سیاسه‌ته‌كانی ئیداره‌ نوێیه‌كه‌ی ئه‌مریكا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

08/12/2020

:: بێ نوسەر


ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: په‌یمانگای واشنتۆن
نوسینی: مونقیز داغر


گه‌لانی ناوچه‌كه‌، ده‌رباره‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی ئه‌مریكا، به‌سه‌ر چه‌ند به‌ره‌یه‌كدا دابه‌شبوون. هه‌ندێكیان لایه‌نگری تره‌مپن‌و، پێیان وایه‌ مانه‌وه‌ی ئه‌و سه‌رۆكه‌ گره‌نتی كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ژموونی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌كات، ته‌نانه‌ت ڕه‌نگه‌ رژِێمی ئه‌و وڵاته‌ش بڕوخێنێت. ئه‌وانه‌ی لایه‌نگری بایدن-یشن، وای ده‌بینن، كه‌ لاچوونی تره‌مپ سودی بۆ پرسی فه‌له‌ستین هه‌یه‌‌و، ئیداره‌ نوێیه‌كه‌ش له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵگرتنی سزاكانی سه‌ر ئێران‌و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌وه‌، میحوه‌ری مقاوه‌مه‌ (ئێران، سوریا‌و حیزبوڵڵا) به‌هێز ده‌كات. به‌ڵام، هه‌واڵی ناخۆش بۆ هه‌ردوو به‌ره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ردوولا له‌ ئه‌نجامی سیاسه‌ته‌كانی بایدن له‌ ناوچه‌كه‌دا توشی بێئومێدی ده‌بن. هاوكات، پێناچێت هه‌ڵوێستی ئیداره‌ی داهاتووی ئه‌مریكا، به‌رانبه‌ر دۆسییه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی تیرۆر‌و بوونی هێزه‌ ئه‌مریكییه‌كان له‌م ناوچه‌یه‌دا، گۆڕانكاری گه‌وره‌ی به‌سه‌ردا بێت.
له‌ڕاستیدا، باشترین كه‌س بتوانێت پێشبینی سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كانی بایدن بكات، خودی ئه‌و سه‌رۆكه‌ خۆیه‌تی. له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ سه‌رۆكی هه‌ڵبژێدراو، به‌هاری ئه‌مساڵ، له‌ گۆڤاری (فۆرین ئه‌فێرس)دا، وتارێكی بڵاوكرده‌وه‌، تێیدا پوخته‌ی سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كانی خۆیی خسته‌ڕوو، ئه‌گه‌ر بێتو له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌ربچێت. وتاره‌كه‌ش له‌ژێر ناونیشانی ( بۆچی ده‌بێت ئه‌مریكا دووباره‌ فه‌رمانده‌یی بكات، ڕزگاركردنی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ئه‌مریكا دوای تره‌مپ)دا بوو.
ئه‌م شیكردنه‌وه‌یه‌ی ئێمه‌ش، به‌زۆری پشت به‌و نوسینه‌ی بایدن ده‌به‌ستێت. چونكه‌، به‌پێی نوسینه‌كه‌ی بێت، سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كانی له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك پره‌نسیپی دیاریكراو وه‌ستاون. به‌ڵام، باسكردنی ئه‌م پره‌نسیپانه‌ واتای ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ باوه‌ڕمان به‌جێبه‌جێكردنی ته‌واوی وته‌كانی بایدن هه‌یه‌. چونكه‌، ئه‌م سه‌رۆكه‌ له‌ لایه‌نگرانی قوتابخانه‌ی پڕاگماتیزمه‌‌و باوه‌ڕی به‌ واقیعییبوون هه‌یه‌. بۆیه‌، سه‌ره‌تای نوسینه‌كه‌ی به‌م دێڕانه‌ ده‌ستپێده‌كات: " سه‌رۆكی داهاتوو پێویسته‌، وه‌ك خۆی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ واقیعی ساڵی 2021دا بكات‌و، هه‌وڵی ڕێكخستنه‌وه‌ی په‌رشوبڵاوییه‌كانی دوای سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ی پێشوو بدات".

سیاسه‌تی ده‌ره‌كی بایدن ڕوونه‌
بایدن هه‌وڵده‌دات به‌ها دیموكراتی‌و لیبڕالیییه‌كان به‌رزبكاته‌وه‌‌و، بیانكاته‌ پێوه‌ری په‌یوه‌ندییه‌كانی وڵاته‌كه‌ی له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌دا. له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌، ده‌ڵێت: " كاتێك بوومه‌ سه‌رۆك، هه‌نگاوی خێرا بۆ نوێكردنه‌وه‌ی سیستمی دیموكراتی ئه‌مریكا‌و هاوپه‌یمانه‌كانی ده‌نێم. چونكه‌، له‌ڕابردوودا، سه‌ركه‌وتنی دیموكراتی‌و لیبڕالی به‌سه‌ر فاشیزم‌و سته‌مكاریدا، جیهانێكی ئازادی به‌دیهێنا". ڕوونه‌، كه‌ ئیداره‌كه‌ی بایدن پێوه‌ری جێبه‌جێكردنی دیموكراتی ده‌كاته‌ بناغه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ وڵاتاندا. بۆیه‌، ده‌كرێت پێشبینی سیاسه‌تی ده‌ستوه‌ردانه‌ نێو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ بكرێت، كه‌ به‌پێی ئه‌و پێوه‌ره‌ ده‌خرێنه‌ خانه‌ی دوژمنانی دیموكراتییه‌وه‌. له‌ڕاستیدا، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی ناڕه‌زایی‌و خۆپشاندانی زیاتر به‌خۆوه‌ ده‌بینن، وه‌ك عێراق، لوبنان‌و ئێران، ده‌بێت پێشبینی بكه‌ن له‌ ئاینده‌دا فشاری زیاتری ئه‌مریكایان بخرێته‌سه‌ر.  هاوكات، جێبه‌جێكردنی بنه‌ماكانی دیموكراتی‌و فه‌رمانڕه‌وایی ژیرانه‌‌و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی، ده‌بێته‌ كلیكی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا.
له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌ بایدن زۆر به‌ ڕوونی، ده‌ڵێت: " له‌ هۆنگ كۆنگه‌وه‌ بۆ سودان‌و، له‌ چیللی-شه‌وه‌ بۆ لوبنان، هاووڵاتیان جارێكی دیكه‌ خواستی هاوبه‌ش بۆ حوكمێكی ژیرانه‌‌و، ڕقی جیهانمان له‌ گه‌نده‌ڵی بیر ده‌هێننه‌وه‌. گه‌نده‌ڵیش، واتا ئه‌و په‌تا پیسه‌ی هانی سه‌ركوتكردن ده‌دات، كه‌رامه‌تی مرۆڤیش ده‌ڕۆشێنێت‌و، له‌ گشت جیهاندا ئامڕازی به‌هێزی زیاتر ده‌داته‌ سه‌ركرده‌ زۆرداره‌كان، تا سیستمه‌ دیموكراتییه‌كان دابه‌ش‌و لاوازبكه‌ن. هاوكات، پێده‌چێت تره‌مپ سه‌ر به‌و به‌ره‌یه‌ی دیكه‌ بێت‌و، شوێن وته‌ی زۆرداره‌كان بكه‌وێت‌و به‌كه‌م ته‌ماشای دیموكراتی بكات. له‌و ماوه‌یه‌شی سه‌رۆكایه‌تی گه‌نده‌ڵترین ئیداره‌ی له‌ مێژووی هاوچه‌رخی ئه‌مریكادا ده‌كرد، بواری دایه‌ گه‌نده‌ڵه‌كان له‌ گشت جێگایه‌كی جیهاندا". 
له‌ڕاستیدا، سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كانی بایدن به‌ پێوه‌ری سیاسی دیاریده‌كرێن، نه‌ك ئابووری. چونكه‌، سه‌رده‌می تره‌مپ به‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌، كه‌ ئابووری‌و سوده‌كانی پێش سیاسه‌ت‌و پره‌نسیپه‌كانی خرابوون. به‌ڵام، سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ی بایدن، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ ده‌بێت، كه‌ پره‌نسیپه‌ سیاسییه‌كان –به‌پێی ئه‌وه‌ی خۆی باوه‌ڕی پێیه‌تی- ده‌بنه‌ هۆی گه‌شه‌سه‌ندنی ئابووری. بۆیه‌، له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:" له‌ڕاستیدا دیموكراتی بناغه‌ی كۆمه‌ڵگای ئه‌مریكی نیه‌، به‌ڵكو، بناغه‌ی هێزی ئه‌مریكایه‌. ئه‌و سیستمه‌شه‌، سه‌ركردایه‌تییه‌ جیهانییه‌كه‌مان به‌هێز ده‌كات، تا جیهان به‌ ئارامی بمێنێته‌وه‌. هاوكات، دیموكراتی ئه‌و بزوێنه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌یه‌، كه‌ به‌ره‌و ئابوورییه‌كی گه‌شه‌سه‌ندوومان ده‌بات".
شایه‌نی باسه‌، ئه‌مه‌ به‌ واتای پشتگوێخستنی ئابووری نایه‌ت. به‌ڵكو، به‌پێی بۆچوونی بایدن، به‌واتای گه‌شه‌سه‌ندنێكی گه‌وره‌تری ئابووری دێت. به‌ڵام، له‌رێگه‌ی ڕه‌وتێكی جیاوازه‌وه‌، كه‌ له‌لایه‌ك له‌سه‌ر جیهانگیری‌و، له‌لایه‌كی دیكه‌ له‌سه‌ر ئه‌و سیاسه‌ته‌ وه‌ستاوه‌، كه‌ ڕۆڵی چینی ناوه‌ند‌و داهێنان به‌هێز ده‌كات. له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا، بایدن نوسیوێتی:" ئیداره‌كه‌م، ئه‌مریكا بۆ پێشكه‌وتن له‌ بواری ئابووری نێوده‌وڵه‌تیدا ئاماده‌ ده‌كات. سیاسه‌تی ده‌ره‌كیشمان جه‌خت له‌سه‌ر پته‌وكردنی ڕۆڵی چینی ناوه‌ند ده‌كاته‌وه‌. تا دواجار له‌به‌رانبه‌ر چیندا، كێبڕكێ ئابوورییه‌كه‌ ببه‌ینه‌وه‌. بۆیه‌، پێویسته‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان توانای داهێنانی خۆی چالاكبكات‌و، هێزی ئابوورییه‌ دیموكراتییه‌كان له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا یه‌كبخات، تا به‌ره‌نگاری هه‌ڵسوكه‌وته‌ ئابوورییه‌ خراپه‌كان ببێته‌وه‌‌و، نایه‌كسانی كه‌مبكاته‌وه‌". پێده‌چێت له‌ سه‌رده‌می بایدندا، كێبڕكێ له‌گه‌ڵ چین یه‌كێكی دیكه‌ بێت له‌ كاره‌ له‌ پێشینه‌كان. به‌ڵام، به‌ ڕه‌وتێكی جیاواز، كه‌ له‌سه‌ر پره‌نسیپه‌ لیبڕالییه‌كان‌و سه‌ركردایه‌تی له‌ڕێگای داهێنانه‌وه‌ وه‌ستابێت، نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای سیاسه‌ته‌كانی به‌رگریكردن‌و جه‌نگی ئابووری.
له‌گه‌ڵ ئه‌م ڕه‌وته‌ نه‌رمتره‌دا، ئه‌مریكا له‌ڕێگه‌ی جیهانگیرییه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی جیهان ده‌كات، نه‌ك له‌ڕێگه‌ی به‌ئه‌مریكی كردنه‌وه‌. له‌ڕاستیدا، سیاسه‌ته‌كه‌ی تره‌مپ له‌ژێر دروشمی (ئه‌مریكا له‌ پێشدا) كاری ده‌كرد، له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا ئیداره‌كه‌ی سیاسه‌تی زیاتری خۆگۆشه‌گیركردنی په‌یڕه‌وده‌كرد. بۆیه‌، تره‌مپ گورزێكی توندی له‌ جیهانیگری‌و بنه‌ماكانی وه‌شاند. به‌ڵام، پێده‌چێت ئه‌م حاڵه‌ له‌سه‌رده‌می بایدندا ته‌واو پێچه‌وانه‌بێته‌وه‌. چونكه‌، مژده‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سیاسه‌ته‌ جیهانگیرییه‌كانی ئه‌مریكا ده‌دات، كه‌ تێیدا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌بری ئه‌وه‌ی نكوڵی له‌ ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بكات‌و یه‌ك به‌دوایه‌ك له‌ ڕێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بكشێته‌وه‌، سه‌ركردایه‌تی ئه‌و ڕێكخراوانه‌ ده‌كات. له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا، بایدن ده‌ڵێت: " ئه‌جێندا ده‌ره‌كییه‌كه‌مان جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ئه‌مریكا سه‌رله‌نوێ بچێته‌وه‌ پێشه‌وه‌، تا له‌گه‌ڵ هاوبه‌ش‌و هاوپه‌یمانه‌كانیدا كار بۆ پته‌وكردنی كاری هاوبه‌ش دژی هه‌ڕه‌شه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بكات...هه‌روه‌ها دووباره‌كردنه‌وه‌ی هاوپه‌یمانییه‌ دێرینه‌كانمان‌و به‌هێزكردنی ڕۆڵی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ناتۆدا. له‌ ڕاستیدا ڕۆڵی ئه‌مریكا له‌ ناتۆدا پیرۆزه‌‌و،  له‌ كرۆكی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌مریكیدایه‌".  
به‌پێی ئه‌و ڕه‌وته‌ جیهانگیره‌ی بایدن ده‌یگرێته‌به‌ر، پێشبینی ده‌كرێت دیپلۆماسی گرنگییه‌كی زۆری پێبدرێت. چونكه‌، به‌وه‌ تانه‌ له‌ ئیداره‌كه‌ی تره‌مپ ده‌دات، كه‌ زێده‌ڕه‌وی له‌ به‌كارهێنانی هێزی ڕه‌ق (هێزی سه‌ربازی)دا كردووه‌. له‌و كاته‌شی بایدن به‌كارهێنانی هێزی سه‌ربازی به‌دورناگرێت، وه‌ك یه‌كێك له‌ ئامڕازه‌كانی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی. به‌ڵام، جه‌خت ده‌كاته‌وه‌، كه‌ پێویسته‌ دیپلۆماسی له‌پله‌یه‌كی پێشتردا بێت، له‌و بواره‌شدا، ده‌ڵێت:" سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ی تره‌مپ ته‌نها پشتی به‌ سه‌ركه‌وتنی سه‌ربازی به‌ستبوو، ڕه‌گه‌زه‌كانی دیكه‌ی هێزی ئه‌مریكا-شی پشتگوێ خستبوو، له‌گرنگترینیشیان ڕۆڵی دیپلۆماسیی".
سه‌ره‌ڕای جه‌ختكردنه‌وه‌ی بایدن له‌سه‌ر گرنگی په‌یوه‌ندی‌و دیپلۆماسی جیهانی. به‌ڵام، ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌، بایدن ده‌رباره‌ی ڕووسیا له‌ چه‌ند جێگه‌یه‌كی نوسینه‌كه‌یدا، باس له‌گه‌ڕانه‌وه‌ی جه‌نگی سارد ده‌كات، به‌وپێیه‌ی ئه‌و وڵاته‌ له‌ ژێر حوكمی پوتیندا، دژی گشت ئه‌و به‌هایانه‌یه‌، كه‌ بایدن باوه‌ڕی پێیانه‌. هاوكات، ئه‌گه‌ر ته‌ماشای پاڵپشتییه‌كه‌ی بایدن‌و كوڕه‌كه‌ی بۆ ئۆكرانیا بكه‌ین، ئه‌وا ڕه‌نگه‌ له‌و توندییه‌ی هه‌ڵوێسته‌كه‌ی به‌رانبه‌ر ڕووسیا تێبگه‌ین، كه‌ ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ كه‌شی جه‌نگی سارد‌و لێكه‌وته‌كانی.
شایه‌نی باسه‌، بایدن جه‌خت له‌سه‌ر دووباره‌ چالاككردنه‌وه‌ی هاوپه‌یمانی ناتۆ‌و، ڕۆڵی ئه‌مریكا له‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌دا ده‌كات، ئه‌مه‌ش ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌و سیاسه‌ته‌یه‌، كه‌ سه‌رۆكی پێشوو په‌یڕه‌وی ده‌كرد. له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا، ده‌ڵێت:" پێویسته‌ باجی ڕاسته‌قینه‌ به‌سه‌ر ڕووسیادا بسه‌پێنین، چونكه‌، پێوه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی پێشێلكرده‌وه‌. هاوكات، ده‌بێت پاڵپشتیی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی ڕووسیا بكه‌ین.... له‌ڕاستیدا پوتین ده‌یه‌وێت باوه‌ڕ به‌ خۆی‌و ئه‌وانی دیكه‌ بهێنێت، كه‌ هزری لیبڕالی به‌سه‌رچووه‌. به‌ڵام، بۆیه‌ ئه‌م كاره‌ ده‌كات، چونكه‌، ده‌زانێت ئه‌و هزره‌ گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی". هه‌روه‌ها، بایدن جه‌ختی له‌سه‌ر پیرۆزی ڕۆڵی ناتۆ كرده‌وه‌، كه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ی سۆڤێت دروست بووه‌. ئه‌مه‌ش هێمایه‌كی دیكه‌یه‌ بۆ ئه‌گه‌ری گه‌ڕانه‌وه‌ی كه‌شی جه‌نگی سارد. هاوكات، پێده‌چێت ڕووسیا بزانێت له‌سه‌رده‌می بایدندا چی چاوه‌ڕوانی ده‌كات، بۆیه‌، ئه‌و وڵاته‌ (و چین-یش) یه‌كێكن له‌و وڵاته‌ كه‌مانه‌ی پیرۆزبایی بردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كانیان له‌ بایدن نه‌كرد.
وه‌ك پوخته‌یه‌ك، ده‌توانین بڵێین، سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ئه‌مریكا له‌ سه‌رده‌می بایدندا له‌ سێگۆشه‌یه‌كی لایه‌كساندا ده‌جوڵێته‌وه‌، كه‌ بایدن بۆ خۆیی كێشاوه‌:" له‌ڕاستیدا، كاری له‌پێشینه‌ی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ئه‌مریكا به‌ند ده‌بێت به‌ ڕاده‌ی پابه‌ندبوونی هه‌رده‌وڵه‌تێك به‌م سێ بواره‌وه‌: به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی، دژایه‌تیكردنی حوكمی ده‌سه‌ڵاتسه‌پێن‌و، به‌هێزكردنی مافه‌كانی مرۆڤ له‌ ناوخۆ‌و ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا".

بایدن‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
پێده‌چێت سیاسه‌ته‌كانی بایدن له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست-یشدا، به‌ندبێت به‌ دۆسییه‌كانی پابه‌ندبوون به‌ دیموكراتی، لیبڕالی، به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی‌و، مافه‌كانی مرۆڤه‌‌وه‌. بۆیه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی یه‌كێك له‌ ڕاوێژكاره‌كانی هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی بایدن ده‌رباره‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پێی وتم، كه‌ ئه‌م سه‌رۆكه‌ گرنگییه‌كی ئه‌وتۆ ناداته‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌‌و، ناچێته‌ ڕیزی پێشه‌وه‌ی كاره‌كانییه‌وه‌. به‌ڵام، بێگومان ئه‌و دۆسییانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌بێته‌ جێی گرنگیپێدانێكی ڕوون، به‌تایبه‌ت  له‌و وڵاتانه‌ی دووباره‌ ئه‌و خۆپشاندان‌و ناڕه‌زاییانه‌ی تێدا سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌، كه‌ له‌ پایزی 2019‌و، زستانی 2020دا ڕوویاندا، واتا وڵاته‌كانی عێراق، لوبنان‌و ئێران، هه‌روه‌ها، ڕه‌نگه‌ له‌ ئاینده‌دا وڵاتی دیكه‌ش بگرێته‌وه‌. ئه‌مریكا-ش فشاری زیاتر ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌، تا گره‌نتی ئازادی ڕاده‌ربڕین، به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی‌و، ڕه‌چاوكردنی مافی مرۆڤ بكرێت.
له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌شدا، بایدن له‌ نوسینه‌كه‌یدا، تیشكی خستۆته‌سه‌ر چوار دۆسییه‌ی گرنگ له‌ ناوچه‌كه‌دا، ئه‌وانیش: به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی، ئاسایشی ئیسرائیل، ئێران، په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ سعودییه‌دا.
قه‌ڵاچۆكردنی ڕێكخراوه‌ په‌ڕگیره‌كان له‌ لوتكه‌ی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكادا ده‌مێنێته‌وه‌. به‌و پێیه‌شی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌وروپا‌و ئه‌مریكا باش ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وا پێشبینی ده‌كرێت هاوشێوه‌ی سه‌رۆكه‌كانی پێش خۆی، بایدن گرنگیی به‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ڕێكخراوه‌كانی قاعیده‌‌و داعش بدات. به‌ڵام، له‌ڕێگه‌ی ڕه‌وتێكی سه‌ربازییه‌وه‌، كه‌ به‌پێی بۆچوونی خۆی، ڕه‌وتێكه‌ له‌وانه‌ی پێشوو ژیرانه‌تره‌:" پێویسته‌ زۆربه‌ی هێزه‌كانمان له‌ ئه‌فغانستان‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بكشێنینه‌وه‌‌و، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رته‌سكتر پێناسه‌ی ئه‌ركه‌كانمان له‌و ناوچه‌یه‌دا بكه‌ینه‌وه‌، به‌جۆرێك، خۆی له‌ شكستپێهێنانی ڕێكخراوی قاعیده‌‌و داعشدا ببینێته‌وه‌.... ده‌توانین له‌ یه‌ك كاتدا به‌هێز‌و ژیریش بین. له‌ڕاستیدا، ناردن‌و خڕكردنه‌وه‌ی هێزی سه‌ربازیی گه‌وره‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دیارینه‌كرا‌و، جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ به‌كارهێنانی چه‌ند سه‌د ئه‌ندامێكی هێزه‌ تایبه‌ت‌و هه‌واڵگرییه‌كان، به‌و مه‌به‌سته‌ی له‌به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی دوژمنه‌ هاوبه‌شه‌كانماندا، پاڵپشتیی هاوپه‌یمانه‌كانمانی پێبكه‌ین".
له‌م دێڕانه‌وه‌ بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه‌، كه‌ بایدن هێزی زیاتر له‌م ناوچه‌یه‌دا بڵاوناكاته‌وه‌. به‌ڵكو، به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ سیاسه‌تی كه‌مكردنه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا، كه‌ سه‌رۆكه‌كه‌ی پێش خۆی ده‌ستی پێكردبوو. هه‌روه‌ها، پێناچێت سیاسه‌ته‌كه‌ی بایدن له‌وه‌ی تره‌مپ جیاوازتربێت. چونكه‌، ئه‌میش خواستی هێشتنه‌وه‌ی هێزێكی تایبه‌تی ژماره‌ كه‌م‌و هێزی هه‌واڵگری ئه‌مریكی ده‌كات، به‌جۆرێك له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ڕێكخراوه‌ په‌ڕگیره‌كاندا یارمه‌تی هاوبه‌شه‌كانی ئه‌مریكا بده‌ن.
هه‌رچی دۆسییه‌كه‌ی ئیسرائیل-یشه‌، ئه‌وا بایدن له‌به‌رگریكردن له‌وه‌ی به‌ ئاسایشی ئیسرائیل ناوی ده‌بات، به‌یه‌كێك له‌ توندترین سیاسه‌تمه‌داره‌ ئه‌مریكییه‌كان ناسراوه‌. له‌ نوسینه‌كه‌شیدا، به‌ڕوونی جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردۆته‌وه‌: " پێویسته‌ جه‌خت له‌سه‌ر پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل بكه‌ینه‌وه‌". بۆیه‌، پێناچێت بۆچوونی پاڵپشتانی (میحوه‌ری مقاوه‌مه‌) به‌رانبه‌ر بایدن، له‌ جێگای خۆیدا بێت. هاوكات، پێناچێت گڕوتینی ئیداره‌ نوێیه‌كه‌ به‌رانبه‌ر ئیسرائیل، كه‌متر بێت له‌ ئیداره‌كه‌ی پێشوو. بۆیه‌، ده‌بینین ناتانیاهۆ سه‌ره‌ڕای په‌یوه‌ندییه‌ نایابه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ تره‌مپدا، به‌ڵام، له‌ سه‌ره‌تای ئه‌وانه‌دا بوو، كه‌ پیرۆزبایی بردنه‌وه‌یان له‌ بایدن كرد. زانیارییه‌كانی ناو هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی بایدن-یش ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ ئیداره‌ نوێیه‌كه‌ هیچ خواستێكی نیه‌ بۆ پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له‌ بڕیاری گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌ی ئه‌مریكا بۆ قودس. واتا، ئه‌و بڕیاره‌ی لای لایه‌نگرانی (میحوه‌ری مقاوه‌مه‌) گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌ بوو له‌سه‌ر لایه‌نگری ئیداره‌كه‌ی تره‌مپ بۆ ئیسرائیل.
ده‌رباره‌ی دۆسییه‌ی ئێران-یش، پێده‌چێت بایدن سوربێت له‌سه‌ر زیندووكردنه‌وه‌ی ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌، به‌و مه‌به‌سته‌ی هه‌وڵه‌كانی ئێران بۆ به‌ده‌ستهێنانی چه‌كی ئه‌تۆمی بوه‌ستێنێت. به‌ بۆچوونی بایدن، ئه‌م هه‌نگاوه‌ كارێكی له‌ پێشینه‌‌و زۆر پێویستی ئیداره‌كه‌یه‌تی. له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌، ده‌ڵێت:" وه‌ك سه‌رۆكی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، خاوه‌ندارێتی چه‌كی ئه‌تۆم سنوردار ده‌كه‌ین. چونكه‌، ڕێكه‌وتنه‌ مێژووییه‌كه‌ی ئه‌تۆم له‌گه‌ڵ ئێراندا، كه‌ ئیداره‌كه‌ی ئۆباما-بایدن دانوستانیان له‌باره‌وه‌ كرد، نه‌یهێشت ئێران ببێته‌ خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆم. به‌ڵام، به‌وپه‌ڕی هه‌ڵه‌شه‌ییه‌وه‌، تره‌مپ له‌و ڕێكه‌وتنه‌ كشایه‌وه‌، ئه‌م كاره‌ش بووه‌هۆی ئه‌وه‌ی ئێران دووباره‌ به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ی بخاته‌وه‌كار، ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ری هه‌ڵگیرسانی جه‌نگێكی كاره‌ساتباری دیكه‌ی له‌ ناوچه‌كه‌دا زیادكرد، ..... پێویسته‌ ئێران ملكه‌چی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ ببێته‌وه‌".
به‌ڵام، دانوستانكردنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئێراندا، ئه‌ركێكی گرانی ساڵی 2021 ده‌بێت. چونكه‌، دانوستانكاره‌ ئێرانییه‌كان پێش ده‌ستپێكردنی دانوستانه‌كان، داوای هه‌ڵگرتنی سزا ئه‌مریكییه‌كان ده‌كه‌ن، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌شی په‌یوه‌ندییان به‌ به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌وه‌ نیه‌‌و، په‌یوه‌ستن به‌ تیرۆر، مافی مرۆڤ، گه‌نده‌ڵی‌و پرسی دیكه‌وه‌. ئیداره‌كه‌ی بایدن-یش له‌ سایه‌ی جه‌ختكردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی له‌سه‌ر مافه‌كانی مرۆڤ، هه‌وڵده‌دات مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆره‌ داواكارییانه‌دا بكات.
ئیداره‌ی ئه‌م سه‌رۆكه‌، هه‌وڵیشده‌دات، كاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌رنامه‌ی موشه‌كه‌ بالیستییه‌كانی ئێران، یاخود ئه‌و چالاكییه‌ هه‌رێمییانه‌ی ئه‌و وڵاته‌ دروست بكات، كه‌ سه‌قامگیری ده‌شێوێنن، ئه‌مه‌ش سه‌ره‌ڕای مه‌ترسییه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی ئێران. بۆیه‌، له‌میانه‌ی ئه‌و دۆخه‌ بێمتمانه‌ییه‌ی باڵی به‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵاتدا كێشاوه‌، ده‌بێت ئیداره‌ نوێیه‌كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ گشت ئه‌و پرسانه‌دا بكات. شایه‌نی باسه‌، ئه‌گه‌ر هه‌وڵه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ ڕێكه‌وتنێكی سه‌ره‌تایی له‌ نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌دا به‌رهه‌میشی هه‌بێت، هێشتا پێشبینی به‌ربه‌ستێك ده‌كرێت، ئه‌ویش، سوربوونی ئه‌مجاره‌ی ئێرانه‌ له‌سه‌ر وه‌رگرتنی گره‌نتی له‌ ئیداره‌كه‌ی بایدن، كه‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌ له‌لایه‌ن هیچ سه‌رۆكێكی داهاتووه‌وه‌ هه‌ڵناوه‌شێندرێته‌وه‌. جا ئه‌گه‌ر بایدن-یش ئه‌و داواكارییه‌ی قبوڵكرد، ئه‌وا ئه‌و كاره‌ پێویستی به‌ ڕه‌زامه‌ندی كۆنگرێسه‌، كه‌ كۆمارییه‌كان تێیدا باڵاده‌ستی ئه‌نجومه‌نی پیرانن‌و، ئه‌سته‌مه‌ به‌و داواكارییه‌ ڕازی ببن.
ده‌رباره‌ی دۆسییه‌ی سعودییه‌-ش، وه‌ك ئاشكرایه‌ بایدن له‌ ڕابردوودا به‌رانبه‌ر ئه‌و وڵاته‌ هه‌ڵوێستی نه‌رێنی هه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت ده‌رباره‌ی دۆسییه‌كانی مافی مرۆڤ‌و جه‌نگه‌كه‌ی یه‌مه‌ن. له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌، بایدن له‌ میانه‌ی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا ئاشكرای كرد، كه‌ باجی كوشتنی ڕۆژنامه‌نوس جه‌مال خاشقچی به‌ سعودییه‌ ده‌دات. بۆیه‌، ده‌ستگیرانه‌كه‌ی خاشقچی-ش وتی، بردنه‌وه‌ی بایدن، وه‌ك دیارییه‌ك وایه‌، تا له‌ دۆسییه‌ی كوشتنی خاشقچیدا دادپه‌روه‌ری به‌دیبێت. له‌ نوسینه‌كه‌شیدا، بایدن ڕه‌خنه‌ی له‌ ده‌ستوه‌ردانه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی سعودیه‌ له‌ یه‌مه‌ن گرت‌و، وتی: " پێویسته‌ له‌ جه‌نگه‌كه‌ی یه‌مه‌ندا، پاڵپشتییه‌كانمان بۆ سعودیه‌ بوه‌ستێنین".  
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‌و، له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و واقیعیبوونه‌ی بایدن باوه‌ڕی پێیه‌تی، گرنگه‌ بزانین ئایا ئیداره‌كه‌ی ئه‌م سه‌رۆكه‌ بۆ سه‌رخستنی ئه‌و پره‌نسیپانه‌ی سه‌رۆك باوه‌ڕی پێیانه‌، قوربانی به‌ هاوپه‌یمانییه‌ سه‌د ساڵییه‌كه‌ی‌و، به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌ زه‌به‌لاحه‌كانی له‌گه‌ڵ سعودییه‌دا ده‌دات. ئه‌مه‌ش، سه‌ره‌ڕای ئه‌و ڕۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌ی ئێستا سعودیه‌ ده‌یبینێت، له‌ ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا، هه‌روه‌ها، له‌ بونیادنانی هاوپه‌یمانییه‌كی مكوڕ دژی ئێران. بێگومان ئه‌م ڕۆڵه‌ش گشت بیركردنه‌وه‌ك له‌ په‌یڕه‌وكردنی ڕه‌وتێكی ئه‌مریكی توند به‌رانبه‌ر سعودییه‌ ده‌وه‌ستێنێت. پێده‌چێت سعودییه‌-ش دركی به‌ قوڵایی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا‌و، ڕۆڵی سه‌ره‌كی ئه‌و وڵاته‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا كردبێت. بۆیه‌، سه‌ره‌ڕای په‌یوه‌ندییه‌ باشه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ تره‌مپدا، پیرۆزبایی بردنه‌وه‌ی بۆ بایدن نارد، له‌ ده‌قی پیرۆزباییه‌كه‌شدا، باسی له‌ هاوپه‌یمانییه‌ سه‌د ساڵییه‌كه‌ی نێوان هه‌ردوو وڵات كردووه‌.
له‌ كۆتاییدا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هیشتا ناتوانین بڕیاری كۆتایی له‌سه‌ر سیاسه‌تی جیهانیی ئیداره‌كه‌ی بایدن بده‌ین. به‌ڵام، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕه‌نگه‌ وه‌رچه‌رخانی گه‌وره‌ له‌ دۆسییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كاندا ببینین، پێناچێت سێ دۆسییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست (به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی تیرۆر، ئاسایشی ئیسرائیل، دۆسییه‌ی ئێران) گۆڕانكاری گرنگی تێدا بكرێت. مامه‌ڵه‌كردنیش له‌گه‌ڵ دۆسییه‌كه‌ی سعودییه‌دا، ڕه‌نگه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌ سیاسه‌تی واقیعی‌و پره‌نسیپه‌كانی دیموكراتی‌و مافی مرۆڤ.
وه‌رگێڕانی حسێن ئه‌حمه‌د حسێن 
 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure