ئایا گرژییه‌كانی دوای كوژرانی قاسم سوله‌یمانی كۆتاییان پێهاتووه‌

17/03/2021

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: Strategic Fiker Center for Studies
پێشه‌كی

دوای كوژرانی قاسم سوله‌یمانی فه‌رمانده‌ی سوپای قودس له‌ 3/ كانونی دووه‌م/ 2020دا، له‌ نزیك فڕۆكه‌خانه‌ی به‌غداد، وڵاتانی ناوچه‌كه‌ به‌دوودڵییه‌وه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌نجامی هه‌ڕه‌شه‌كانی ئێران بوون له‌ ئیداره‌ی ئه‌مریكی. به‌ڵام، وه‌ڵامه‌كه‌ی ئێران له‌ ڕۆژی 8ی هه‌مان مانگدا، به‌پێی زانیارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان كاریگه‌رییه‌كی سنورداری هه‌بوو، هه‌رچه‌نده‌ ئێران بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌كرد، كه‌ زیانی گیانی له‌ هێزه‌كانی ئه‌مریكا داوه‌. له‌ڕاستیدا پێده‌چێت ئێران مه‌به‌ستی بووبێت زیانی زۆر به‌ ئه‌مریكا نه‌گه‌یه‌نێت، تا ئه‌و كاره‌ په‌لكێشی نه‌كاته‌ نێو جه‌نگێكی گشتگیره‌وه‌.
وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌مریكا به‌رپرسیارێتی خۆی له‌و بۆردومانه‌ ڕاگه‌یاند، كه‌ قاسم سوله‌یمانی فه‌رمانده‌ی سوپای قودسی ئێران‌و ئه‌بو هه‌مدی موهه‌ندیسی جێگری سه‌رۆكی ده‌سته‌ی حه‌شدی شه‌عبی له‌ عێراق كرده‌ ئامانج‌و هه‌ردووكیان‌و هه‌شت كه‌سی دیكه‌ی تێدا كوژران، شایه‌نی باسه‌ ئه‌م هێرشه‌ به‌فه‌رمانی دۆناڵد تره‌مپ ئه‌نجامدرا. له‌ دواتریشدا پاسدارانی ئێران هه‌ردوو بنكه‌ی سه‌ربازی (عه‌ین ئه‌سه‌د‌و هه‌ریر)یان بۆردومان كرد، كه‌ سه‌ربازی ئه‌مریكیان تێدا بوو.
ئێمه‌ش لێره‌دا، له‌ هه‌ڵكشانی گرژییه‌كانی نێوان ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌لایه‌ك‌و ئێران‌و گروپه‌ شیعه‌ چه‌كداره‌كانی ناوچه‌كه‌ له‌لایه‌كی دیكه‌ ده‌كۆڵینه‌وه‌‌و ئه‌نجامه‌كانی ئه‌و گرژییه‌ شه‌نوكه‌و ده‌كه‌ین.
ڕه‌وتی ڕووداوه‌كان
له‌وكاته‌ی ناڕه‌زاییه‌كان له‌ هه‌ریه‌ك له‌ ئێران، عێراق‌و لوبنان له‌ ئارادا بوون، ڕووداوه‌كان به‌ره‌وه‌ ئاڕاسته‌یه‌كی دیكه‌ ڕۆیشتن‌و به‌خێرایی ئاڵۆزبوون، ئه‌مه‌ش دوای بۆردومانی باره‌گاكانی كه‌تائیبی حیزبوڵڵا له‌ شاری قائیمی خۆرئاوای عێراق له‌سه‌ر سنوری سوریا له‌لایه‌ن فڕۆكه‌ ئه‌مریكییه‌كانه‌وه‌ له‌ 30/ كانونی یه‌كه‌م/2019دا، ئه‌م هێرشه‌ بووه‌هۆی كوژرانی 25 ئه‌ندامی ئه‌و گروپه‌‌و بریندار بوونی 50ی دیكه‌، كه‌ ده‌گوترا له‌ نێویاندا كه‌سی ئێرانی هه‌بوون. له‌دوای ئه‌و ڕووداوه‌، له‌ 31/ كانونی یه‌كه‌م/ 2019دا، خۆپشانده‌ر له‌به‌رده‌م ده‌روازه‌ی ده‌ره‌وه‌ی باڵوێزخانه‌ی ئه‌مریكا له‌ به‌غداد خڕكرانه‌وه‌، چه‌ند سه‌ركرده‌یه‌كی حه‌شدی شه‌عبی-ش له‌و خۆپشاندانه‌دا به‌شدار بوون، له‌وانه‌ ئه‌بو مه‌هدی موهه‌ندیسی جێگری سه‌رۆكی ده‌سته‌ی حه‌شدی شه‌عبی، كه‌ له‌ ئه‌نجامی هێرشه‌كه‌ی دوواتری ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ قاسم سوله‌یمانیدا كوژران.
مایك پۆمپیۆی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا-ش له‌ 27/ كانونی یه‌كه‌م/ 2019دا، ئێران‌و لایه‌نه‌كانی سه‌ر به‌و وڵاته‌ی تۆمه‌تباركردبوو، به‌وه‌ی له‌پشت ئه‌و هێرشه‌ مووشه‌كییه‌ی سه‌ر بنكه‌ی (K1)ی نزیك شاری كه‌ركوكه‌وه‌ بوون، كه‌ بووه‌هۆی كوژرانی كه‌سێكی خانه‌نشینی ئه‌مریكی‌و برینداربوونی دوو كه‌سی سه‌ربازی ئه‌و وڵاته‌، ئه‌و وه‌زیره‌ جه‌ختیشی كرده‌وه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر كادری ئه‌مریكی، یاخود سه‌ر به‌ هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ له‌ عێراق له‌ ئه‌نجامی ئه‌و ده‌ستدرێژییانه‌ زیانیان به‌ركه‌وت، ئه‌وا وڵاته‌كه‌ی به‌ توندی وه‌ڵامده‌داته‌وه‌.
به‌ ئامانجكردنی فه‌رمانده‌ی سوپای قودس‌و هاوه‌ڵه‌كانیشی به‌هۆی فڕۆكه‌یه‌كی بێفڕۆكه‌وانی ئه‌مریكییه‌وه‌، دوای ده‌رچوونیان له‌ فڕۆكه‌خانه‌ی به‌غداد، له‌دوای زنجیره‌یه‌ك سزای توندی ئه‌مریكاوه‌ هات، كه‌ دۆناڵد تره‌مپ له‌ كاتی ده‌ستبه‌كاربوونییه‌وه‌ وه‌ك سه‌رۆك به‌سه‌ر ئێراندا سه‌پاندی‌و له‌ ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ش كشایه‌وه‌. ئێران-یش سه‌ره‌ڕای سزا ئه‌مریكییه‌كان، له‌ هاوبه‌شییه‌ ئه‌منییه‌كاندا بۆ به‌گژداچوونی ڕێكخراوی داعش، له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی ئه‌مریكادا به‌رده‌وام بوو، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستی به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی له‌ عێراقدا.
هاوكات، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕایگه‌یاند، كه‌ هێزه‌كانی له‌ عێراق، له‌ 28/ تشرینی یه‌كه‌مه‌وه‌، دووچاری 11 هێرش بوونه‌ته‌وه‌، كه‌ ڕووبه‌ڕووی بنكه‌ سه‌ربازییه‌كان كراوه‌ته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ لایه‌نێك به‌رپرسیارێتی خۆی له‌و هێرشانه‌ ڕابگه‌یه‌نێت. سه‌رچاوه‌یه‌كی ئه‌مریكی-ش وتی، مه‌ترسی ئێران له‌ عێراق بۆ سه‌ر سه‌ربازه‌ ئه‌مریكییه‌كان بۆته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌تر له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی ڕێكخراوی داعش.
پێش ئه‌م ڕووداوانه‌ش، زنجیره‌یه‌ك هێرش كرانه‌ سه‌ر بارهه‌ڵگره‌كانی نه‌وت‌و فڕۆكه‌یه‌كی بێفڕۆكه‌وانی ئه‌مریكی-ش خرایه‌خواره‌وه‌. هاوكات ئێران به‌رده‌وام به‌كه‌م ته‌ماشای دۆناڵد تره‌مپ‌و وڵاته‌كه‌یی ده‌كرد.
چه‌ند فاكته‌رێكی دیكه‌ش گرژییه‌كانیان گه‌رمتر كرد، ئه‌وانیش په‌یوه‌ست بوون به‌ سیستمی ناوخۆیی ئێرانه‌وه‌، كه‌ ڕووبه‌ڕووی زنجیره‌یه‌كی پچڕپچڕ له‌ خۆپشاندانه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان ده‌بێته‌وه‌، ئه‌م خۆپشاندانانه‌ش داوای باشكردنی دۆخی ئابووری‌و خزمه‌تگوزارییه‌كان ده‌كه‌ن‌و خوازیارن سامانی ئێران له‌بری به‌هه‌ده‌ربردنی له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵاتدا، له‌ ناوخۆدا خه‌رج بكرێت. هاوكات ململانێیه‌كی به‌رده‌وامیش له‌ نێوان ڕیفۆرمخوازه‌كان‌و پارێزكاره‌كانی ئه‌و وڵاته‌دا هه‌یه‌.
ڕه‌نگدانه‌وه‌كان
ڕژێمی ئێران توڕه‌و واقوڕماو بوو له‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ ئه‌مریكییه‌ی فه‌رمانده‌ی سوپای قودسی كرده‌ ئامانج. واتا ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ی بۆی ده‌رخستین، كه‌ ئێران ئامانجی ئه‌مریكی ئاماده‌‌و ده‌ستنیشانكراوی نیه‌، تا ده‌ستبه‌جێ وه‌ڵامبداته‌وه‌. شایه‌نی باسه‌، ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌كه‌ی ئێران توند بووایه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مریكا‌و وڵاتانی ناوچه‌كه‌، ته‌نانه‌ت هاوپه‌یمانه‌كانیشی به‌ ئاسایی وه‌ریانبگرتایه‌. به‌ڵام، ئێران له‌به‌رئه‌وه‌ی توشی شۆك ببوو، وه‌ڵامه‌كه‌ی دواكه‌وت‌و هه‌وڵیدا له‌ڕێگای گوتاره‌ تونده‌كانه‌وه‌ جه‌ماوه‌ری ناوخۆ خڕبكاته‌وه‌، جه‌ختیشیكرده‌وه‌ له‌سه‌رئه‌وه‌ی وه‌ڵامه‌كه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی جوگرافی میحوه‌ری موقاوه‌مه‌‌و به‌پرسیارێتییه‌كانی‌و هاوپه‌یمانه‌كانیدا ده‌بێت.
هاوكات، ئێران هه‌وڵیدا‌و هه‌وڵیش ده‌دات، ئه‌و ڕووداوه‌ بۆ به‌دیهێنانی ئامانجه‌كانی خۆی به‌كاربهێنێت، له‌وانه‌ش ده‌ركردنی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق‌و لابردنی سزا ئابوورییه‌كان. له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا خامه‌نه‌یی جه‌ختی له‌سه‌ر پێویستیی كۆتاییهێنان به‌ بوونی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا كرده‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌ عێراق، باسی له‌ گرنگی بڕیاره‌كه‌ی په‌رله‌مانی عێراقی-ش كرد، كه‌ هانی حكومه‌تی ئه‌و وڵاته‌ ده‌دات، كه‌ هێزه‌ بیانییه‌كان ده‌ربكات. هاوكات، خامه‌نه‌یی ئاماژه‌ی بۆ ئه‌و ڕۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌ش كرد، كه‌ حیزبوڵڵا له‌ لوبنان ده‌یبنینێت.
دوای هێرشه‌كه‌ی ئێران-یش، كه‌ناڵه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ ڕایانگه‌یاند، كه‌ له‌ ئه‌نجامی هێرشه‌كان بۆسه‌ر دوو بنه‌كه‌ سه‌ربازییه‌كه‌، 80 سه‌ربازی ئه‌مریكی كوژراون، به‌ڵام له‌به‌رانبه‌ردا گومان له‌ زیانی ئه‌و هێرشانه‌ده‌كرا‌و به‌پێی دزه‌كردنی هه‌ندێك زانیاریش، ده‌گوترا ئێران به‌ڕێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا زیانه‌كان به‌و شێوه‌یه‌ گه‌وره‌ ده‌كات. وته‌بێژی حكومه‌تی ئێران-یش وتی، وڵاته‌كه‌ی هیچ ئامارێكی له‌به‌رده‌ستدا نیه‌، جه‌ختیشی كرده‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی وردبینی بۆ ئه‌و زانیارییانه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ ئه‌مریكا له‌و باره‌یه‌وه‌ به‌پشت به‌ستن به‌ به‌ڵگه‌كان ڕایده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌مه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی نه‌رێنی بۆسه‌ر وێنه‌ی ئێران‌و هێزی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌ هه‌بوو. له‌ دواتریشدا‌و به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌ڕه‌شه‌كانی پێشووه‌وه‌، فه‌رمانده‌ی هێزی ئاسمانی سوپای پاسداران له‌ لێدوانێكدا وتی:" ئامانجی وه‌ڵامه‌كه‌ی ئێران به‌ هێرشكردنه‌سه‌ر بنكه‌ ئه‌مریكییه‌كان، كوشتنی سه‌ربازه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكو به‌ئامانجكردنی دامه‌زراوه‌ گرنگه‌كان بووه‌"، جه‌ختیشی كرده‌وه‌، كه‌ هێزه‌كانی ئه‌مریكا زیانیان به‌ركه‌وتووه‌.
ئیداره‌ی ئه‌مریكا-ش له‌لای خۆیه‌وه‌ هه‌وڵی كه‌مكردنه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌كانی ئه‌و هێرشانه‌ی ده‌دا، ته‌نانه‌ت ده‌یویست به‌رگێكی سیاسی ببه‌خشێت به‌و كاره‌، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگای ئاماژه‌كانی قایلبوون به‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌كی ئێران، كه‌ زیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا نه‌دات. شایه‌نی باسه‌، ئیداره‌ی ئه‌و وڵاته‌ له‌وه‌وپێش به‌وه‌ پاساوی بۆ كوشتنی قاسم سوله‌یمانی هێنایه‌وه‌، كه‌ به‌ته‌مای جێبه‌جێكردنی هێرشبووه‌ بۆسه‌ر هێز‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و به‌پرسیش بووه‌ له‌ هێرشه‌كانی ڕابردوو، كه‌ چه‌ند كه‌سێكی ئه‌مریكی تێیدا كوژراون.
وه‌ڵامه‌كانی ئه‌مریكا-ش بۆ هه‌ڕه‌شه‌كانی ئێران پێش بۆردومانكردنی دوو بنكه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ (عه‌ین ئه‌سه‌د‌و هه‌ریر)، دڵڕاگرتن‌و تۆقاندنیشی تێدا بوو، وه‌ك چریكه‌كه‌ی سه‌رۆكی ئه‌مریكا دۆناڵد تره‌مپ له‌ تویته‌ره‌كه‌ی خۆیدا: " ئێران هیچ جه‌نگێكی نه‌بردۆته‌وه‌، به‌ڵام هیچ دانوستانێكیشی نه‌دۆڕاندووه‌". ئه‌مریكا به‌م كاره‌ ده‌یویست وه‌ڵامه‌كانی ئێران سنورداربكات‌و به‌ره‌و دانوستان په‌لكێشی بكات. هاوكات، ئه‌مریكییه‌كان قایلبوون به‌ وه‌ڵامی ئێران، ته‌نانه‌ت سنوره‌كه‌شیان بۆ دیاریكردبوو، ئه‌مه‌ش به‌پێی ناوه‌ڕۆكی ئه‌و په‌یامه‌ی ئه‌و وڵاته‌ له‌ڕێگای باڵوێزی سویسراوه‌ بۆ ئێرانی نارد، كه‌ تێیدا سروشتی وه‌ڵامه‌كه‌یان بۆ ئه‌و وڵاته‌ پێشنیار كردبوو، ئه‌مه‌ش وایكرد جه‌واد زه‌ریفی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئێران ئه‌م په‌یامه‌ به‌ (په‌یامێكی بێشه‌رمانه‌) وه‌سف بكات. شایه‌نی باسه‌، پێده‌چێت ئێران له‌ وه‌ڵامه‌كه‌یدا مه‌به‌ستی بووبێت، كه‌ زیانی گیانی له‌ هێزه‌كانی ئه‌مریكا نه‌دات‌و به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كیش جه‌ختی له‌سه‌ر بوژاندنه‌وه‌ی هێزی به‌رگری لای لایه‌نگره‌كانی كردبێته‌وه‌.
شایه‌نی باسه‌، وه‌ك كاریگه‌رییه‌كی ئه‌و دۆخه‌ش بۆسه‌ر لایه‌نی ئابووری، نرخی نه‌وت به‌ڕێژه‌ی 4% به‌رزبۆوه‌، هه‌ندێك گه‌شتی ئاسمانیش بۆ عێراق‌و ئێران هه‌ڵوه‌شێندرانه‌وه‌، به‌ڵام دوای لێدوانه‌كانی تره‌مپ پاش بۆردومانه‌كه‌ی ئێران، نرخی نه‌وت به‌ڕێژه‌ی 3,7% دابه‌زی، به‌جۆرێك نرخی یه‌ك به‌رمیل هاته‌ 65,78 دۆلار.
ڕه‌نگه‌ هه‌ریه‌ك له‌ سه‌رۆكی ئه‌مریكا‌و ڕژێمی ئێران ده‌ستكه‌وتیان له‌ گرژییه‌كانه‌وه‌ به‌ده‌ستهێنابێت، به‌ڵام پێده‌چێت ده‌ستكه‌وتی كاتی بووبن. چوونكه‌، ڕه‌نگه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر بۆچوونی زۆرێك له‌ هاووڵاتیانی ئێران‌و عێراق‌و لوبنان هه‌بێت، به‌ڵام نه‌بوونی چاره‌سه‌ری ڕاسته‌قینه‌ بۆ داواكارییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان ده‌بێته‌هۆی گه‌ڕانه‌وه‌ی ناڕه‌زاییه‌كان، كه‌ خراپی بژێوی‌و خزمه‌تگوزارییه‌كان ده‌یبزوێنێت، دواجاریش مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ گرژییه‌كاندا ئه‌نجامی پێچه‌وانه‌ی بۆسه‌ر ڕژێمی ئێران‌و هاوپه‌یمانه‌كانی ده‌بێت.
هه‌ڵوێسته‌ هه‌رێمی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان
له‌ میانه‌ی گرژییه‌كاندا، كۆمكاری وڵاتانی عه‌ره‌بی هیچ هه‌ڵوێستێكی ئه‌وتۆی ڕانه‌گه‌یاند، به‌جۆرێك كۆبوونه‌وه‌ی نائاسایی خۆی ئه‌نجام نه‌دا، ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی نێرده‌كانیش، به‌ڵكو ته‌نها ئه‌مینداری گشتی، ئه‌حمه‌د ئه‌بو غێت، دوودڵی خۆی له‌ باره‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌وه‌ خسته‌ڕوو، داواشی له‌ هه‌دوو لایه‌نه‌كه‌ی قه‌یرانه‌كه‌ كرد، واتا ئه‌مریكا‌و ئێران، كه‌ دۆخه‌كه‌ ئارام بكه‌نه‌وه‌. وڵاتانی كه‌نداویش هه‌مان هه‌ڵوێستیان گرته‌به‌ر. وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی سعودیه‌-ش، له‌ به‌یانێكدا له‌ 9/كانونی دووه‌مدا، ئیدانه‌ی ده‌ستدرێژییه‌كانی ئێرانی كرد بۆسه‌ر سه‌روه‌ری عێراق. وڵاتی قه‌ته‌ر-یش وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی خۆی نارده‌ ئێران، تا له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی ئه‌و وڵاته‌دا گفتوگۆ بكات‌و هانیان بدات بۆ هێوركردنه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌‌و چاره‌سه‌ركردنی لێكه‌وته‌كانی. شایه‌نی باسه‌، وڵاتانی كه‌نداو زۆر دوودڵبوون ده‌باره‌ی مه‌ترسییه‌كانی گرژییه‌كه‌ بۆسه‌ر ناوچه‌كه‌یان، هه‌روه‌ها ئه‌و زیانانه‌ی به‌ریان ده‌كه‌وێت، به‌ڵام هه‌ندێكیان له‌ دژایه‌تیكردنی یه‌كتر به‌ردوامبوون‌و هه‌ریه‌كه‌و بانگه‌وازی ئه‌وه‌ی ده‌كرد، كه‌ ئه‌و فڕۆكانه‌ی بۆردومانه‌كانیان ئه‌نجامداوه‌، له‌ وڵاتی ئه‌وی دیكه‌وه‌ نێردراون.
له‌ عێراق-یش، كه‌ بۆته‌ گۆڕه‌پانی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ ئێران‌و میلیشیا عێراقییه‌ شیعه‌كانی هاوپه‌یمانیدا، ئه‌م ڕووداوانه‌ ڕاده‌ی هه‌ژموونی ئێرانی له‌و وڵاته‌ ئاشكرا كرد، ئه‌مه‌ش له‌بڕیاره‌كه‌ی په‌رله‌مانی عێراقی له‌ 4/كانونی دووه‌م/2020دا، ڕه‌نگیدایه‌وه‌، كه‌ حكومه‌ت پابه‌ند ده‌كات به‌ كۆتاییهێنان به‌ بوونی هێزه‌ بیانییه‌كان له‌و وڵاته‌. به‌ڵام، ئه‌م بڕیاره‌ كارا نیه‌، چوونكه‌ له‌لایه‌ك بڕیاڕه‌كه‌ له‌ ئاستی یاسادا نیه‌، له‌لایه‌كی دیكه‌ش حكومه‌تی ئێستای عێراق حكومه‌تێكی كاربه‌ڕێكه‌ره‌. به‌شدارینه‌كردنی كوتله‌كانی كورد‌و سوونه‌-ش له‌ ده‌نگدان له‌سه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ له‌ په‌رله‌ماندا، ئاماژه‌ بوو بۆ ڕازینه‌بوونی ئه‌و لایه‌نانه‌ له‌سه‌ر ده‌رچوونی هێزه‌ بیانییه‌كان، ئه‌مه‌ش له‌ ترسی فراوانبوون‌و ڕه‌گداكوتانی هه‌ژموونی ئێران له‌ عێراقدا.
له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و وڵاته‌ ئه‌وروپی‌و ئاسیاییه‌ به‌شداره‌كان له‌ هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تیی دژی داعشدا، دوای هێرشه‌ مووشه‌كییه‌كه‌ی ئێران سه‌لامه‌تی هێزه‌كانی خۆیانیان ڕاگه‌یاند. هاوپه‌یمانیی نێوده‌وڵه‌تی-ش ڕاگرتنی ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی خۆی له‌ عێراق ڕاگه‌یاند، تا بتوانێت پارێزگاری له‌و بنكه‌ سه‌ربازییانه‌ی عێراق بكات، كه‌ سه‌ربازه‌كانی خۆیی تێدایه‌، ئه‌و هێزه‌ ڕاشیگه‌یاند: "چاوه‌ڕوانی ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاترین ده‌رباره‌ی سروشتی یاسایی‌و كاریگه‌رییه‌كانی بڕباره‌كه‌ له‌سه‌ر هێزه‌ بیانییه‌كان، كه‌ به‌پێی ئه‌و بڕیاره‌ چیتر ناتوانن له‌ عێراقدا بمێننه‌وه‌".
هاوكات، وه‌زیری به‌رگری ئه‌مریكا وتی، هیچ پلانێك بۆ كشانه‌وه‌ له‌ عێراق نیه‌. دۆناڵد تره‌مپ-یش وه‌ك هه‌موو جارێك، باسی له‌ تێچووی بونیادنانی بنكه‌ی ئاسمانی عه‌ین ئه‌سه‌د كرد:"بنكه‌یه‌كی سه‌ربازیمان له‌وێ هه‌یه‌، كه‌ به‌ماوه‌یه‌كی زۆر پێش ئه‌وه‌ من ببمه‌ سه‌رۆك، بڕی چه‌ندین ملیار دۆلاری تێدا خه‌رجكراوه‌. له‌و وڵاته‌ش ده‌رناچیت، تا ئه‌و تێچووه‌مان بۆ نه‌گه‌ڕێننه‌وه‌". وتیشی سزا به‌سه‌ر عێراقدا ده‌سه‌پێنین.
له‌ هه‌مان كاتدا، به‌ریتانیا داوای هێوركردنه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌ی كرد‌و باسی كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی خۆی نه‌كرد، فه‌ڕه‌نسا-ش ڕه‌تیكرده‌وه‌، كه‌ نیازی كشانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی له‌ عێراق هه‌بێت. به‌ڵام، ئه‌ڵمانیا، ئیسپانیا، هۆڵه‌ندا، سلۆڤاكیا‌و كرواتیا به‌هۆی پشێوییه‌كانی ناوچه‌كه‌وه‌ ڕایانگه‌یاند، كه‌ هێزه‌كانیان، یاخود به‌شێكی هێزه‌كانیان به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی بۆ ئوردون‌و كوێت ده‌كشێننه‌وه‌. 
هه‌ڵوێسته‌ هه‌رێمی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان (توركیا، ئه‌ڵمانیا، به‌ریتانیا، فه‌ڕه‌نسا، چین‌و ڕووسیا) دوودڵبوون له‌وه‌ی،  لێكه‌وته‌كانی كوژرانی سوله‌یمانی ببێته‌هۆی كه‌وتنه‌وه‌ی جه‌نگێكی كراوه‌، كه‌ زۆرێك له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ بگرێته‌وه‌. به‌ڵام، به‌وپێیه‌ی سوله‌یمانی ڕۆڵی له‌ خۆشكردنی ململانێكاندا ده‌گێڕا، هه‌ڵوێسته‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هاوسۆزییان بۆ ئێران تێدا نه‌بوو. جگه‌ له‌ ڕووسیا، كه‌ په‌یامی هاوخه‌می ئاڕاسته‌ی ئێران كرد‌و جه‌خیشتی كرده‌وه‌، كه‌ سوله‌یمانی به‌ دڵسۆزانه‌ خزمه‌تی ئامانجه‌كانی ئێران‌و ڕووسیای ده‌كرد. هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ش دژی هه‌نگاوه‌ تونده‌كانی ئێران بوون، وه‌ك بۆردومانكردنی بنكه‌ ئه‌مریكییه‌كان، هه‌ڵگرتنی كۆتی سه‌ر پیتاندنی یۆرانیۆم‌و هه‌ڵكوتانه‌سه‌ر باڵوێزخانه‌ی ئه‌مریكا له‌ به‌غداد له‌لایه‌ن هاوپه‌یمانه‌كانی ئێرانه‌وه‌.
بنیامین نه‌ته‌نیاهو سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل-یش، پشتیوانی خۆی بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕاگه‌یاند، هه‌روه‌ها وتی، هیچ لایه‌نێك وه‌ك ئه‌مریكا هاوپه‌یمانی ئیسرائیل نیه‌.
سیناریۆكان
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ماوه‌یه‌كی كه‌م دوای بۆردومانكردنی بنكه‌ سه‌ربازییه‌كان له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌، حاڵه‌تێكی هێمنی له‌ئارادا بوو، به‌ڵام ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م شه‌ن‌وكه‌وكردنی ئاینده‌ی په‌ره‌سه‌ندنه‌كاندا هه‌یه‌، چوونكه‌ چه‌ند دۆسییه‌یه‌كی ئاڵۆسكاو له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا-ئێراندا هه‌ن، كه‌ یه‌كلاییكردنه‌وه‌یان گرانه‌. بۆیه‌ سیناریۆ چاوه‌ڕوانكراوه‌كان بۆ قۆناغی داهاتوو خۆیان له‌مانه‌ی خواره‌وه‌دا ده‌بیننه‌وه‌:
سیناریۆی یه‌كه‌م: وه‌ڵامی سنوردار‌و به‌رده‌وامبوونی گوتاره‌ گرژه‌كان
له‌م سیناریۆیه‌دا، پێده‌چێت گرژییه‌ سه‌ربازییه‌كانی نێوان ئێران‌و ئه‌مریكا، به‌تایبه‌ت له‌ داهاتووی نزیكدا، بوه‌ستێت، به‌جۆرێك قایلبن به‌وه‌ی ڕوویداوه‌، هه‌ردوولاش به‌رده‌وام بن له‌ گوتاری ئیدانه‌كردنی یه‌كتر، به‌و ئامانجه‌ی جه‌ماوه‌ر‌و لایه‌نگر بخرۆشێنن‌و توڕه‌یی‌و ئاگای ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ به‌رن به‌لای هه‌ڕه‌شه‌ ده‌ره‌كییه‌كاندا، ئه‌مه‌ش هه‌وڵێكی هه‌ردوولایه‌ بۆ شاردنه‌وه‌ی كه‌مته‌رخه‌مییه‌كانیان له‌ ناوخۆدا.
ئه‌وه‌ی ئه‌م سیناریۆیه‌ش پشت ڕاست ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ردوولا درك به‌ مه‌ترسی لێكه‌وته‌كانی به‌رده‌وامبوونی گرژییه‌ سه‌ربازییه‌كان ده‌كه‌ن‌و ده‌شزانن، كه‌ په‌ره‌سه‌ندنی هێرشه‌كان ده‌یانبات به‌ره‌و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی كراوه‌. هاوكات، هه‌ردوولا ده‌یانه‌وێت به‌ پشتبه‌ستن به‌ فاكته‌ری كات گۆڕانكاری له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی یه‌كتردا به‌دیبهێنن، بۆنمونه‌ به‌دیهێنانی گۆڕانگاری له‌ ئێراندا به‌هۆی كاریگه‌ری سزا ئابوورییه‌كانه‌وه‌. 
هه‌روه‌ها ناوه‌ڕۆكی گوتاره‌ی سه‌ركرده‌كانی هه‌ردوولاش ئه‌م سیناریۆیه‌ پشتڕاست ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی گوتاره‌كانیاندا ئاماژه‌ بۆ به‌دیهاتنی تۆڵه‌‌و به‌په‌رچدانه‌وه‌ ده‌كه‌ن‌و خوازیاری هێوركردنه‌وه‌ن. 
به‌ڵام، له‌ هه‌مان كاتدا چه‌ند فاكته‌رێك له‌ ئارادایه‌، كه‌ ئه‌م سیناریۆیه‌ لاواز ده‌كه‌ن‌و پێز به‌ سیناریۆی دووه‌م ده‌ده‌ن، كه‌ بریتین له‌: دۆسییه‌ ئالۆزه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵات‌و بوونی كێشه‌ ناوخۆییه‌كان، كه‌ كاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر سیستمه‌ سیاسییه‌كانیان ده‌بێت، له‌ دیارترین ئه‌و كێشانه‌ش، به‌رده‌وامبوونی سزا ئابوورییه‌ تونده‌كان له‌سه‌ر ئێران، ناڕه‌زاییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان‌و پاشگه‌زبوونه‌وه‌ی ئێران له‌ پاندییه‌كانی به‌ ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌وه‌. له‌ ئه‌نجامی ئه‌مانه‌شدا، ڕه‌نگه‌ یه‌كێك له‌و دوولایه‌نه‌ بگاته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی، كه‌ گرژییه‌كان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیه‌تی.
سیناریۆی دووه‌م: به‌رده‌وامبوونی په‌لاماره‌ سه‌ربازییه‌ ناوبه‌ناوه‌كان
له‌م حاڵه‌ته‌یاندا، ڕه‌نگه‌ په‌لاماره‌ سه‌ربازییه‌ ناوبه‌ناوه‌كان‌و هێرشه‌كانی هه‌ردوولا به‌ردوام بێت، جا ئه‌و هێرشانه‌ بێت كه‌ ڕووبه‌ڕووی هێزه‌ ئه‌مریكییه‌كان‌و به‌ژه‌وه‌ندییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانی له‌ عێراق‌و هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ كه‌نداوی عه‌ره‌بی ده‌بێته‌وه‌، یاخود ئه‌وانه‌ی ئاڕاسته‌ی میلیشیا ئێرانییه‌كان‌و هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ سوریا‌و عێراق‌و ڕه‌نگه‌ لوبنان-یش ده‌كرێت. به‌ڵام، له‌هه‌مان كاتدا هه‌ردوولا سور ده‌بن له‌سه‌ر ڕۆنه‌چوونه‌ نێو جه‌نگی گشتگیره‌وه‌. له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا ئێران پشت به‌ میلیشیا هاوپه‌یمانه‌كانی ده‌به‌ستێت، له‌نێویشیاندا گروپی حوسییه‌كان له‌ یه‌مه‌ن، هاوكات ئه‌گه‌ری ڕوودانی چه‌ند ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كی سنوردار له‌ گه‌رووی هورمز‌و ئاوه‌كانی كه‌ندا‌ودا هه‌یه‌.
چه‌ند لایه‌نێكیش پاڵپشتی ئم سیناریۆیه‌ ده‌كه‌ن: هاندانی ئیسرائیل بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كانی ئێران، كوشتنی قاسم سوله‌یمانی فه‌رمانده‌ی سوپای قودس له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌، له‌وكاته‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ پێگه‌یه‌كی تایبه‌تی لای ئێرانییه‌كان هه‌بوو، ئه‌زموونه‌كانی ئێران له‌ به‌ ئامانجكردنی ئه‌مریكا‌و به‌رژه‌وه‌ندی هاوپه‌یمانه‌كانیدا، وه‌ك سوربوونی ئێران له‌سه‌ر ده‌ركردنی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق، تا به‌ته‌نها هه‌ژموون به‌سه‌ر ئه‌و وڵاته‌دا بگرێت، خواستی ئێران-یش له‌سه‌ر پاڵپشتیكردنی هێزه‌كانی دژ به‌ ئه‌مریكا، وه‌ك ڕووسیا‌و چین. هه‌روه‌ها به‌رده‌وامبوونی جه‌نگ له‌ یه‌مه‌ن‌و ئه‌و هێرشانه‌ی ده‌كرێنه‌ سه‌ر سعودیه‌‌و تاوانباركردنی ئێران به‌ قۆستنه‌وه‌ی ئه‌و جه‌نگه‌ بۆ لێدانی دامه‌زراوه‌ سعودییه‌كان، وه‌ك هێرشكردنه‌ سه‌ر كۆمپانیای ئارامكۆ له‌ 14/ ئه‌یلول/ 2019دا. ده‌رباره‌ی ئه‌م هێرشه‌ش، ئاژانسی (ڕۆیته‌رز) به‌پشتبه‌ستن به‌ ڕاپۆتێكی نهێنی شاره‌زایانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، كه‌ له‌ 8/ كانونی دووه‌م/ 2020دا، داویانه‌ته‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایش، ده‌ڵێت: " به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی حوسییه‌كان بانگه‌وازی بۆده‌كه‌ن، هێرشه‌كانی سه‌ر دامه‌زراوه‌كانی به‌قیق‌و خه‌ریس له‌لایه‌ن ئه‌و گروپه‌وه‌ ئه‌نجام نه‌دراون". هاوكات، ئێران پێیوایه‌ لێكه‌وته‌ ڕاسته‌خۆكانی ئه‌م هه‌نگاوانه‌ بۆسه‌ر وڵاته‌كه‌ی سنوردار ده‌بێت.
سیناریۆی سێیه‌م: ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی كراوه‌
له‌م سیناریۆیه‌دا، ڕه‌نگه‌ كه‌ڵه‌كه‌بوونی گرفته‌كان‌و به‌رده‌وامبوونی هێرشه‌ پچڕپچڕه‌كان ببنه‌هۆی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی كراوه‌، به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌ نێوان ئه‌مریكا‌و ئێراندا، هاوكات وڵاتانی كه‌نداو-یش، یاخود هه‌ندێكیان دووچاری مه‌ترسییه‌ ئابووری‌و ئه‌منییه‌كان ده‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ها نرخی نه‌وتیش به‌رزده‌بێته‌وه‌. ڕه‌نگه‌ ناڕه‌زاییه‌كان له‌ ناوچه‌ زۆرینه‌ شیعه‌كانیش سه‌رهه‌ڵبدات. شایه‌نی باسه‌، ئه‌م به‌گژیه‌كداچوونه‌ ڕه‌نگه‌ درێژببێته‌وه‌ بۆ ناو لوبنان‌و سوریا‌و ئیسرائیل، هه‌روه‌ها هێرشی حوسییه‌كان-یش بۆسه‌ر سعودییه‌ زیاد بكات.
ئه‌وه‌ی ئه‌م سیناریۆیه‌ش به‌هێز ده‌كات ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ڕه‌نگه‌ ئێران پێی وابێت ئه‌مریكا هه‌وڵی گۆڕینی سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌ی ده‌دات، بۆیه‌ به‌ پێویستی ده‌زانێت، كه‌ نه‌هێڵێت سیناریۆكه‌ی عێراق پێش ساڵی 2003، له‌ وڵاته‌كه‌یدا دووباره‌ ببێته‌وه‌، واتا ئه‌گه‌ر سزاكان هه‌ر به‌رده‌وام بن‌و له‌ ئاینده‌شدا ئه‌گه‌ری ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌ ئارادا بێت، ئه‌وا واباشتره‌ له‌ كاتێكدا ئه‌و  ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ ئه‌نجامبدات، كه‌ هێشتا به‌هێزه‌‌و له‌ ناخۆشدا یه‌كگرتووه‌.
به‌ڵام، له‌هه‌مان كاتدا چه‌ند فاكته‌رێكی دیكه‌ دژی ئه‌م سیناریۆیه‌ن: سه‌ركرده‌كانی ئێران مه‌ترسییه‌كانی جه‌نگی كراوه‌یان له‌به‌ر چاوه‌، كه‌ ڕه‌نگه‌ ئاینده‌ی سیستمه‌ سیاسی‌و مه‌زهه‌بییه‌كه‌یان، به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا‌و ئه‌و نه‌رمییه‌ی سیستمه‌كه‌ی ئێران-یش له‌ناوبه‌رێت، كه‌ له‌ سروشتی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌ بۆ كوژرانی قاسم سوله‌یمانیدا ڕه‌نگی دایه‌وه‌. هاوكات، ئێران گره‌و ده‌كات له‌سه‌ر گۆڕانی سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكا به‌رانبه‌ر ئه‌و وڵاته‌، له‌هه‌مان كاتدا جیهانیش به‌گشتی دژی ڕوودانی جه‌نگه‌.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure