ئینته‌رنێت دژی سیستمی دیموكراتی

27/02/2021

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: ستیڤن ڕۆوچ

ده‌رباره‌ی هێرشه‌كه‌ی سه‌ر باڵه‌خانه‌ی كۆنگرێسی ئه‌مریكی له‌ 6/ كانونی دووه‌مدا، حه‌قبێژانه‌ زۆر شت گوترا. ئێستاش سیاسه‌تمه‌داره‌كان له‌ مشتومڕێكی تونددان ده‌رباره‌ی چه‌ند پرسێكی په‌یوه‌ست به‌ لێپرسینه‌وه‌ یاسایی‌و ئاكارییه‌كانه‌وه‌. به‌ڵام، ئه‌م ڕووداوه‌ ترسناكه‌، په‌یوه‌ندی به‌ ناهاوسه‌نگییه‌كی مه‌ترسیداریشه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ بۆته‌ لكه‌ به‌ كۆمه‌ڵگا هاوچه‌رخه‌كانه‌وه‌، ئه‌ویش ڕۆڵی ئینته‌رنێته‌، وه‌ك ئامڕازێكی وێرانكردنی دیموكراتی.
له‌ڕاستیدا نه‌ده‌بوو دۆخه‌كه‌ بگاته‌ ئه‌م ئاسته‌ی ئێستا. بونیاده‌ كراوه‌كه‌ی ئینته‌رنێت بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ، له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌ی لایه‌نگری ئازادی ئه‌لیكترۆنی بوون‌و دیدیان بۆ ئاینده‌ هه‌بوو، وه‌ك هێزێكی گه‌وره‌ی پته‌وكردنی دیموكراتی ته‌ماشای ده‌كرا. چوونكه‌، له‌ جیهانی ئینته‌رنێتدا، زانیارییه‌كان به‌بێ به‌رانبه‌ر‌و ده‌ستبه‌جێ به‌رده‌ستن، ئێستاش هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت به‌ كلیكێك به‌شدای له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا بكات.
گۆڕه‌پانه‌كه‌ش به‌ خێرایی فراوان ده‌بێت. به‌جۆرێك، بڵاوبوونه‌وه‌ی ئینته‌رنێت له‌ نێو دانیشتوانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، له‌ نێوان ساڵانی 1990-2018دا، له‌ 1%ه‌وه‌ بۆ 87% به‌رزبۆته‌وه‌، ئه‌م ڕێژه‌یه‌ش له‌ سه‌روو ڕێژه‌ی گشت جیهانه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ هه‌مان ماوه‌دا، له‌ سفره‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ 51%. ئه‌مریكا-ش، كه‌ له‌ جیهاندا كۆنترین سیستمی دیموكراتی هه‌یه‌، له‌ پێدانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ نوێیه‌ به‌ ئینته‌رنێت ده‌ستپێشخه‌ربوو. 
كێشه‌كه‌ش خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئینته‌رنێتدا، یاخود وردتر بڵێین، له‌ ونبوونی بنه‌ماكاندا. چوونكه‌، ته‌نانه‌ت له‌و كاته‌ی لایه‌نه‌ باشه‌كانی جیهانی ئه‌لیكترۆنی به‌رز ده‌نرخێنین، به‌تایبه‌ن به‌ره‌وپێشچوونی خێرای ئه‌و لایه‌نه‌ له‌ میانه‌ی قه‌یرانی په‌تای كۆرۆنادا، ناتوانین لایه‌نه‌ تاریكه‌كه‌ی پشتگوێبخه‌ین.
له‌ڕاستیدا، نمونه‌كه‌ی وڵاتانی خۆرئاوا، كه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی كراوه‌ بونیادنراوه‌، بۆته‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی سه‌كۆكانی بازرگانی به‌ مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان، مادده‌ قه‌ده‌غه‌كان‌و قۆستنه‌وه‌ی منداڵ بۆ لایه‌نی سێكسی. هاوكات، په‌ڕگیری سیاسی، جه‌مسه‌رگیری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و ئێستاش هه‌وڵه‌كانی یاخیبوونی به‌هێز كردووه‌. ته‌نانه‌ت دۆخه‌كه‌ گه‌یشتۆته‌ ئاستێك، كه‌ لایه‌نه‌ باشه‌كانی ئازادی ئه‌لیكترۆنی له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ قێزه‌ونه‌كانیدا بوونه‌ته‌ دوو دیوی دراوێك.
 نمونه‌ چینییه‌كه‌ش جیاوازییه‌كی زه‌قی تێدایه‌. ڕه‌وتی ئه‌م نمونه‌یه‌ی له‌سه‌ر چاودێرییه‌كی وردی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی ئینته‌رنێتدا وه‌ستاوه‌، بۆته‌ نه‌گبه‌تی بۆ كۆمه‌ڵگا ئازاده‌كان. چوونكه‌، ده‌وڵه‌ت (یاخود پارتی كۆمۆنیست) ته‌نها به‌ كۆتكردنی گۆتاری گشتییه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو كار له‌سه‌ر چاودێریكردنی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیش ده‌كات. له‌ دیدی چینه‌وه‌، ده‌سه‌ڵات به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كار له‌سه‌ر سه‌قامگیری كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری‌و له‌ كۆتاییشدا سه‌قامگیری سیاسی ده‌كات. ئه‌مریكا-ش به‌و پێیه‌ی كانگای دیموكراتییه‌، پێده‌چێت دۆخه‌كه‌ له‌و لایه‌نه‌وه‌ نه‌بینێت، به‌ڵكو به‌چاوێكی كه‌مه‌وه‌ ته‌ماشای گشت جۆره‌كانی چاودێریكردن ده‌كات. به‌ڵام، له‌هه‌مان كاتدا، زۆرینه‌ی ئه‌مریكییه‌كان-یش به‌كه‌م ته‌ماشای هێرشه‌كه‌ی سه‌ر باڵه‌خانه‌ی كۆنگرێس ده‌كه‌ن. له‌ڕاستیدا ئه‌و پڕكردنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسییه‌ی ئینته‌رنێت هێنایه‌گۆڕ -كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ناڕه‌زاییه‌كانی ساڵی 2009ی ئێراندا ڕه‌نگیدایه‌وه‌، دواتریش له‌ شۆڕشه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی ساڵی 2011دا- ئێستا چه‌پۆك له‌ ناوجه‌رگه‌ی ئه‌مریكا ده‌وه‌شێنێت. به‌ڵام، پێده‌چێت جیاوازی نێوان دوو حاڵه‌ته‌كه‌ گه‌وره‌ بێت: هاووڵاتییه‌ ناڕازییه‌كان له‌ ئێران‌و وڵاتانی عه‌ره‌بی سته‌مكاردا له‌ ده‌ره‌وه‌ ته‌ماشای ناوخۆیان ده‌كرد‌و خوازیاری دیموكراتی بوون. به‌ڵام، له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، هێرشه‌كه‌ له‌ ناوخۆوه‌ كرایه‌ سه‌ر قه‌ڵای دیموكراتی، خودی سه‌رۆكیش بڵێسه‌ی پێدا. ئه‌مه‌ش پرسیاری گرنگ ده‌رباره‌ی پێویستی سه‌قامگیری له‌ ئه‌مریكا ده‌وروژێنێت، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئینته‌رنێت نه‌یتوانیوه‌ ئاشكرای بكات.
له‌ڕاستیدا پێگه‌ ئه‌لیكترۆنییه‌كان - له‌ تویته‌ر‌و فه‌یسبوكه‌وه‌ بۆ ئه‌پڵ‌و گۆگڵ- له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان جڵه‌وی دۆخه‌كه‌یان گرتووه‌، به‌ داخستنی هه‌ژماره‌كانی دۆناڵد تره‌مپ-یش، هێڵێكیان به‌زاند، كه‌ له‌ ڕابردوودا نزیكبوونه‌وه‌ لێی قه‌ده‌غه‌ بوو. به‌ڵام، ته‌نها ئه‌م په‌رچه‌كرداره‌ نابێته‌ شوێنگره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات. له‌ ڕاستیدا، مه‌ترسی‌و گومانی گه‌وره‌ هه‌یه‌، ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌ركی پاراستنی دیموكراتی به‌ خاوه‌ن كۆمپانیاكان بسپێردرێت. به‌ڵام، ئه‌مه‌ تاكه‌ هێڵ نیه‌ له‌ ئه‌مریكادا به‌زێندرا بێت. چوونكه‌، هه‌روه‌ك (Shoshana Zuboff) له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ناوی (The Age of Surveillance Capitalism)ه‌وه‌ ده‌ڵێت، نمونه‌كانی كاركردن له‌ گۆگڵ، ئه‌مازۆن‌و فه‌سبوكدا سود له‌ ته‌كنه‌لۆجیا ده‌بینێت بۆ كۆكردنه‌وه‌‌و وه‌به‌رهێنانی داتا كه‌سییه‌كان. ئه‌مه‌ش جیاوازی نێوان ئازادی ئه‌لیكترۆنی‌و شێوازی چاودێرییه‌كه‌ی چین له‌ ناوده‌بات، تیشكیش ده‌خاته‌سه‌ر جه‌وهه‌ری پرسی تایبه‌تمه‌ندی- خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی داتا كه‌سییه‌كان. قه‌یرانی كۆرۆنا-ش دیدێكی دیكه‌مان بۆ چاودێری‌و تایبه‌تمه‌ندی پێده‌دات. لێره‌شدا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و چین دوو لایه‌نی مشتومڕه‌كه‌ن. وه‌ڵامدانه‌وه‌ی چین بۆ یه‌كه‌م ئاماژه‌ی ده‌ركه‌وتنی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تاكان – به‌م په‌تایه‌ی ئێستاشه‌وه‌- پشت ده‌به‌ستێت به‌ پڕۆسه‌كانی داخستن، پشكنینی زۆره‌ملێ، به‌كارهێنانی ماسك‌و چاودێری به‌ركه‌وته‌كان به‌به‌كارهێنانی (QR-code app). 
له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان-یش گشت ئه‌م پرسانه‌ بوونه‌ته‌ بابه‌تی مشتومڕێكی سیاسی توند. زۆرێكیش پێیان وایه‌، ئه‌وانه‌ پێشێلكاری قبوڵ نه‌كراون له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی ئازاد‌و كراوه‌دا. به‌ڵام، ئه‌نجامه‌كان له‌ چین خۆیان له‌ خۆیان ده‌دوێن. چوونكه‌، له‌دوای شه‌پۆله‌ به‌هێزه‌كه‌ی سه‌ره‌تا له‌ ووهان، جگه‌ له‌ چه‌ند شه‌پۆلێكی لاواز هیچ شتێكی دیكه‌ ڕووینه‌دا. به‌داخه‌وه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ شه‌پۆلی دووه‌میش له‌ ئه‌مریكا -كه‌ زۆر له‌ شه‌پۆلی یه‌كه‌م خراپتر بوو- خۆی له‌ خۆی ده‌دوێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هه‌روه‌ك ڕاپرسییه‌كی نوێی ناوه‌ندی (Pew Research) ده‌ریخستووه‌، هێشتا 40% بۆ 50%ی جه‌ماوه‌ری ئه‌مریكی دژی پابه‌ندبوونی ڕێكاره‌ زانستییه‌كانن، وه‌ك چاودێری به‌ركه‌وته‌كان‌و هاریكاریكردنی ته‌ندروستی گشتی. هاوكات، به‌رهه‌ڵستێكی به‌هێزی ڤاكسینه‌كانیش ده‌كرێت. هه‌موو ئه‌مانه‌ش هۆكاری ئه‌و بۆچوونه‌مان بۆ ڕوون ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ پێیوایه‌ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ئازادی دیموكراتی كراوه‌ته‌ ئامڕازێكی فه‌رامۆشكردنی مه‌رتسییه‌كانی كۆڤید-19.
 دانیپێدا بنێین، یاخود نا، به‌ڵام خواست‌و به‌هاكانی ئه‌وه‌ی به‌ (شرۆڤه‌ی ڕه‌سه‌ن بۆ دیموكراتی ئه‌مریكی) ناوده‌برێت، به‌ شێوه‌یه‌كی جیاواز بۆته‌ جێی تانه‌. هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌كه‌ی 6/ كانونی دووه‌م‌و بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تاكه‌ش، هه‌ردووكیان ئاماژه‌یه‌كی هاوبه‌شیان هه‌ڵگرتووه‌، ئه‌ویش، ئه‌گه‌ری داڕمانی سیستمه‌كه‌یه‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگایه‌كی ئازاددا. لێره‌دا ناڵێین چین له‌سه‌ر حه‌قه‌، به‌ڵكو ڕه‌نگه‌ ئێمه‌ به‌ ڕێگایه‌كی هه‌ڵه‌ مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌كه‌دا كردبێت. به‌داخه‌وه‌ جه‌مه‌سه‌رگیرییه‌ زۆره‌كه‌ی ئه‌مڕۆش، وایكردووه‌ زۆر ئه‌سته‌م بێت بتوانین ڕێگه‌چاره‌یه‌كی مامناوه‌ند بدۆزینه‌وه‌.
باراك ئۆباما له‌ دواین وتاریدا وه‌ك سه‌رۆك، هۆشداریدا‌و وتی:" هه‌تا وه‌ك بابه‌تێكی چه‌سپاو مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ سیستمه‌ دیموكراتییه‌كه‌ماندا بكه‌ین، ئه‌وا ئه‌و سیستمه‌ زیاتر دووچاری هه‌ڕه‌شه‌ ده‌بێته‌وه‌". به‌ڵام، ئایا ئه‌مریكا هه‌مان ئه‌و كاره‌ی نه‌ده‌كرد؟ له‌ میانه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی دووچاری قه‌یرانی دارایی جیهانی، قه‌یرانی كۆڤید-19، قه‌یرانی دادپه‌روه‌ری ئیتنی، قه‌یرانی نایه‌كسانی‌و ئێستاش قه‌یرانی سیاسی بۆته‌وه‌، ئێمه‌ ته‌نها قسه‌مان له‌سه‌ر نمونه‌ییبوونی سیستمی دیموكراتی كردووه‌‌و هیچی دیكه‌.
ئه‌وه‌ی مایه‌ی دوودڵییه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌م كه‌مته‌رخه‌مییه‌ی له‌سه‌ر له‌خۆڕازیبوون وه‌ستاوه‌، هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ زیاتر فشه‌ڵبونی نمونه‌ ئه‌مریكییه‌كه‌دا. ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌شی ئینته‌رنێت به‌رده‌ستی خستووه‌، گوتاره‌ نیشتیمانییه‌ جه‌مسه‌رگیره‌كه‌ی زیاتر گه‌وره‌ كردووه‌، ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدایه‌، كه‌ ناسه‌قامگیری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی زیادیانكردووه‌. ئه‌و لاوازییه‌شی له‌ ئه‌نجامی ئه‌و دۆخه‌وه‌ دروست بووه‌، له‌ 6/ كانونی دووه‌مدا، زۆر به‌ ڕوونی ده‌ركه‌وت. له‌ڕاستیدا به‌ڕێوه‌بردنی دیموكراتی دووچاری هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی توند ده‌بێته‌وه‌.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن



زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure