوه‌ندی عێراقیان بگوتبایە كه‌ باشترین ڕێگە بۆ سەرکەوتن بەسەر شوێنکەوتووەکانی په‌كه‌كه‌دا ئەوەیە کۆتایی بە گەندەڵێ و واسته‌كردن بهێنن و چاکسازی ئەنجامبدەن تاکو بەسەر رکابەرەکاندا سەرکەون ، تەنها ئەو کاتە دەتوانن بنچینەیەکی ڕاست بۆ به‌دیهێنانی ئاسایش و بوژاندنەوە دروستبکەن نەک تەنها لە شنگال بەڵکو لە ته‌واوی کوردستانی عێراق و دەشتاییەکانی نەینەوا. کاتی ئەوە هاتووە فۆكه‌س بکرێته‌ سەر داهاتوو له‌بری ئەوەی داوا لە عێراقیەکان بكرێت بگەڕێنەوە دۆخی پێشوو.  کاتی ئەوە هاتووە دان به‌وه‌دابنرێت كه‌ شکستە ئەخلاقیەکانی هه‌وڵه‌كانی ئەمریکا بۆ لاوازکردنی ئیدارەی شنگال هیچ جیاوازیەکی نیە لەگەڵ هەوڵەکانی سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و نێردە تایبەتەکەی جه‌یمس جێفری بۆ لاوازکردنی ده‌سه‌ڵاته‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریه‌كه‌ی کورد لە سوریا، كه‌ بڕیارێكن تا ئێستا ئەمریکا باجەکەی دەدات لە ڕووی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی یاخیبوونه‌کان و بەهێزبوونی ڕکابەره‌كان.  

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure