قه‌یرانی هێزی ئه‌مریكا

23/02/2021

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: ماڕك لیۆنارد

ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌ده‌ست دووقه‌یرانه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، چوونكه‌، له‌لایه‌ك مانشێته‌كانی هه‌واڵ له‌م مانگانه‌ی دوواییدا، به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی جه‌ختیان له‌سه‌ر قه‌یرانی دیموكراتی له‌ ئه‌مریكا ده‌كرده‌وه‌، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ قه‌یرانی هێزی جیهانی، گرنگییه‌كی زیاتری دور مه‌ودای هه‌یه‌.
له‌ڕاستیدا، قه‌یرانی دیموكراتی له‌ ئه‌مریكا، له‌ كه‌سایه‌تی دۆناڵد تره‌مپدا ڕه‌نگی دایه‌وه‌، كه‌ (سه‌ركرده‌ی په‌رتبوونه‌)‌و دوای شكستهێنانیشی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، هێشتا سه‌ركردایه‌تی پارتی كۆماری ده‌كات. جۆ بایدنی شوێنگره‌وه‌شی، پڕۆژه‌یه‌كی سیاسی بۆ یه‌كخستنه‌وه‌ی وڵات خستۆته‌كار، به‌جۆرێك هه‌نگاوی كرداری بۆ بوژاندنه‌وه‌ی زۆر له‌و دامه‌زراوانه‌ ناوه‌، كه‌ تره‌مپ له‌ ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یدا هێرشی كردۆته‌سه‌ریان. به‌ڵام، زاڵبوون به‌سه‌ر جه‌مسه‌رگیرییه‌ قوڵه‌كه‌‌و هه‌ڵكشانی نایه‌كسانی له‌ ئه‌مریكادا، له‌ سایه‌ی ژینگه‌یه‌كی سیاسیدا، كه‌ گۆڕانی دیمۆگرافی‌و په‌رتبوونی میدیاكان‌و ساخته‌كاری هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌یبزوێنێت، كارێكی ئاسان نیه‌.
به‌ڵام، به‌هۆی جه‌نگی عێراق، قه‌یرانی دارایی ساڵی 2008‌و سه‌رۆكاتی تره‌مپه‌وه‌، ئێستا جیهان وه‌ك هێزێكی گرنگ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ هێزی ئه‌مریكادا ناكات، به‌ڵكو له‌ ئاستێكی نرمتردا مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت. شایه‌نی باسه‌، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌بری پارێزگاریكردن له‌ گرنگیدانی به‌ قه‌یرانه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات، ئه‌فریقا‌و ناوچه‌كانی دیكه‌، بڕیاری كشانه‌وه‌ی داوه‌، ئه‌مه‌ش بواری داوه‌ته‌ هێزی دیكه‌، تا ئه‌و بۆشاییه‌ پڕبكه‌نه‌وه‌.
له‌ ئه‌مریكای لاتین-یش، هێشتا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ناڕه‌زایی توندی خۆی دژی حكومه‌تی ڤه‌نزوێلا ده‌رده‌بڕێت، به‌ڵام به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ هیچ كاریگه‌رییه‌كی ئه‌وتۆی هه‌بێت. له‌ زۆر ناوچه‌ی باشوی بیابانی ئه‌فریقا-شدا، چین بۆته‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی، له‌سوریا‌و لیبیا‌و ناوچه‌ی ناكۆكی له‌سه‌ری ناگۆرنۆ-قه‌ره‌باخی باشوری قه‌وقاز-یش، ڕووسیا‌و توركیا هه‌وڵی بونیادنانی ئاینده‌ ده‌ده‌ن. به‌ڵام، ئه‌وه‌ی زۆر توشی شۆكمان ده‌كات، په‌ره‌سه‌ندنه‌كانه‌ له‌ كۆنترین‌و به‌هێزترین هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكادا، واتا ئه‌وروپا.
له‌ ڕاستیدا، ئاساییه‌ مردنی ملیۆنان كه‌س له‌ جیهاندا به‌هۆی توشبوون به‌ په‌تای (كۆڤید-19)ه‌وه‌، ئه‌وه‌مان بیربباته‌وه‌، كه‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا‌و چین له‌ كۆتاییه‌كانی 2020دا، كۆتاییان به‌ دانوستانه‌كان ده‌رباره‌ی ڕێككه‌وتنی وه‌به‌رهێنانی گشتگیر هێنا. دوای حه‌وت ساڵیش له‌ دانوستانكردن، چه‌ند هه‌فته‌یه‌كی كه‌م به‌ر له‌ ده‌ستبه‌كاربوونی بایدن، گه‌یشتن به‌ ڕێككه‌وتنی وه‌به‌رهێنانی گشتگیر، ئه‌وروپییه‌كان-یش داواكارییه‌كه‌ی ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتیمانی ئه‌مریكا، (جه‌یك سۆڵیڤان)یان ڕه‌تكرده‌وه‌، كه‌ داوای ده‌كرد له‌ پێشدا ڕاوێژ به‌ ئیداره‌ نوێیه‌كه‌ی ئه‌مریكا بكرێت.
له‌ڕاستیدا، سوربوونی یه‌كێتی ئه‌وروپا له‌سه‌ر به‌رده‌وامبوون ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ئه‌و لایه‌نه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا كاری له‌پێشینه‌ی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ئیداره‌كه‌ی بایدنی وێرانكرد، كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ كاركردنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكادا، تا پێكه‌وه‌ به‌ره‌نگاری یه‌خه‌گیریی چین ببنه‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ش یه‌كێتی ئه‌وروپا متمانه‌ی ئیداره‌ نوێیه‌كه‌ی ئه‌مریكای دۆڕاند (متمانه‌ی حكومه‌ته‌كانی ژاپۆن‌و هیندستان‌و ئوستورالیا-ش)، هاوكات هانی چین-ش ده‌دات، تا له‌سه‌ر ستراتیجی سودبینین له‌ نانه‌وه‌ی دووبه‌ره‌كیییه‌كان له‌ جیهانی دیموكراتیدا به‌رده‌وام بێت. له‌ڕاستیدا، ئه‌و په‌یامه‌ی ئه‌وروپا له‌ ڕێگای فه‌رامۆشكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكاوه‌ ناردی، پێویسته‌ سیاسه‌تمه‌داره‌كانی ئه‌مریكا ڕابچڵه‌كێنێت.
ئه‌وه‌ی زیاتر بووه‌ مایه‌ی سه‌رسوڕمان ئه‌وه‌بوو، كه‌ ئه‌نگێلا مێركلی ڕاوێژكاری ئه‌ڵمانیا، دانوستانه‌كانی ڕێككه‌وتنی وه‌به‌هێنانی گشتگیری گرته‌ئه‌ستۆ. مێركل كه‌سێكی پابه‌نده‌‌و ته‌نانه‌ت له‌و كاته‌شی ئه‌مریكا له‌ ساڵی 2003دا، بڕیاری هێرشكردنه‌ سه‌ر عێراقیدا، دژی سیاسه‌ته‌كانی ئه‌و وڵاته‌ نه‌بووه‌. ئه‌وكات زۆر له‌ ئه‌وروپییه‌كان ناڕازیبوون له‌ ئیداره‌كه‌ی جۆرج ده‌بلیو بوش‌و ده‌رباره‌ی هێزه‌ زۆره‌كه‌ی ئه‌مریكا دوودڵبوون. ئه‌گه‌رچی، ئه‌مڕۆ كێشه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ بۆته‌وه‌، چوونكه‌ ئه‌وروپییه‌كان ڕازین له‌ بایدن‌و ئه‌جێنداكه‌ی به‌رانبه‌ر چین، به‌ڵام پێیان وایه‌ ئه‌مریكا له‌وه‌ لاوازتره‌، كه‌ بتوانێت ئه‌و ئه‌جێندایه‌ به‌ ئامانج بگه‌یه‌نێت.
سه‌ركرده‌كانی ئه‌وروپا له‌و بابه‌ته‌دا به‌پێی بۆچوونی هاووڵاتییه‌كانیان كارده‌كه‌ن. چوونكه‌، به‌پێی ڕاپرسییه‌كی گشتگیری ئه‌نجومه‌نی ئه‌وروپی بۆ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان، زۆرینه‌ی ئه‌وروپییه‌كان دڵخۆشبوون به‌ هه‌ڵبژاردنی بایدن، به‌ڵام گومانێكی قوڵیان هه‌یه‌ له‌وه‌ی، ئه‌مریكا بتوانێت ببێته‌وه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی جیهانی. به‌ هه‌مان شێوه‌، زۆرینه‌ پێیان وایه‌ سیستمی سیاسی ئه‌مریكا تێكشكاوه‌‌و دوای ئه‌وه‌ی له‌ 2016دا، تره‌مپیان هه‌ڵبژارد، چیتر ناتوانرێت متمانه‌ به‌ ئه‌مریكییه‌كان بكرێت. له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا، له‌ 11 وڵاتی به‌شدار له‌و ڕاپرسییه‌دا، شه‌ش كه‌س له‌ ده‌ كه‌سی به‌شدار، پێیان وایه‌ له‌ ماوه‌ی ده‌ ساڵی داهاتوودا، چین له‌ ئه‌مریكا به‌هێزتر ده‌بێت، لانی كه‌م 60%ی به‌شداربوانیش له‌و وڵاتانه‌ی ڕاپرسییه‌كه‌یان تێدا ئه‌نجام دراوه‌، ده‌ڵێن، ناتوانین بۆ به‌رگری له‌ خۆكردن پشت به‌ ئه‌مریكا ببه‌ستین.
له‌ڕاستیدا لێكه‌وته‌كان بۆسه‌ر سیاسه‌تی ئه‌وروپی، لێكه‌وته‌ی گه‌وره‌ن. چوونكه‌، زۆرینه‌ی ئه‌وروپییه‌كان پێیان وایه‌، له‌بری پشت به‌ستن به‌ ئه‌مریكا، پێویسته‌ كار له‌سه‌ر به‌رگری له‌ خۆكردن بكرێت. زۆریش له‌وانه‌ ئێستا، له‌ شوێنی واشنتۆن، به‌رلین به‌ پایته‌ختی هه‌ڵبژێردراو بۆ سه‌ركردایه‌تی ده‌بینن. به‌ڵام، ئه‌وه‌ی مایه‌ی دوودڵییه‌كی زۆره‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ زۆربه‌ی ئه‌وروپییه‌كان گرنگی به‌ ئامانجی ستافه‌كه‌ی بایدن ناده‌ن، كه‌ خۆیده‌بینێته‌وه‌ له‌ په‌ره‌پێدانی ڕێگه‌چاره‌یه‌كی هاوبه‌ش به‌رانبه‌ر چین. زۆرینه‌ش له‌و وڵاتانه‌دا، ده‌یانه‌وێت له‌ هه‌ر ململانێیه‌كی ئاینده‌ی نێوان ئه‌مریكا‌و چیندا بێلایه‌ن بن. ئه‌م ئه‌نجامانه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ڕاپرسییه‌كدا ده‌ركه‌وتن، كه‌ ساڵێك له‌مه‌وپێش ئه‌نجامدرا، ئه‌وكات زۆرێك ئه‌و ئه‌نجامانه‌یان ڕه‌تكرده‌وه‌‌و پێیان وابوو ڕه‌نگدانه‌وه‌ی بێزاری ئه‌وروپییه‌كانه‌ له‌ تره‌مپ. به‌ڵام، ئه‌مڕۆ ناكرێت به‌هه‌مان چاو ته‌ماشای ئه‌و بابه‌ته‌ بكه‌ین.
له‌ڕاستیدا ڕاپرسییه‌كان ته‌نها بۆچوونی كاتێكی دیاریكراومان پێده‌ده‌ن‌و ده‌كرێت كاتێك بایدن‌و ستافه‌كه‌ی ئه‌مریكا ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ گۆڕه‌پانه‌ جیهانییه‌كه‌، هه‌ڵوێستی ئه‌وروپییه‌كان په‌ره‌بستێنێت. شایه‌نی باسه‌، بایدن ڕاوێژكاری نایابی هه‌یه‌، وه‌ك سۆڵیڤان‌و كورت كامبڵ‌و چه‌ند كه‌سێكی دیكه‌، هاوكات ئیداره‌كه‌ی كار له‌سه‌ر داڕشتنی ستراتیجییه‌كی توند به‌رانبه‌ر چین ده‌كات، كه‌ ستراتیجییه‌كه‌، له‌ چاو بێسه‌روبه‌رییه‌كه‌ی تره‌مپدا، زۆر به‌دڵی هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكایه‌. هه‌روه‌ك كامبڵ‌و سۆڵیڤان له‌ وتارێكدا له‌ ساڵی 2019دا، له‌ گۆڤاری (Foreign Affairs)دا، ڕوونیانكردۆته‌وه‌، ئه‌وان چاوه‌ڕوانی كێبڕكێیه‌ك ده‌كه‌ن، كه‌ كاره‌ساتی لێنه‌كه‌وێته‌وه‌، به‌جۆرێك پێكه‌وه‌ژیانێك بێته‌ ئاراوه‌ به‌بێ سازشكردن له‌ به‌ها جه‌وهه‌رییه‌كان، ئه‌مه‌ش ئه‌و باوه‌ڕه‌ ستراتیجییه‌یه‌، كه‌ پێویسته‌ گشت ئه‌وروپییه‌كان بیگرنه‌به‌ر.
به‌ڵام، یه‌خه‌گیرییه‌كی گه‌وره‌تر له‌ قایلكردنی هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكا به‌ ستراتیجی ئه‌م ئیداره‌یه‌ به‌رانبه‌ر چین له‌ ئارادایه‌، ئه‌ویش دووباره‌ متمانه‌كردنه‌وه‌یه‌ به‌ هێز‌و ڕاده‌ی پابه‌ندبوونی ئه‌مریكا. له‌و كاته‌شی ئابووری چین له‌ گه‌شه‌سه‌ندایه‌‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌ی جیهاندا گرنگییه‌كی زیاتری په‌یداكردووه‌، ئاسۆكانی داهاتووی ئه‌مریكا-ش به‌شێوه‌یه‌كی زیاتر له‌سه‌ر هاوپه‌یمانێتییه‌ جیهانییه‌كانی وه‌ستاوه‌. له‌ڕاستیدا، گره‌نتیكردنی هاوسه‌نگی هێز له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵگا كراوه‌كان له‌ گشت جیهاندا، هه‌مان گرنگی پاراستنی كۆمه‌ڵگا كراوه‌كه‌ی ئه‌مریكای هه‌یه‌.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure