ڕیشه‌ جیۆسیاسییه‌كانی قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌كه‌ی ئێران

14/01/2021

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بو توێژینه‌وه‌ له‌ ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: كارنیگی
نوسینی: مه‌هدی قودسی، عه‌لی فه‌تحوڵڵا نه‌ژاد


قه‌ریرانه‌ ئابوورییه‌كه‌ی ئێران زۆر به‌پته‌وی وابه‌سته‌ی دوژمنایه‌تییه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌یه‌ له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا. باشترین ئامڕازیش بۆ به‌دیهێنانی فره‌چه‌شنی ئابووری‌و گه‌شه‌پێدانێكی به‌رده‌وام، دانانی سنورێكه‌ بۆ ئه‌و دوژمنایه‌تییه‌ی له‌ نێوان تاران‌و واشنتۆندا ماوه‌ی چوار ده‌یه‌یه‌ به‌رده‌وامه‌.
له‌ڕاستیدا، قه‌یرانی (كۆڤید-19) بووه‌ هۆی داڕمانی ئابووری ئێران، كه‌ خۆی له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌ قه‌یراندایه‌. به‌ڵام، قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌، ڕیشه‌كه‌ی بۆ دورتر له‌ لێكه‌وته‌كانی كۆرۆنا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. چونكه‌، له‌ دوای ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌ ساڵی 2018دا، له‌ پلانی كاری گشتگری هاوبه‌ش كشایه‌وه‌، ته‌واو ڕوون بۆوه‌، كه‌ ئه‌و قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌ی ئێران به‌ده‌ستێوه‌ ده‌ناڵێنێت، به‌تایبه‌ت داڕمانی به‌های دراوه‌كه‌ی، به‌قوڵی په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕووداوه‌ سیاسی‌و جیۆسیاسیه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانه‌وه‌. گۆڕانكاری نرخی ئاڵوگۆڕ‌و پاشه‌كشه‌ی به‌های دراوی ئێرانی-یش، دوو ئاماژه‌ن بۆ ئابوورییه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌.
داڕمانی به‌هێزی به‌های ڕیاڵی ئێرانی به‌رانبه‌ر دراوه‌كانی دیكه‌ له‌ ماوه‌ی ئه‌م ده‌ ساڵه‌ی دواییدا، ئاماژه‌ بۆ پاشه‌كشه‌ی مه‌رجه‌كانی ئاڵوگۆڕی بازرگانی له‌ ئێران به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌ی جیهاندا ده‌كات. له‌ڕاستیدا، نرخی ئاڵوگۆڕی دراو، ئاماژه‌یه‌ بۆ كارایی ئاستی ئابووری‌و مه‌رجه‌كانی ئاڵوگۆڕی بازرگانی ئه‌و وڵاته‌ له‌گه‌ڵ ئابووری جیهانیدا. بۆیه‌، له‌گه‌ڵ باشبوونی مه‌رجه‌كانی ئاڵوگۆڕی بارزگانیدا، وڵات ده‌كرێت به‌رهه‌می پێشكه‌وتووتر هه‌نارده‌ بكات‌و ڕه‌وتێكی گه‌شه‌سه‌ندنی به‌رده‌وام به‌دیبهێنێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ژماره‌یه‌ك له‌ ئابووریه‌ پیشه‌سازی‌و تازه‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا ده‌یبنین. هاوكات، له‌ ئه‌نجامی پاشه‌كشه‌ی به‌های دراوی ئێرانیدا، كه‌ واده‌كات هه‌نارده‌ هه‌رزانتر بێت‌و تێكڕای هه‌نارده‌ به‌رزببێته‌وه‌، ده‌بێت هاوسه‌نگی بازرگانی ئه‌و وڵاته‌ باشتر ببێت. به‌ڵام، به‌هۆی دابه‌زینی به‌های ڕیاڵی ئێرانییه‌وه‌، شمه‌كه‌ هاورده‌كان گرانتر بوون، ئه‌مه‌ش بۆته‌هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی هاورده‌. هاوكات، ئێران پشت ده‌به‌ستێت به‌ هاورده‌كردنی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ به‌رهه‌مه‌ پێشكه‌وتووه‌كان، وه‌ك ده‌رمان‌و پێداویستی پزیشكیی‌و ئامێره‌كان. داڕمانی به‌های دراویش، به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی نرخی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ به‌رزده‌كاته‌وه‌.
له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا، زۆربه‌یجار گۆڕانكارییه‌ گه‌وره‌كان له‌ نرخی ئاڵوگۆڕی دراودا ده‌بێته‌ هۆی ناسه‌قامگیری بازرگانی. نرخی ئاڵوگۆڕی دراو له‌ ئێران له‌ ماوه‌ی سێ ساڵی ڕابردوودا، له‌گه‌ڵ ئاڵۆزییه‌كاندا به‌رده‌وام داده‌ڕمێت. له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌شدا، به‌هۆی پاشه‌كشه‌ی به‌رده‌وامی به‌های ڕیاڵ، كه‌می شمه‌ك‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی ئه‌و شمه‌كانه‌ی هاورده‌ی بازاڕی ئێرانیی كراون، حاڵه‌تی خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ شۆكه‌ جیاجیاكان له‌ هاوسه‌نگی بازرگانیدا هاتۆته‌ئاراوه‌.
دراوی نیشتیمانی ئێران له‌ئاماژه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی هێزی ئابووری ئه‌و وڵاته‌یه‌. له‌ كانونی دووه‌م/ 2018-شه‌وه‌، به‌های ڕیاڵ به‌رانبه‌ر دۆلاری ئه‌مریكی به‌ڕێژه‌ی 450% پاشه‌كشه‌ی كردووه‌. له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا، ده‌بینین له‌ 18/ تشرینی یه‌كه‌م/ 2020دا، به‌های ئه‌و دراوه‌ له‌ 42,880 ڕیاڵه‌وه‌ بۆ 318,560 ڕیاڵ به‌رانبه‌ر دۆلارێك دابه‌زیوه‌. ئه‌مه‌ نرخی ئاڵوگۆڕه‌ له‌ بازاڕدا. به‌ڵام، هاورده‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان به‌ نرخی ئاڵوگۆڕی فه‌رمی پاڵپشتی ده‌كرێن، كه‌ له‌ ئازاری 2019ه‌وه‌، له‌ نرخی 42,000 ڕیاڵ بۆ یه‌ك دۆلاردا جێگیركراوه‌. یه‌كه‌م پاشه‌كشه‌ی گه‌وره‌ش له‌ به‌های ڕیاڵدا، چه‌ند مانگێك پێش كشانه‌وه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ پلانی كاری گشتگیری هاوبه‌ش له‌ ئایار/2018دا، ده‌ستی پێكرد. له‌ ئه‌یلول/2018-شدا، بانكی ناوه‌ندی ئێرانی ده‌ستیكرد به‌ جێبه‌جێكردنی چه‌ند ڕێكارێك بۆ پاڵپشتیكردنی هاورده‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان له‌ڕێگای داهاتی هه‌نارده‌وه‌، ئه‌م كاره‌شی به‌ به‌كارهێنانی نرخی ئاڵوگۆڕی فه‌رمی ئه‌نجامدا. له‌ ئاكامیشدا، ته‌نها بۆ ماوه‌یه‌كی كه‌م به‌های ڕیاڵ له‌ بازاڕه‌ نافه‌رمییه‌كانی دراودا پاشه‌كشه‌ی نه‌كرد. دوواتر، دووباره‌ دراوی نیشتیمانی ئێران داڕمایه‌وه‌، هه‌تا ئه‌و كاته‌ی تاران له‌ 8/ ئایار/2019دا، كۆته‌كانی سه‌ر پیتاندنی یۆرانیۆمی هه‌ڵگرت. له‌دوای ئه‌وه‌، به‌های ڕیاڵ هه‌تا 13/تشرینی دووه‌م/2019، كه‌مێك بۆژاندنه‌وه‌ی به‌خۆوه‌بینی. حكومه‌تی ئێران، له‌ 14/تشرینی دووه‌م/2019دا، پاڵپشتییه‌كانی بۆ سوته‌مه‌نی وه‌ستاند، ئه‌مه‌ش شه‌پۆلێكی ناڕه‌زایی فراوانی له‌سه‌رانسه‌ری وڵاتدا هه‌ڵگیرساند، كه‌ به‌ هه‌ڵمه‌تێكی سه‌ركوتكردنی توند وه‌ڵامدرایه‌وه‌. له‌و كاته‌شه‌وه‌، به‌های ڕیاڵ به‌به‌رده‌وامی له‌ دابه‌زیندایه‌.

هه‌ڵمه‌تی فشاره‌ به‌هێزه‌كان
له‌ڕاستیدا، ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نیه‌ نرخی ڕیاڵ به‌رانبه‌ر دۆلار داببه‌زێت‌و ڕووداوێكی چاوه‌ڕواننه‌كراویش نیه‌. چونكه‌، ئێران به‌هۆی سزا لاوه‌كییه‌كانه‌وه‌، كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌گكرتووه‌كان نزیكه‌ی دوو ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ ئایار/2018دا، دووباره‌ به‌سه‌ر ئه‌و وڵاته‌دا سه‌پاندییه‌وه‌، به‌شێكی گه‌وره‌ی داهاتی هه‌نارده‌ی له‌ده‌ستدا. ئه‌و سزایانه‌ش، كۆمپانیاكانی وڵاتانی جیهانی سێ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ كار‌و بازرگانی له‌گه‌ڵ ئێراندا ده‌كه‌ن. بۆیه‌، سزاكان ناهێڵێت ئێران شمه‌كه‌كانی به‌ ئاسانی هه‌نارده‌ بكات. به‌پێی بانكی نێوده‌وڵه‌تی-ش، ڕه‌نگه‌ ئابووری ئێران له‌ ساڵی سێهه‌می سستییه‌كه‌یدا، به‌تایبه‌ت به‌هۆی قه‌یرانی (كۆڤید-19)ه‌وه‌، به‌ڕێژه‌ی 5,3% پاشه‌كشه‌ بكات. كه‌واته‌، له‌ كۆتایی ساڵی 2020دا، قه‌باره‌ی ئابووری ئێران به‌ ڕێژه‌ی 83% كه‌متر ده‌بێت له‌ ئاستی ساڵی 2017، واتا پێش كشانه‌وه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ پلانی كاری گشتگیری هاوبه‌ش.
هه‌ڵمه‌تی فشاره‌ به‌هێزه‌كانی ئه‌مریكا هه‌نارده‌ی نه‌وتی ئێرانی وێرانكرد، به‌جۆرێك دوای ئه‌وه‌ی له‌ ئایار/2018دا، 2,6 ملیۆن به‌رمیلی له‌ ڕۆژێكدا هه‌نارده‌كردووه‌، له‌ به‌شی زۆری ساڵی 2020دا، هه‌نارده‌ی نه‌وت له‌ نێوان 600,000-700,000 به‌رمیل بووه‌ له‌ ڕۆژێكدا. سه‌ره‌ڕای ئه‌و زیادبوونه‌ی له‌م دواییه‌دا له‌ هه‌نارده‌ی به‌رهه‌مه‌ هایدرۆكاربۆنییه‌كاندا هاته‌ئاراوه‌، به‌ڵام، هێشتا داهاتی ئێران به‌ دراوه‌ گرانه‌كان زۆر سنورداره‌. چونكه‌، به‌رده‌وام به‌ گرانی ده‌توانێت ئه‌و سامانانه‌ بۆ وڵات بگه‌ڕێنێته‌وه‌. هاوكات، ئێران به‌مه‌به‌ستی پاڵپشتیكردنی هاورده‌كانی خۆی، بڕی به‌رهه‌مه‌ هه‌نارده‌كانی بۆ وڵاتانی دراوسێ زیادكرد. به‌ڵام، به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا‌و داخستنی سنور له‌گه‌ڵ وڵاتانی دراوسێدا، ئه‌و هه‌ناردانه‌ش زۆر سنوردار بوون. له‌ ئه‌نجامیشدا، یه‌ده‌گی ئێران به‌دراوی بیانی به‌هۆی پاشه‌كشه‌ی هه‌نارده‌وه‌ كه‌مده‌كات، ئه‌مه‌ش كوتهێنانێكی زۆر له‌ هاوسه‌نگی بازرگانیدا دروست ده‌كات. له‌ڕاستدا، بانكی ناوه‌ندی‌و حكومه‌تی ئێران، كه‌ هه‌ژموونیان به‌سه‌ر ئه‌و یه‌ده‌گه‌دا گرتووه‌، ماوه‌ی چه‌ند ده‌یه‌یه‌كه‌، هه‌وڵی چڕ ده‌ده‌ن تا پارێزگاری له‌ زێده‌بایی بازرگانی بكه‌ن. شایه‌نی باسه‌، ئێران تا ساڵی 2012، زێده‌بایی له‌ حسابی جاریدا هه‌بوو، واتا تا ئه‌و كاته‌ی سزا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان‌و سزاكانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بازرگانییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌یی تووشی ئیفلیجی كرد. هاوكات، زێده‌بایی له‌ یه‌ده‌گی دراودا كه‌ڵه‌كه‌ ببوو. به‌ڵام، ئه‌و سزا نێوده‌وڵه‌تییانه‌ی له‌ ساڵی 2012دا سه‌پێندران‌و، سزا لاوه‌كییه‌كانی ئه‌مریكا-ش له‌ ساڵی 2018ه‌وه‌، بوونه‌ به‌ربه‌رست له‌به‌رده‌م گه‌یشتن به‌و یه‌ده‌گانه‌. هاوكات، ئێران به‌ڕاده‌یه‌كی زۆر پشت به‌ هاورده‌ ده‌به‌ستێت، هه‌ر له‌ خۆراكه‌ سه‌ره‌كییه‌كان‌و ئاڵفی مه‌ڕوماڵاته‌وه‌ بۆ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌ ڕووی ته‌كنه‌لۆجییه‌وه‌ پێشكه‌وتووه‌ن، وه‌ك ده‌رمان‌و پێكهاته‌ خاوه‌كه‌ی، ئامێره‌ كاره‌باییه‌كان، ئامڕازه‌كانی (ICT)، ئامێر‌و شمه‌كی سه‌رمایه‌داری‌و ئامڕازه‌كانی ده‌رمانسازی. بۆیه‌، له‌ سایه‌ی كه‌می دراوه‌ گران/بیانییه‌كان له‌ بازاڕی ئێرانیدا، داواكاری له‌سه‌ر ئه‌و دراوانه‌ بۆ هاورده‌ی به‌رهه‌مه‌ پێویسته‌كان به‌رزبۆته‌وه‌.

هه‌ڵكشانی ئاڵۆزییه‌ جیۆسیاسییه‌كان:
هۆكاری دووه‌می داڕمانی دۆخی ئابووری له‌ ئێران، هه‌ڵكشانی گرژییه‌ جیۆسیاسییه‌كانه‌. بۆیه‌، له‌ پاڵ كه‌می دراوه‌ گرانه‌كاندا به‌هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی داهاتی هه‌نارده‌وه‌، بڕیاره‌كه‌ی ئه‌نجومه‌نی پارێزگارانی ئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی وزه‌ی ئه‌تۆم-یش دژی گره‌نتییه‌كانی تاران، كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ڕێكه‌وتننامه‌ی قه‌ده‌غه‌كردنی چه‌كی ئه‌تۆمه‌وه‌، هۆكارێكی دیكه‌ی پاشه‌كشه‌كردنی به‌های ڕیاڵه‌. ئه‌وه‌ یه‌كه‌م بڕیاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ دژی ئێران له‌ ساڵی 2012ه‌وه‌، ده‌قی بڕیاره‌كه‌ش، ڕه‌خنه‌ ده‌گرێت له‌:" ڕێگری له‌ گه‌یشتن به‌ دوو پێگه‌، كه‌ ئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی وزه‌ی ئه‌تۆم به‌پێی پرۆتۆكۆلێك ده‌ستنیشانی كردوون. هه‌روه‌ها، نه‌بوونی ڕوونكرده‌وه‌ی به‌رده‌وام بۆ پرسیاره‌كانی ئاژانسه‌كه‌ ده‌رباره‌ی مادده‌ ئه‌تۆمییه‌ نهێنییه‌كان‌و، چه‌ند چالاكییه‌كی په‌یوه‌ندیدار به‌ بواری ئه‌تۆمییه‌وه‌ له‌ ئێران". له‌دوای ده‌رچوونی بڕیاره‌كه‌ش، نرخی ڕیاڵ به‌رانبه‌ر دۆلار زیاتر دابه‌زی. شایه‌نی باسه‌، به‌هۆی ئه‌م بڕیاره‌وه‌، سه‌رمایه‌ له‌ڕێگای به‌دۆلاركردنه‌وه‌ هه‌ڵهات. نمونه‌یه‌كی هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌ش له‌ تشرینی یه‌كه‌م/2012دا، به‌هۆی بڕیارێكی دیكه‌ی ئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی وزه‌ی ئه‌تۆمه‌وه‌ له‌ ئێران دروست بوو. ئه‌وبوو، له‌و كاته‌ی له‌ مانگی ئایار/2012دا، نزیكه‌ی 15,750 ڕیاڵ به‌رانبه‌ر یه‌ك دۆلاری ئه‌مریكی بوو، دوای ئه‌و بڕیاره‌ی تشرینی یه‌كه‌می 2012، نرخی ئاڵوگۆڕ دوو هێنده‌ زیادی كرد، به‌جۆرێك گه‌یشته‌ نزیكه‌ی 33,000 ڕیاڵ بۆ یه‌ك دۆلار، ئه‌مه‌ش له‌ماوه‌ی ئه‌م چه‌ند ده‌یه‌یه‌ی دواییدا، یه‌كێك بوو له‌ دابه‌زینه‌ زۆر گه‌وره‌كان له‌ به‌های دراوی ئێرانیدا.
له‌ ئه‌یلول/2020دا، ڕیاڵی ئێرانی دابه‌زینێكی دیكه‌ی زۆری به‌رانبه‌ر دۆلار تۆماركرد، ئه‌وه‌بوو یه‌ك ڕۆژ دوای ئه‌وه‌ی تره‌مپ ڕایگه‌یاند، كه‌ دووباره‌ كار به‌ گشت ئه‌و سزایانه‌ ده‌كرێته‌وه‌، كه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ڕابردوودا به‌سه‌ر ئێراندا سه‌پاندونی، به‌های دراوی ئێرانی له‌ بازاڕه‌ نافه‌رمییه‌كاندا دابه‌زییه‌ 273,000 ڕیاڵ به‌رانبه‌ر یه‌ك دۆلار. له‌ 1/تشرینی یه‌كه‌میشدا، دراوی ئێرانی پاشه‌كشه‌یه‌كی نوێی تۆماركرد، به‌جۆرێك گه‌یشته‌ 300,000 ڕیاڵ به‌رانبه‌ر دۆلارێك. له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌، عه‌بدولناسر هیممه‌تی پارێزگاری بانكی ناوه‌ندی، باسی له‌ په‌یوه‌ندی نێوان پاشه‌كشه‌ی نرخی ڕیاڵ‌و ڕووداوه‌ جیۆسیاسییه‌كان كرد، له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا، ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كرد، كه‌ ڕاگه‌یاندنه‌كه‌ی ئیداره‌كه‌ی تره‌مپ له‌ 29/ ئه‌یلولدا، له‌ ڕێگه‌ی په‌ساندنی كۆمه‌ڵێك سزای نوێوه‌، كه‌ له‌ ئێران كاریگه‌ری ده‌روونی له‌سه‌ر بازاڕی دراو دروستكردووه‌، "به‌ته‌واوه‌تی سیستمی دارایی ئێرانی گۆشه‌گیركرد". هاوكات، هیممه‌تی گه‌شبینی خۆی خسته‌ڕوو، ده‌رباره‌ی به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی هه‌ندێ له‌ سامانه‌ سڕكراوه‌كانی ئێران (به‌تایبه‌ت، به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی 3 ملیار دۆلار له‌ عێراقه‌وه‌، به‌رانبه‌ر هه‌نارده‌ی كاره‌با‌و گاز، هه‌روه‌ها، 7 ملیار دۆلار له‌ كۆریای باشور، به‌رانبه‌ر هه‌نارده‌ی نه‌وتی خاو). به‌ڵام، به‌بێ باسكردنی هیچ ورده‌كارییه‌ك. 
له‌به‌رانبه‌ردا، ڕووداوه‌ جیۆسیاسییه‌كانی ئه‌م دوواییه‌ كاریگه‌ری ئه‌رێنیان هه‌بوو. ئه‌وه‌بوو به‌پێی ئه‌وه‌ی له‌ پلانی كاری گشتگیری هاوبه‌شدا هاتووه‌، له‌ تشرینی یه‌كه‌م/2020دا، ئه‌و گه‌مارۆی چه‌كه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌سه‌ر ئێراندا سه‌پاندبووی، هه‌ڵگیرا. شایه‌نی باسه‌، پێناچێت ئه‌م هه‌نگاوه‌ هیچ وه‌رچه‌خان‌و نوێكردنه‌وه‌یه‌ك له‌ جبه‌خانه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی ئێراندا بهێنێته‌دی. به‌ڵام، له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ پێشوازی زۆری لێكرا، به‌و پێیه‌ی وه‌ك سه‌ركه‌وتنێكی سیاسی ده‌یبینی له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی فشاره‌ به‌هێزه‌كانی ئه‌مریكیدا، ئه‌مه‌ش پێشبینییه‌كانی بازاڕی ئێرانی باشتركرد. دوای ئه‌وه‌ش، نرخی ڕیاڵ به‌رانبه‌ر دۆلار نزیكه‌ی 10% به‌رزبۆوه‌. له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا، شكستی دۆناڵد تره‌مپ له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكادا، كاریگه‌رییه‌كی دیكه‌ی ئه‌رێنی بوو به‌سه‌ر بازاڕی ئێرانییه‌وه‌. چونكه‌، له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا به‌های ڕیاڵ به‌ڕێژه‌ی 10% به‌رزبوونه‌وه‌ی به‌خۆوه‌بینی. ئه‌وانه‌شی به‌مه‌به‌ستی كاری وه‌به‌رهێنان دراوه‌ بیانییه‌كانیان هه‌ڵگرتبوو، له‌ بازاڕدا فڕٍۆشتیانه‌وه‌، تا زیانی زیاتریان به‌رنه‌كه‌وێت. هاوكات، هه‌نارده‌كارانیش بڕی زیاتری دراوه‌ بیانییه‌كانیان خسته‌ بازاڕه‌وه‌. به‌ڵام، ئه‌م دۆخه‌ به‌ ناسه‌قامگیری ده‌مێنێته‌وه‌. چونكه‌، ئێران هێشتا كورتهێنانی بازرگانی هه‌یه‌‌و سزا ئه‌مریكییه‌كانیش به‌رده‌وامن.

سیاسه‌ته‌ ناوخۆییه‌ زیانبه‌خشه‌كان
ئه‌و فشاری هه‌ڵئاوسانه‌ی به‌هۆی سیاسه‌ته‌ ناوخۆییه‌ نادروسته‌كانه‌وه‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌، داڕمانی ئابووری ئێرانی زیاتر كردووه‌. به‌وپێیه‌شی به‌هۆی دابه‌زینی به‌های ڕیاڵه‌وه‌ نرخی شمه‌كه‌ هاورده‌كان زۆر به‌رزبوونه‌ته‌وه‌، بۆیه‌، حكومه‌ت ناتوانێت پاڵپشتی گوژمی هاندانه‌ داراییه‌كانی خۆی بكات. چونكه‌، سزا ئه‌مریكییه‌كان داهاته‌ نه‌وتییه‌كانیشی له‌و وڵاته‌ بڕیوه‌. حكومه‌تیش بۆ پاڵپشتی خه‌رجییه‌كان، له‌ ڕێگه‌ی پڕۆسه‌ی بازاڕی كراوه‌وه‌ قه‌واڵه‌كانی ده‌ركرد. ئه‌م قه‌واڵانه‌ش ده‌خرێته‌ سه‌ر ئه‌و قه‌رزانه‌ی پێشووی حكومه‌ت، كه‌ پێویسته‌ بیداته‌وه‌ به‌ دامه‌زراوه‌ گشتییه‌كانی، وه‌ك ڕێكخراوی بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی. به‌ڵام، پێویسته‌ به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی بودجه‌ی حكومه‌ت‌و ئه‌و پلانی هاندانه‌ی حكومه‌ت، كه‌ ئامانج لێی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌كانی قه‌یرانی كۆرۆنایه‌، له‌ڕێگه‌ی زیادكردنی قه‌باره‌ی خستنه‌ڕووی نه‌ختینه‌وه‌ پاڵپشتی بكرێن. لێره‌شدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێكڕای داهاتی ناوخۆ پاشه‌كشه‌ی كردووه‌‌و ده‌ستاوده‌ستكردنی دراویش له‌ ئابووریدا زیادیكردووه‌، بۆیه‌، ئه‌نجامی ڕاسته‌خۆی زیادكردنی خستنه‌ڕووی نه‌ختینه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی شمه‌ك ده‌بێت. له‌ ئاكامیشدا، له‌ سایه‌ی زیادبوونی هه‌ڵئاوساندا‌و، به‌و پێیه‌شی تێكڕای سوو له‌ هه‌ڵئاوسان كه‌متره‌، ئه‌و پارانه‌ی له‌ بانكه‌كاندا پاشه‌كه‌وتكراون، وه‌به‌رهێنانێكی ئه‌وتۆی پێناكرێت، سه‌رمایه‌كانیش هه‌ڵدێن به‌ره‌و هه‌ندێك وه‌به‌رهێنانی بێسود، كه‌ وه‌ستاوه‌ له‌سه‌ر مامه‌ڵه‌كردن له‌ بازاڕی دراوی بیانی‌و بۆرسه‌ی تاراندا. له‌م دۆخه‌شدا، قه‌باڵه‌كانی حكومه‌ت قازانجێكی ئه‌وتۆی بۆ تاك‌و بانكه‌كانیش نابێت. پانتایی دارایی حكومه‌ت-یش زۆر سنوردار ده‌بێت. له‌ ئه‌نجامیشدا، هه‌ڵئاوسانێكی به‌هێز له‌گه‌ڵ سستی ئابووریدا یه‌كده‌گرن. 

ڕێڕه‌وی به‌ره‌وپێشچوون
ئێران ئێستا بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی خۆی، هه‌وڵده‌دات بگات به‌ سیاسه‌تێكی ئابووری گونجاو، ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی هێشتا له‌ژێر سزاكاندایه‌‌و ناشتوانێت یه‌ده‌گی دراوه‌ بیانییه‌كان‌و پاڵپشتی نێوده‌وڵه‌تی به‌ده‌ست بهێنێت. كاری له‌ پێشینه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی نزیكدا، هاندانی گه‌شه‌ی ئابوورییه‌ له‌ ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی پانتاییه‌كی دراراییه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی حكومه‌تی ئێران ئه‌نجامیدا، له‌ ڕێگه‌ی پێشكه‌شكردنی هاوكاریی نه‌ختینه‌یی‌و یارمه‌تییدانی هه‌ندێك له‌و چینوتوێژانه‌ی باری ئابوورییان زۆر لاوازه‌، پلانی هاندانه‌كه‌ش نزیكه‌ی 6%ی تێكڕای داهاتی ناوخۆیی ئێرانی برد.
به‌ڵام، حكومه‌ت ڕووبه‌ڕووی كه‌می داهات ده‌بێته‌وه‌‌و، له‌ڕێگه‌ی پڕۆسه‌كانی بازاڕی كراوه‌وه‌ پاڵپشتی بودجه‌كه‌ی ده‌كات. ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی هیچ قه‌رزده‌رێكی نێوده‌وڵه‌تی، پاڵپشتی پڕۆژه‌كانی وه‌به‌رهێنان له‌ ژێرخانی ئابووری ئه‌و وڵاته‌دا ناكه‌ن. چاپكردنی دراویش به‌مه‌به‌ستی پاڵپشتیكردنی بودجه‌، به‌رزبوونه‌وه‌ی ڕاده‌ی هه‌ڵئاوسان، ناسه‌قامگیری ئابووری گشتی‌و داڕمانی نرخی دراوی لێكه‌وتۆته‌وه‌. ئه‌گه‌ر حكومه‌تی ئێرانی-یش به‌رده‌وام بێت له‌ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌ داراییه‌كانی له‌ ڕێگه‌ی بانكی ناوه‌ندییه‌وه‌، ئه‌وا ئه‌وه‌ی به‌ (helicopter money) ناوده‌برێت، ئابووری ئه‌و وڵاته‌ زیاتر داده‌ڕمێنێت. به‌ واتایه‌كی دیكه‌، ڕه‌نگه‌ چیتر (ئابووری به‌رگری) بۆ كارپێكردن نه‌شێت، ئه‌مه‌ش بۆمان ڕوون ده‌كاته‌وه‌، بۆچی ڕژێم بۆ خۆلادان له‌ ناڕه‌زاییه‌كانی داهاتوو به‌ڕاده‌یه‌كی زۆر پشت به‌ سه‌ركوتكردن ده‌به‌ستێت.
گرفته‌ ئابوورییه‌كانی ئێستای ئێران ئه‌نجامی دووباره‌ سه‌پاندنه‌وه‌ی سزا لاوه‌كییه‌كان‌و كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكایه‌ له‌ پلانی كاری گشتگیری هاوبه‌ش. بۆیه‌، ده‌ستبه‌كاربوونی ئیداریه‌كی نوێ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كان، ده‌رفه‌تی هه‌ناسه‌یه‌ك ده‌داته‌ تاران. چونكه‌، ئه‌گه‌ر ئێران جارێكی دیكه‌ به‌ته‌واوه‌تی پابه‌ندی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ ببێت، ئه‌وا جۆ بایدن ده‌ستده‌كاته‌وه‌ به‌ جێبه‌جێكردنه‌وه‌ی پلانی كاری گشتگیری هاوبه‌ش. به‌ڵام، ئێران له‌ میانه‌ی چاوه‌ڕوانكردنی ده‌ستبه‌كاربوونی بایدن له‌ كۆشكی سپیدا، پێویسته‌ به‌ره‌نگاری فشاره‌ به‌هێزه‌كانی واشنتۆن بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی (ئابووری دانبه‌خۆداگرتن)ه‌وه‌، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌لایه‌ن كۆمپانیاكانی سه‌ر به‌ ده‌زگا سه‌ربازییه‌كانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت. شایه‌نی باسه‌، به‌شی گه‌وره‌ی چالاكییه‌ ئابوورییه‌كان له‌ ئێراندا، له‌ژێر هه‌ژموونی ئیداره‌ی كۆمپانیا نیمچه‌ گشتییه‌ زۆر گه‌وره‌كاندایه‌، واتا ئه‌وانه‌ی به‌ دامه‌زراوه‌ی (بونیاد)‌و (ستاد) ناوده‌برێن، كه‌ ڕابه‌ری باڵا سه‌ركرده‌كانیان داده‌مه‌زرێنێت‌و له‌ نێو سه‌ركرده‌كانی پێشووی پاسداراندا هه‌ڵیان ده‌بژێرێت. ئه‌و دامه‌زراوانه‌ له‌ باجی داهات‌و زێده‌بایی به‌خشراون‌و، خاوه‌نی چه‌ندین كۆمپانیای گه‌وره‌ن، كه‌ پشكه‌كانیان له‌ بۆرسه‌ی تاراندا ئاڵوگۆڕی پێوه‌ ده‌كرێت. پێشبینیش ده‌كرێت ئه‌و كۆمپانیایانه‌ به‌شداری له‌ ئاراسته‌كردنی ئابووری به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌دا بكه‌ن، بۆ تێپه‌ڕاندی قه‌یرانه‌كه‌ی ئێستا. ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌هۆی ته‌شه‌نه‌كردنی گه‌نده‌ڵی له‌ به‌رزترین ئاسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا. 
له‌ هه‌مان كاتدا، تاران كار بۆ به‌هێزكردنی ئاسایشی ناوخۆ ده‌كات. چونكه‌ له‌ شه‌پۆلێكی دیكه‌ی ناڕه‌زاییه‌كان ده‌ترسێت، كه‌ له‌وانه‌ی پێشوو زۆر به‌هێزتر ده‌بێت. قه‌یرانی كۆرۆنا-ش له‌م چوارچێوه‌یه‌دا، ڕۆڵی هانده‌ر ده‌بینێت. چونكه‌، دۆخی هه‌ژارانی سه‌ختتر كردووه‌‌و بۆته‌هۆی ئه‌وه‌ی چه‌ندین هاووڵاتی بێكارببن. ئه‌م دۆخه‌ش ئه‌و چینانه‌ی كۆمه‌ڵگا ده‌گه‌یه‌نێت به‌و باوه‌ڕه‌ی، كه‌ هیچ شتێكیان نه‌ماوه‌ له‌ ده‌ستی بده‌ن. زۆربه‌ی خۆپشانده‌ره‌كانی ئه‌م دوو ڕاپه‌ڕینه‌ی دواییش له‌ ئێران، سه‌ر به‌ چینه‌ زۆر هه‌ژاره‌كانی كۆمه‌ڵگا بوون، ئه‌مه‌ش بۆته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی ئه‌منی سه‌ره‌كی له‌ كۆماری ئیسلامی. 
قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌كه‌ی ئێران ئێستاش په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌وی به‌ دوژمنایه‌تی ئه‌و وڵاته‌ له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا هه‌یه‌. بۆیه‌، ئه‌گه‌ر ئیداره‌كه‌ی بایدن دووباره‌ پابه‌ندی پلانی كاری گشتگیری هاوبه‌ش بۆوه‌‌و سزاكانی كه‌مكرده‌وه‌، ته‌نها ئه‌و كاته‌ ده‌رچه‌یه‌ك بۆ ئێران دروست ده‌بێت، تا بتوانێت له‌و ئاسته‌نگه‌ ئابوورییانه‌ ده‌ربچێت، كه‌ توشی هاتوون. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌‌و به‌پێی ئه‌و ئاڵۆزییانه‌ی له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی سیستمی سزا گشتیره‌كاندا هه‌یه‌‌و ئه‌و ناڕوونییانه‌ی له‌ ئاینده‌ی سیاسته‌كانی ئه‌مریكا به‌رانبه‌ر ئێراندا به‌دیده‌كرێت، باشترین چاره‌سه‌ر بۆ ئێران، دانانی سنورێكه‌ بۆ دوژمنایه‌تییه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، كه‌ ماوه‌ی چوار ده‌ده‌یه‌ به‌رده‌وامه‌. شایه‌نی باسه‌، پێناچێت ئه‌م ڕێگه‌چاره‌یه‌ بگیرێته‌به‌ر. به‌ڵام، له‌هه‌مان كاتیشدا، تاكه‌ ڕێگایه‌ تا ئێران بتوانێت هه‌مه‌چه‌شنییه‌كی ئامانجدار له‌ ئابوورییه‌كه‌یدا بهێنێته‌دی، ده‌روازه‌یه‌ك بۆ توانا شاراوه‌كانی بكاته‌وه‌‌و، یه‌ده‌گه‌ گه‌وره‌كه‌ی له‌ سه‌مایه‌ی مرۆییدا به‌هێز بكات، ئه‌مانه‌ش ده‌توانن له‌ گرتنه‌به‌ری ڕه‌وتێكی به‌رده‌وامی گه‌شه‌پێداندا یارمه‌تی بده‌ن.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure