كێ هێشتا تره‌مپی خۆش ده‌وێت؟

09/01/2021

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: ئیه‌ن بڕوما


بڵێی كه‌سێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و 74 ملیۆن ده‌نگده‌ره‌ی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا ده‌نگیان به‌ تره‌مپ داوه‌، هێشتا خوازیاری ئه‌و سه‌رۆكه‌ بێت؟ زۆربه‌ی ئه‌وروپییه‌كان به‌ ڕۆشتنی ئه‌و سه‌رۆكه‌ زۆر دڵخۆشن. به‌ڵام، تره‌مپ له‌ نێو هه‌ندێك له‌ سه‌ركرده‌ ڕاستڕه‌وه‌ به‌هێز‌و دیماگۆجییه‌كان، هه‌روه‌ها شوێنكه‌وته‌كانیاندا جه‌ماوه‌ری خۆی هه‌بوو. له‌ڕاستیدا، سه‌رسامی تره‌مپ به‌ سه‌ركرده‌ زۆرداره‌كان‌و، به‌كه‌م ته‌ماشاكردنی كۆچبه‌ر‌و كه‌مینه‌ ئیتنییه‌كان‌و موسوڵمانه‌كان (هه‌ندێك له‌ میره‌كانی سعودییه‌ نه‌بێت)، هه‌وره‌ها، به‌كه‌م ته‌ماشاكردنی پێوه‌ره‌كانی دیموكراتی لیبڕاڵی، له‌و هۆكارانه‌ بوون، كه‌ هێزی حكومه‌ته‌ زۆرداره‌كانی له‌ هه‌نگاریا، پۆڵه‌ندا، هیندستان‌و فلیپین پته‌وكرد. هاوكات، تره‌مپ به‌ڕێزه‌وه‌ ته‌ماشای ڤلادیمیر پوتنی سه‌رۆكی ڕووسیا-شی ده‌كرد.
له‌ ڕاستیدا، شكستی تره‌مپ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، شكستی پۆپۆلیزمی ڕاستڕه‌وی جیهانی بوو. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی زۆر له‌ سه‌ركرده‌كانی ئه‌و ڕه‌وته‌ دوای ئه‌م سه‌رۆكه‌ی ئه‌مریكا-ش هه‌ر له‌ پۆسته‌كانیاندا به‌رده‌وام ده‌بن. به‌ڵام، ئه‌گه‌ر تره‌مپ له‌ كۆشكی سپیدا بمایه‌ته‌وه‌، ئه‌و دژایه‌تییه‌ به‌رفراوانه‌ی به‌رانبه‌ر لیبڕاڵیزم له‌ئارادایه‌، به‌شێوه‌یه‌كی به‌هێزتر گه‌شه‌ی ده‌كرد. 
هاوكات، زۆرینه‌ی دانیشتوانی ئیسرائیل‌و تایوان، كه‌ دوو وڵاتی دیموكراتین، پاڵپشتیی تره‌مپیان ده‌كرد. چونكه‌، پێیان وابوو دوژمنی به‌هێزی دوژمنه‌كانیانه‌، واتا ئێران‌و چین.
بنیامین ناتانیاهۆ، سه‌رۆك وه‌زیرانی ڕاستڕه‌وی ئیسرائیل، هه‌موو ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستهێنا، كه‌ له‌ ئیداره‌كه‌ی تره‌مپی ده‌ویست. له‌ به‌رانبه‌ریشدا، فه‌ڵه‌ستینییه‌كان هیچیان به‌ده‌ست نه‌هێنا. زۆربه‌ی لایه‌نگره‌ توندڕه‌وه‌كه‌ی ئیسرائیل-یش له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی لایه‌نگری تره‌مپن. مه‌به‌ستمان جووله‌كه‌كانی ئه‌مریكا نیه‌، كه‌ زۆربه‌یان ده‌نگیان به‌ جۆ بایدن داوه‌. به‌ڵكو، مه‌به‌ست له‌ مه‌سیحییه‌ (ئینجیلییه‌كان)ه‌، كه‌ پێیان وایه‌ خودا زه‌وییه‌ پیرۆزه‌كانی به‌ جووله‌كه‌ به‌خشیوه‌، لانی كه‌م هه‌تا هاتنه‌وه‌ی مه‌سیح، دوای ئه‌وه‌ جووله‌كه‌كه‌كان ده‌بێت بچنه‌ سه‌ر ئاینی مه‌سیحی.
به‌ڵام، جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی تره‌مپ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ئاسیادا مایه‌ی تێڕامانێكی زیاتره‌. به‌تایبه‌ت، له‌كاته‌ی زۆره‌به‌ی لایه‌نگره‌كانی له‌و ناوچه‌یه‌، سه‌ر به‌ڕاستڕه‌وه‌كان نین‌و دژی لیبڕالیزم-یش نین، به‌ڵكو، ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. ڕاسته‌ هه‌ندێك له‌ دانیشتوانی چین هه‌مان مه‌ترسی تره‌مپیان له‌ موسوڵمانه‌كان هه‌یه‌. به‌ڵام، ئه‌مه‌ ئه‌و هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌ نیه‌، كه‌ وایكردووه‌ ببنه‌ لایه‌نگری تره‌مپ.
له‌مساڵدا، گفتوگۆمان له‌گه‌ڵ چه‌ند چالاكوان‌و سیاسه‌تمه‌دارێكی دیموكراتخوازدا له‌ هۆنگ كۆنگ‌و تایوان كرد، ئه‌وان، تره‌مپ به‌ سه‌ركرده‌یه‌كی ڕه‌ق ده‌بینن. به‌ڵام، له‌ هه‌مان كاتدا پێیان وایه‌ سه‌ركرده‌ی به‌هێزی جیهانێكی ئازاده‌ دژی سته‌می كۆمۆنیزم. هاوكات، له‌ زۆربه‌ی  خۆپشاندانه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانی هۆنگ كۆنگ‌و گردبوونه‌وه‌كانی هه‌ڵبژاردندا، كه‌ پارتی دیموكراتی پێشكه‌وتنخواز له‌ تایوان ڕێكیانده‌خات، ئاڵای ئه‌مریكا به‌رزده‌كرێته‌وه‌.
له‌م بابه‌ته‌دا، كاریگه‌ری ئاینی مه‌سیحی-ش ڕۆڵێكی گرنگ ده‌بینێت. سه‌رمایه‌دار جیمی لای، یه‌كێكه‌ له‌ بوێرترین ئه‌و چالاكوانانه‌ی له‌ هۆنگ كۆنگ پاڵپشتی دیموكراتی ده‌كه‌ن. شایه‌نی باسه‌، له‌وكاته‌وه‌ی ئه‌و شاره‌ له‌لایه‌ن به‌ریتانیایه‌وه‌ له‌ 1997دا، دراوه‌ته‌وه‌ به‌ چین، جیمی لای له‌ ڕیزی پێشه‌وه‌ی ئه‌وانه‌دا بووه‌، كه‌ هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی ئازادی زیاتریان بۆ هۆنگ كۆنگ داوه‌. له‌هه‌مان كاتدا، یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی چۆته‌ سه‌ر ئاینی مه‌سیحی‌و پێی وایه‌ جه‌نگی نێوان سیستمی دیموكراتی‌و سیستمه‌ دیكتاتۆرییه‌ كۆمۆنیزمه‌كه‌ی چین، ململانێی ژیارییه‌كانه‌ له‌ نێوان جیهانی ئازادی مه‌سیحی‌و وڵاتی چینی زۆرداری كۆنه‌په‌رستدا.
له‌ڕاستیدا، ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ ئۆپۆزسیۆنه‌ مه‌سیحییه‌كه‌ی چین، له‌گه‌ڵ جیمی لایدا هاوڕان. چونكه‌، ئه‌وان پێیان وایه‌، دیموكراتی لیبڕاڵی به‌رهه‌می ژیاریی خۆرئاوایه‌، ئه‌مه‌ش ڕاسته‌. به‌ڵام، ئه‌و بۆچوونه‌یان، كه‌ ده‌ڵێت، ئه‌گه‌ر ئاینی مه‌سیحی نه‌بێت، دیموكراتی-ش بوونی نابێت (لێره‌شدا، یۆنانی كۆنیان له‌بیركردووه‌)، بۆچوونێكه‌ جێی مشتومڕه‌. ئه‌و بۆچوونه‌شیان، كه‌ پێیان وایه‌ ئاسیاییه‌كان ئه‌گه‌ر نه‌بنه‌ مه‌سیحی هه‌رگیز نابنه‌ دیموكراتییه‌كی ڕاسته‌قینه‌، زۆر به‌ ڕوونی هه‌ڵه‌یه‌.
به‌ڵام، سه‌رسامبوون به‌ تره‌مپ له‌ چین له‌و سنوره‌دا ناوه‌ستێت. چونكه‌، وه‌ك ئییه‌ن جۆنسن له‌م دواییه‌دا، له‌ ڕۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز نوسیوێتی، هه‌ندێك له‌ دژه‌كانی لیبڕالیزم له‌ چین، بێزارن له‌ جه‌نگی كه‌لتوری نێو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا. ئه‌وان له‌ چاوی مێژووه‌ توندڕه‌وتره‌كه‌ی خۆیانه‌وه‌ ته‌ماشای توندڕه‌ویی چه‌پی ئه‌مریكی ده‌كه‌ن. چونكه‌، كاتێك ده‌بینن خه‌ڵكی به‌هۆی ناپوختی ئایدۆلۆجیه‌وه‌ ته‌نگه‌تاو ده‌كرێن، ئه‌وا سێبه‌ری سوپا سوره‌كه‌ی ماو تسی تۆنگ دێته‌وه‌ به‌رچاویان. له‌ دیدی ئه‌وانه‌وه‌، بێسه‌روبه‌رییه‌كه‌ی تره‌مپ‌و گه‌نده‌ڵی بڕیاره‌ سیاسییه‌كانی، په‌رچه‌كردارێكی به‌هێزه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هۆكاری سه‌ره‌كی سه‌رسامی خه‌ڵكی به‌ تره‌مپ له‌ هۆنگ كۆنگ، تایوان، ژاپۆن، كۆریای باكور‌و چیندا، ترسه‌ له‌ سیستمی چینی. چونكه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی جارجار مه‌رایی بۆ شی جین پینگی سه‌رۆكی چین ده‌كات. به‌ڵام، پێیان وایه‌ تره‌مپ ئه‌و سه‌ركرده‌یه‌ بوو، كه‌ توانی به‌ ڕووی چیندا بوه‌ستێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش گرنگترین میراتی تره‌مپه‌ له‌ چاوی ئه‌وانه‌ی پێیان وایه‌، جیهان به‌سه‌ر دوو هێزی گه‌وره‌دا دابه‌ش بووه‌، یه‌كێكیان هێشتا دیموكراتییه‌‌و، ئه‌وی دیكه‌یان به‌ناو كۆمۆنیزمه‌.
به‌ دڵنیاییه‌وه‌، هێزی چین له‌سه‌رده‌می ئیمپڕاتۆره‌كان‌و كۆمۆنیزمه‌كان-یشدا بۆماوه‌ی چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك، لای ئه‌و وڵاتانه‌ هێزێكی ترسناك بوو. هاوكات، زۆرێك له‌ ڤێتنامییه‌كان-یش ستایشی تره‌مپ ده‌كه‌ن. هۆكاری ئه‌مه‌ش، ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان له‌لایه‌ن كۆمۆنیسته‌ زۆرداره‌كانه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كرێن. چونكه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ده‌ی ڕابردوودا، به‌شێكی گه‌وره‌ی ڤێتنامی وێران كرد، به‌ڵام، دوژمنه‌ باوه‌كه‌ی ئه‌وان چینه‌.
هه‌ڵوێسته‌كان له‌ نێو كۆریای باشور‌و ژاپۆن-یشدا به‌رانبه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان زۆر دژبه‌یه‌ك بوون. به‌جۆرێك، تره‌مپ ژماره‌یه‌ك هانده‌ری له‌و دوو وڵاته‌دا هه‌یه‌. به‌ڵام، به‌پێچه‌وانه‌ی تایوانه‌وه‌، له‌و دوو وڵاته‌دا لایه‌نگرانی تره‌مپ زۆرینه‌ی هاووڵاتیان پێكناهێنن. هاوكات، هێزی چین لای هه‌ردوو وڵاته‌كه‌، به‌ هه‌ڕه‌شه‌ ده‌بینرێت. پشت به‌ستنیش به‌ ئه‌مریكا به‌ مه‌به‌ستی به‌ده‌ست هێنانی ئاسایش، پێویست بوو، له‌هه‌مان كاتیشدا مایه‌ی بێزاری بوو. شایه‌نی باسه‌، بوونی كه‌سێكی لوتبه‌رزی خۆسه‌پێن له‌ كۆشكی سپیدا، ڕاده‌ی ئه‌و بێزارییه‌ی به‌رزكرده‌وه‌. بۆیه‌، ده‌توانین دڵنیابین، كه‌ سه‌رۆكی هه‌ڵبژێردراو جۆ بایدن، زۆرترین جه‌ماوه‌ری له‌ خۆرهه‌ڵاتی ئاسیادا هه‌یه‌.
پێده‌چێت، په‌یوه‌ندییه‌كانی بایدن له‌گه‌ڵ چیندا، كه‌متر هه‌ڵكشان‌و داكشانی تێدا بێت‌و، زیاتر دیپلۆماسی بێت. به‌ڵام، ئاڵۆزییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان له‌ نێوان ئه‌و دوو زلهێزه‌دا، كه‌ یه‌كێكیان دیموكراتی‌و ئه‌وی دیكه‌یان سته‌مكاره‌، هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت. ئه‌گه‌ر چین-یش له‌ سه‌ركه‌وتنه‌ ئابوورییه‌كانیدا به‌رده‌وام بوو، ئه‌وا ئه‌و ئاڵۆزیانه‌ زیاد ده‌بن. ئه‌م سه‌رده‌مه‌ تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ بێئومێدی له‌ حكومه‌ته‌ دیموكراتییه‌كان. بۆیه‌، لای زۆر كه‌س چین بۆته‌ نمونه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێش. لێره‌دا ته‌نها شه‌مه‌نده‌فه‌ر، فڕۆكه‌خانه‌‌و ئامڕازه‌ نوێیه‌كانی دیكه‌ی خزمه‌تگوزاری له‌ چین، له‌گه‌ڵ ژێرخانه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ داڕماوه‌كه‌ی ئه‌مریكادا به‌راورد بكه‌.
به‌ڵام، بێگومان به‌ڕێكه‌وتنی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كان له‌كاتی خۆیدا تاكه‌ پێوه‌ر، ته‌نانه‌ت باشترین پێوه‌ری بڕیاردانێكی ژیرانه‌ نیه‌. چونكه‌، شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كانی مۆسۆلینی-ش به‌ناوبانگ بوون به‌وه‌ی له‌ كاتی خۆیاندا ده‌گه‌یشتن ( گه‌رچی ئه‌وه‌ ناوبانگێكی پووچ بوو). ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان-یش لانی كه‌م بۆ جیهانی سه‌لماند، كه‌ ده‌كرێت سه‌رۆكێكی گه‌مژه‌ به‌ ده‌نگدانێك لاببرێت. به‌ڵام، ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا به‌ نمونه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی سیستمی چین ته‌ماشا بكرێت، ئه‌وا تره‌مپ به‌ هه‌موو توانای خۆیه‌وه‌، ڕاده‌ی سه‌رنجڕاكێشی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی كه‌م كرده‌وه‌. 
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure