مانه‌وه‌ی سیستمه‌ پشتاوپشته‌ عه‌ره‌بییه‌كان دوای تێپه‌ڕبوونی 10 ساڵ به‌سه‌ر به‌هاری عه‌ره‌بیدا

18/04/2021

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ وقه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: بڕۆكینگس
نوسینی: یاسمینه‌ ئه‌بو زهور


ڕاپه‌ڕینه‌كانی (به‌هاری عه‌ره‌بی) پێش ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، چوار سه‌رۆكی (هه‌تا هه‌تایی)یان له‌ ده‌سه‌ڵات لابرد، ئه‌وانیش سه‌رۆكه‌كانی تونس، لیبیا، میسڕ‌و یه‌مه‌ن بوون. به‌ڵام، هه‌شت پاشا‌و میر له‌ ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و باكوری ئه‌فریقادا، هه‌مان چاره‌نوسیان توش نه‌بوو، ئه‌مه‌ش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی وڵاته‌كانیان پشێوی مامناوه‌ند، یاخود گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌بینی، بۆنمونه‌ ئه‌وانه‌ی به‌حره‌ین، شانشینی عه‌ره‌بی سعودی، كوێت، عومان، ئوردن‌و مه‌غریب. هاوكات، ئیمارات‌و قه‌ته‌ر-یش له‌ نێو سیستمه‌ پشتاوپشته‌كاندا، نزمترین ئاستی ناڕه‌زایی جه‌ماوه‌رییان به‌خۆیانه‌وه‌بینی.
شاره‌زایانیش له‌و كاته‌وه‌ ده‌پرسن، ئایا نه‌كه‌وتنی ئه‌و میر‌و پاشایانه‌ چ واتایه‌ك ده‌گه‌یه‌نێت‌و ئایا له‌و شانشین‌و حكومه‌ته‌ پشتاوپشته‌ عه‌ره‌بییانه‌دا، جۆری سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌یان كاریگه‌ری له‌سه‌ر چاره‌نوسی ده‌سه‌ڵاته‌كانیان هه‌بووه‌. هه‌ندێك له‌ شاره‌زایانیش ئه‌م بابه‌ته‌ی دووه‌میان به‌ستۆته‌وه‌ به‌ شه‌رعییه‌تی پاشاكان‌و سامان‌و ده‌رامه‌ته‌كانی ژێرده‌ستیانه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌و پاڵپشتییه‌ ده‌ره‌كییه‌ی هه‌یانه‌. وه‌ك ئاشكراشه‌ پاشاكان به‌ درێژایی ده‌یان ساڵی پێش به‌هاری عه‌ره‌بی، زۆرجار‌و سه‌ركه‌وتووانه‌ جۆره‌ جیاوازه‌كانی هه‌ڕه‌شه‌ی ئۆپۆزسیۆنیان كۆنتڕۆڵ كردووه‌‌و ئێستاش دوای تێپه‌ڕبوونی ده‌ ساڵ به‌سه‌ر به‌هاری عه‌ره‌بیدا به‌رده‌وامن له‌ كۆنتڕۆڵكردنی.
ئێستاش بابه‌تی مانه‌وه‌ی سیستمه‌ پشتاوپشته‌ عه‌ره‌بییه‌كان زۆر گرنگه‌. چوونكه‌، له‌ شۆڕشه‌كانی ساڵی 2011ه‌وه‌، ناڕه‌زایی له‌ ئوردن، مه‌غریب، به‌حره‌ین، شانشینی عه‌ره‌بی سعودی، عومان‌و كوێت سه‌ریهه‌ڵداوه‌. زۆربه‌شیان به‌هۆی دۆخه‌ ئابوورییه‌ خراپه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵگیرساون، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی، كه‌ ناڕه‌زاییه‌كان به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌تایبه‌ت له‌ ئه‌نجامی لێكه‌وته‌ ئابوورییه‌كانی قه‌یرانی كۆرۆنادا. ئه‌وه‌ی مایه‌ی دوودڵییه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ گشت سیستمه‌ پشتاوپشته‌ عه‌ره‌بییه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان هه‌موو ڕه‌خنه‌گر‌و لایه‌نه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانیان سه‌ركوتكردووه‌. له‌ حاڵه‌تی توندیشدا، ئه‌و سیستمانه‌ هانایان بۆ تیرۆركردن‌و ئه‌شكه‌نجه‌دان بردووه‌، له‌ حاڵه‌تی دیكه‌شدا، ڕێكاری یاسایی‌و بڕیاری زیندانیكردنی ماوه‌ درێژیان بۆ كۆتكردنی ئۆپۆزسیۆنه‌كانیان سه‌پاندووه‌.
له‌گه‌ڵ زیادبوونی توڕه‌یی هاووڵاتیان به‌هۆی سه‌ركوتكردنه‌ زۆره‌كان‌و به‌رده‌وامبوونی دۆخی خراپی ئابوورییه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ ناڕه‌زایی زیاتری جه‌ماوه‌ریی سه‌رهه‌ڵبدات. به‌ڵام، پێده‌چێت پاشا‌و میره‌ عه‌ره‌به‌كان بگه‌نه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی، كه‌ ئه‌و ستراتیجییه‌ سادانه‌ی كۆنتڕۆڵكردن، له‌گه‌ڵ وه‌رچه‌رخانی هاووڵاتییان‌و بزوتنه‌وه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كاندا كارایی كه‌متر ده‌بێت‌و كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی خۆیان له‌گه‌ڵ ئه‌و وه‌رچه‌رخانه‌دا بگونجێنن.
به‌هاری پاشاكان
 خۆپشاندانه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی له‌ نێو سیستمه‌ پشتاوپشته‌كاندا، به‌هۆی فاكته‌ره‌ ئابووری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسییه‌كانه‌وه‌ سه‌ریانهه‌ڵدا. بۆنمونه‌، له‌ شانشینی عه‌ره‌بی سعودییه‌دا، كه‌ پشێوییه‌كان دوای خۆكوشتنی پیرێك به‌هۆی خراپی باری گوزه‌رانییه‌وه‌ سه‌ریانهه‌ڵدا، خه‌ڵكی دژی خراپی دۆخی ئابووری‌و جیاكاری به‌رانبه‌ر شیعه‌كان‌و دۆخه‌ سیاسییه‌ پێوه‌ندكراوه‌كه‌ خۆپشاندانیان ئه‌نجامدا. دیارترین ناڕه‌زاییه‌كانیش له‌ ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی سعودیه‌ سه‌ریهه‌ڵدا، كه‌ ناوچه‌ی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وته‌‌و دانیشتوانه‌كه‌ی شیعه‌ن، ئه‌و دانیشتوانه‌ش به‌هۆی په‌راوێزخستنیان‌و نه‌بوونی یه‌كسانی‌و سه‌ركوتكردنه‌وه‌ ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان. 
له‌ ده‌وڵه‌تی كوێتی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وتیشدا، خه‌ڵكی داوای سیستمێكی سیاسییان ده‌كرد، كه‌ زیاتر نوێنه‌رایه‌تییان بكات‌و ده‌سه‌ڵاتی میر سنوردار بكات، به‌تایبه‌ت له‌ڕێگای به‌یاساییكردنی پارته‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌. له‌و سیستمه‌ پشتاوپشتانه‌شی له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ لاوازن، وه‌ك ئوردن‌و مه‌غریب‌و عومان، ناڕه‌زاییه‌كان به‌هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی تێكڕای بێكاری‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی خواردن‌و سووته‌مه‌نی‌و ئه‌و چاكسازییانه‌ی بڕیاربوو له‌ كۆمه‌كه‌كاندا بكرێت، سه‌ریانهه‌ڵدا. هه‌روه‌ها، خۆپشانده‌ران داوای چاكسازی ده‌ستوری‌و ده‌سه‌ڵاتی به‌هێزتری یاسادانان‌و هه‌ڵبژاردنی شه‌فاف‌و یاسای باشتری هه‌ڵبژاردنیان ده‌كرد. به‌ڵام، له‌ ئیمارات‌و قه‌ته‌ر پشێوییه‌كان زۆر سنوردار بوون، ده‌بینین نزیكه‌ی 150 هاووڵاتی ئیماراتی داواكارییه‌كیان پێشكه‌شكرد، كه‌ تێیدا داوایان ده‌كرد له‌ ڕێگای هه‌ڵبژاردنه‌ گشتییه‌كان‌و ئه‌نجومه‌نێكی نیشتیمانی ئیتیحادی به‌هێزتره‌وه‌، كرانه‌وه‌یه‌كی سیاسی گه‌وره‌تر به‌دیبهێنرێت. له‌ قه‌ته‌ر-یش هیچ داواكارییه‌ك به‌رزنه‌كرایه‌وه‌‌و خۆپشاندانیش ئه‌نجام نه‌درا. به‌ڵام، به‌پێی سه‌رچاوه‌ ناوخۆییه‌كان، ماوه‌یه‌كی كه‌م دوای ئه‌وه‌ی حكومه‌تی كوێت ڕایگه‌یاند، كه‌ به‌ تێكڕای 4 ملیار دۆلار هاوكاری ده‌داته‌ هاووڵاتییان، قه‌ته‌رییه‌كان-یش داوای هاوكاری هاوشێوه‌یان كرد.
به‌ڵام، له‌هه‌مان كاتدا به‌رزترین ئاستی پشێوی له‌ به‌حره‌ین ڕوویدا، ناڕه‌زاییه‌كانیش له‌ بنه‌ڕه‌تدا داوای كرانه‌وه‌ی سیاسی‌و مامه‌ڵه‌ی دادپه‌روه‌رانه‌ی له‌گه‌ڵ زۆرینه‌ شیعه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌دا ده‌كرد. دوای ئه‌وه‌شی حكومه‌ت به‌زۆری په‌نای برده‌ به‌ر هێز، ئه‌و ناڕه‌زاییانه‌ گرژبوون. له‌ ڕاستیدا، له‌ نێو گشت سیستمه‌ پشتاوپشته‌كاندا، ته‌نها له‌ به‌حره‌ین خۆپشاندانه‌كان داوای ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی بنه‌ماڵه‌ی فه‌رمانڕه‌وایان ده‌كرد. له‌و وڵاته‌دا زۆر به‌كارهێنانی توندوتیژیی له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌، ناڕه‌زایی زیاتری لێكه‌وته‌وه‌، ئه‌مه‌ش توندوتیژی زیاتری به‌دوای خۆیدا هێنا. گرژییه‌كانی ئه‌م دۆخه‌ زیادی كرد‌و حكومه‌تی به‌حره‌ین-یش داوای هاوكاری سه‌ربازی له‌ وڵاتانی هاوسێی كرد، تا دۆخه‌كه‌ی پێ كۆنتڕۆڵ بكات‌و داواكه‌شی به‌جێهات.
سیستمه‌ پشتاوپشته‌ عه‌ره‌بییه‌كان چۆن له‌ كۆنتڕۆڵكردنی به‌هاری عه‌ره‌بیدا سه‌ركه‌وتوو بوون؟
زۆربه‌ی پاشا‌و میره‌ عه‌ره‌به‌كان به‌ ڕێگای لێكچوو هه‌وڵیاندا ڕاپه‌ڕینه‌كانی ساڵی 2011، كۆنتڕۆڵ بكه‌ن، ئه‌و ڕێگایانه‌ش بریتی بوون له‌ پێشكه‌شكردنی هاندانی دارایی‌و سازشی سنورداری سیاسی، له‌ پاڵ ئه‌مانه‌شدا جۆره‌ تاكتیكێكی سه‌ركوتكردنیان به‌كارهێنا، كه‌ ڕێگری له‌ به‌رده‌وامبوونی خۆپشاندانه‌كان كرد‌و به‌رپه‌رچی گشت ناڕه‌زاییه‌كی نوێشی دایه‌وه‌. به‌دڵنیاییشه‌وه‌، به‌پێی بڕو چه‌شنی سامانه‌كانیان، ئه‌و حكومه‌تانه‌ هه‌ندێكیان سازشی زیاتری له‌وانی دیكه‌ كرد، یاخود به‌ دڕندانه‌تر سه‌ركوتكاری ئه‌نجامدا.
له‌ ڕاستیدا، ده‌كرێت فه‌رمانڕه‌وا پشتاوپشته‌ عه‌ره‌به‌كان به‌پێی سیستمی سیاسی‌و دۆخی ئابوورییان پۆلێن بكرێن. ئه‌و حكومه‌تانه‌ به‌گشتی دابه‌ش ده‌بن به‌سه‌ر شانشینه‌ هه‌ژاره‌كان –مه‌غریب‌و ئوردن-‌و حكومه‌ته‌ پشتاوپشته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی كه‌نداودا. ده‌توانین ئه‌م گروپه‌ی دووه‌میشیان به‌سه‌ر سێ چیندا دابه‌ش بكه‌ین: ئه‌و وڵاته‌ قازانجخوازانه‌ی دانیشتوانیان كه‌مه‌‌و خاوه‌نی یه‌ده‌گێكی زۆری ده‌رامه‌ته‌ سروشتییه‌كانن(كوێت، قه‌ته‌ر‌و ئیمارات)‌و شانشینی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وت‌و خاوه‌ن دانیشتوانێكی زۆر (شانشینی عه‌ره‌بی سعودیه‌)‌و ئه‌و سیستمه‌ پشتاوپشتانه‌ی كه‌نداو، كه‌ له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ فشه‌ڵن(عومان‌و به‌حره‌ین).
ئه‌و وڵاتانه‌ هه‌ندێكیان سیستمی پاشایه‌تی ڕه‌هایان هه‌یه‌‌و هه‌ندێكی دیكه‌شیان دیكتاتۆرییه‌كی تاڕاده‌یه‌ك نه‌رم. ئوردن‌و مه‌غریب ده‌چنه‌ ژێر پۆلێنی گروپی دووه‌مه‌وه‌، چوونكه‌ هه‌ردووكیان ئاستێكی نزمی دیموكراتییان تێدایه‌، هاوكات ئامڕازی ئه‌وتۆشیان تێدایه‌، كه‌ جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر مانه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌وا وه‌ك به‌هێزترین لایه‌نی ده‌سه‌ڵات. هه‌رچه‌نده‌ كوێت‌و به‌حره‌ین كرانه‌وه‌یه‌كی كه‌م‌و گروپی تازه‌پێگه‌یشتووی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نییان تێدایه‌، به‌ڵام به‌گشتی ڕژێمه‌ پشتاوپشته‌كانی كه‌نداو به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ئوردن‌و مه‌غریبدا، سیستمه‌ سیاسییه‌كانیان توندتره‌. 
له‌ڕاستیدا ئه‌م پۆلێنانه‌ یارمه‌تیمان ده‌ده‌ن، تا ڕێگاكانی مامه‌ڵه‌كردنی ئه‌و سیستمانه‌ له‌گه‌ڵ هاووڵاتی‌و ڕه‌وته‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كاندا شرۆڤه‌ بكه‌ین. چوونكه‌، سیستمه‌ پشتاوپشته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ده‌توانن به‌ جۆرێك سودی دارایی بده‌نه‌ هاووڵاتییه‌كانیان، كه‌ پاشایه‌تییه‌ هه‌ژاره‌كان له‌ توانایاندا نیه‌. ده‌بینین له‌ میانه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كاندا، له‌وكاته‌ی سیستمه‌ پاشایه‌تییه‌ هه‌ژاره‌كانی، وه‌ك مه‌غریب‌و ئوردن سازشی دارایی سنورداریان ئه‌نجام ده‌دا، وه‌ك دواخستنی ڕێكاره‌كانی سكهه‌ڵگوشین‌و زیادكردنی كۆمه‌كه‌كان، وڵاتێكی زۆر قازانجخوازی، وه‌ك ئیمارات توانی پڕۆژه‌ی گه‌شه‌پێدان به‌ به‌های چه‌ندین ملیار دۆلار پێشكه‌ش بكات. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، له‌ نێو سیستمه‌ پشتاوپشته‌كاندا، ئه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی‌و گروپی سیاسی به‌هێزیان تێدایه‌، له‌گه‌ڵ پاشایه‌تییه‌ ڕه‌هاكاندا به‌راورد بكه‌ین، ده‌بینین ئه‌وه‌ی یه‌كه‌میان ناڕه‌زایی گه‌وره‌، یاخود زیاتر دووباره‌ی تێدا بوو، هه‌روه‌ها به‌هه‌مان توندی ئه‌وانی دیكه‌ش ناڕه‌زاییه‌كانیان سه‌ركوت نه‌ده‌كرد. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین له‌ به‌حره‌ین‌و سعودییه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ئوردن‌و مه‌غریبدا، هێزه‌ ئه‌منییه‌كان ژماره‌یه‌كی زۆر خۆپشانده‌ریان كوشت. 
به‌ڵام، زۆربه‌ی حكومه‌ته‌ پشتاوپشته‌ عه‌ره‌بییه‌كان له‌رێگای پێدانی سازشی دارایی‌و سیاسی، هه‌روه‌ها په‌نابردنه‌ به‌ر سه‌ركوتكردن ڕووبه‌ڕووی ڕاپه‌ڕینه‌كانی ساڵی 2011 بوونه‌وه‌. له‌و میانه‌یه‌دا، حكومه‌تی سعودی به‌ڵێنیدا بڕی 130 ملیار دۆلار له‌ زیادكردنی مووچه‌‌و دروستكردنی شوێنی نیشته‌جێبوون‌و پڕۆژه‌ی دیكه‌دا خه‌رج بكات. حكومه‌تی ئیمارات-یش به‌ڵێنیدا 1.6 ملیار دۆلار بۆ پڕۆژه‌كانی ژێرخان له‌ میرنشینه‌كانی باكوری ئه‌و وڵاته‌ ته‌رخان بكات، كه‌ دۆخی ئابوورییان له‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ نزمتره‌. هاوكات، حكومه‌تی به‌حره‌ین بڕی 2600 دۆلاری دایه‌ هه‌ر خێزانێكی ئه‌و وڵاته‌، كوێت-یش 3500 دۆلار بۆ هه‌ر هاووڵاتییه‌ك. قه‌ته‌ر مووچه‌ی كه‌رتی گشتی بۆ هاووڵاتییه‌كانی به‌ ڕێژه‌ی 60% به‌رزكرده‌وه‌، ڕێكاره‌كانی سكهه‌ڵگوشینیش له‌ ئوردن، مه‌غریب‌و عومان دواخران. هه‌ریه‌ك له‌ سعودیه‌، به‌حره‌ین، عومان‌و ئوردن به‌ڵێنیاندا ده‌یان هه‌زار هه‌لی كار له‌ كه‌رتی گشتیدا ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن. له‌ مه‌غریب، سعودییه‌، ئیمارات‌و كوێت-یش كۆمه‌كه‌كان زیادكران، یاخود كۆمه‌كی نوێ پێشكه‌شكرا.
له‌ ڕووی سازشه‌ سیاسییه‌كانیشه‌وه‌، پاشا‌و میره‌ عه‌ره‌به‌كان هه‌ندێك داواكاری ئۆپۆزسیۆنه‌كانیان جێبه‌جێكرد‌و چاكسازی سنورداریان ئه‌نجامدا، كه‌ كاریگه‌ری گه‌وره‌ی له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی خۆیان نه‌بوو. ئه‌وه‌بوو حكومه‌تی قه‌ته‌ر ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی ده‌سته‌ی یاسادانان (كه‌ تا ئێستا دواخراوه‌)‌و چه‌ند یاسایه‌كی بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان ڕاگه‌یاند. چاكسازی ده‌ستوریی قوڵتریش له‌ هه‌ریه‌ك له‌ ئوردن، مه‌غریب‌و عومان ئه‌نجامدران. ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی نوێ له‌ سعودییه‌، مه‌غریب‌و ئوردن-یش ڕاگه‌یه‌ندرا. له‌ كوێت، ئوردن‌و عومان، فه‌رمانڕه‌واكان یا كابینه‌ی نوێی حكومه‌تیان پێكهێنا، یاخود ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانیان هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌، یان ئه‌و به‌رپرسانه‌یان ده‌ركرد، كه‌ خۆپشاندانه‌كان دژیان بوون. له‌ شانشینی عه‌ره‌بی سعودی، ئیمارات، ئوردن‌و مه‌غریب یاسای نوێی هه‌ڵبژاردن داڕێژران. له‌ڕاستدا چاكسازییه‌كان به‌مه‌به‌ستی به‌دیهێنانی دیموكراتی، یاخود ڕه‌خساندنی گۆڕه‌پانێكی ڕاسته‌قینه‌ی سیاسی نه‌بوون، به‌ڵكو بۆ هێوركردنه‌وه‌ی ناڕه‌زاییه‌كان‌و كۆنتڕۆڵكردنی هه‌ڕه‌شه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كان بوون. له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌كانیشدا، ناڕاستگۆیی له‌ چاكسازییه‌كاندا، ناڕه‌زایی زیاتری لێكه‌وته‌وه‌، كه‌ ده‌سته‌به‌جێ سه‌ركوت ده‌كران.
به‌گشتی، سه‌ركوتكردنی زۆر توند وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌حره‌ین له‌ وڵاته‌كانی دیكه‌ ئه‌نجام نه‌درا، به‌ڵكو سه‌ركوتكردن وه‌ك ئامڕازێك به‌كارده‌هات، كه‌ وابكات خۆپشانده‌ره‌كان به‌ سازشه‌كانی حكومه‌ت قایل ببن‌و ڕێگریش له‌ ناڕه‌زایی دیكه‌ بكات. له‌ سیستمه‌ پشتاوپشته‌كاندا، خۆپشانده‌ران ده‌ستگیركران‌و دوواتریش ئازادییه‌كان سنورداركران. ده‌بینین له‌ كوێت ئه‌و خۆپشانده‌رانه‌ی ڕه‌گه‌زنامه‌یان نه‌بوو، یا پشتگوێخران، یاخود هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ركردنیان له‌و وڵاته‌ لێكرا. له‌ سعودییه‌-ش، كه‌ حكومه‌ت له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی ناڕه‌زاییه‌كاندا بڵاوكردنه‌وه‌ی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی زیادكرد، خۆپشانده‌ره‌ شیعه‌كان له‌ ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ئه‌و وڵاته‌دا زیاتر له‌ سوننه‌كان كرانه‌ ئامانج. له‌ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌شدا، ئه‌و چالاكوانانه‌ی ڕه‌خنه‌یان له‌ حكومه‌ت ده‌گرد، دوای شۆڕشه‌كان خرانه‌ زیندانه‌وه‌.
 دوای به‌هاری عه‌ره‌بی
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ئومێدی ئه‌وه‌ هه‌بوو، كه‌ ئه‌و شۆڕشانه‌ كرانه‌وه‌یه‌كی سیاسی گه‌وره‌ له‌و حكومه‌تانه‌دا بهێنێته‌ ئاراوه‌، به‌ڵام پاشا‌و میره‌ عه‌ره‌به‌كان زۆربه‌ی به‌ڵێنه‌كانی فه‌راهه‌مكردنی ئازادییان نه‌برده‌سه‌ر. بۆیه‌ ئه‌و بێهیواییه‌ی له‌ ئه‌نجامی ئه‌مه‌دا به‌رانبه‌ر ئه‌و سیستمانه‌ دروست بوو، له‌گه‌ڵ بارگرانی ئابووری‌و گه‌نده‌ڵی‌و نه‌مانی یه‌كسانیدا هه‌موویان له‌ ساڵی 2011ه‌وه‌، بوونه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی ناڕه‌زایی جه‌ماوه‌ری جیاواز.
ده‌بینین له‌ به‌حره‌ین ناڕه‌زایی سه‌رله‌نوێ ده‌ستی پێكرده‌وه‌، هه‌ر له‌ خۆپشاندانی گه‌وره‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئازار/2012، كه‌ نزیكه‌ی سه‌د هه‌زار كه‌س تێیدا به‌شدار بوون، هه‌تا گردبوونه‌وه‌ی بچوك، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ 14/ شوباتی ساڵی ڕابردوو ڕوویدا. خۆپشانده‌ران‌و هێزه‌ ئه‌منییه‌كانیش له‌ نێوان 2011-2020دا، چه‌ندین جار به‌گژیه‌كداچوون. شایه‌نی باسه‌، زۆربه‌ی ئه‌و ناڕه‌زاییانه‌ ئاشتییانه‌ بوون، به‌ڵام هه‌موویان ڕووبه‌ڕووی سه‌ركوتكردنی توندوتیژ بوونه‌وه‌، وه‌ك ئه‌شكه‌نجه‌دان، لێدان، ده‌ستگیركردن، تۆقاندن‌و به‌كارهێنانی گازی فرمێسك ڕێژ. هاوكات ده‌سه‌ڵات هێڵه‌كانی ئینته‌رنێتیان بڕی‌و هه‌ڵیانكوتایه‌سه‌ر قوتابخانه‌كان‌و ئه‌و پزیشكانه‌شیان ده‌ستگیر‌و تاوانباركرد، كه‌ چاره‌سه‌ری خۆپشانده‌رانیان ده‌كرد.
له‌ حاڵه‌تی كه‌متر توندوتیژدا، دوای ساڵی 2011، ئازادییه‌كان‌و ڕووبه‌ره‌كانی ناڕه‌زایی به‌شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ سنورداركران. به‌جۆرێك وڵاته‌كانی، وه‌ك كوێت‌و عومان یاسای نوێی توندتریان گرته‌به‌ر. هه‌روه‌ها چالاكوانان‌و ڕێكخه‌ری ناڕه‌زاییه‌كان له‌ شانشینی عه‌ره‌بی سعودییه‌‌و عومان‌و مه‌غریب ده‌ستگیركران. ڕاپۆرته‌كانیش باسیان له‌ كاره‌كانی ئه‌شكه‌نجه‌دان له‌ سعودییه‌ ده‌كرد. پۆلیسیش له‌ ئوردن به‌ لێدان‌و به‌كارهێنانی گازی فرمێسك ڕێژ ڕووبه‌ڕووی خۆپشانده‌ران بوونه‌وه‌. حكومه‌تی سعودی-ش چه‌ندین جار له‌ نێوان ساڵانی 2017-2020دا، ئۆپۆزسیۆنی له‌ ناوچه‌ی قه‌تیف سه‌ركوتكردووه‌‌و له‌ ماوه‌ی دوو ساڵیشدا چه‌ند سه‌رمایه‌دار‌و كه‌سایه‌تییه‌كی سیاسی له‌و وڵاته‌ كرانه‌ ئامانج، هه‌روه‌ها له‌ نێوان 2018-2019دا، ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ بواری مافی ژناندا كاریان ده‌كه‌ن سه‌ركوتكران. شایه‌نی باسه‌، باوه‌ڕیش وایه‌ پیلانی تیرۆركردنی ڕۆژنامه‌نووسی سعودی جه‌مال خاشقچی له‌لایه‌ن ئه‌و حكومه‌ته‌وه‌ داڕێژرابێت.
ئوردن-یش له‌ نێوان ساڵانی 2016-2020دا، ناڕه‌زایی گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌بینی. زۆربه‌شیان به‌هۆكاری ئابووری سه‌ریانهه‌ڵدا، به‌تایبه‌ت بێكاری‌و ڕێكاره‌كانی سكهه‌ڵگوشین‌و دابه‌زینی خه‌رجیی، هه‌رچه‌نده‌ ناڕازییه‌كان هه‌ندێكجار داوای چاكسازی سیاسیشیان ده‌كرد، وه‌ك له‌ گردبوونه‌وه‌كانی ساڵی 2018دا ڕوویدا. هاوكات، له‌ هه‌مان ساڵدا، یاسای نوێی باج‌و ئه‌و ڕێكارانه‌ی سكهه‌ڵگوشین، كه‌ سندوقی نێوده‌وڵه‌تی نه‌ختینه‌ سه‌پاندی، چه‌ند مانگرتنێكی گشتی هێنایه‌ئاراوه‌، كه‌ له‌ ئه‌نجامدا زنجیره‌یه‌ك خۆپشاندانی له‌ سه‌رانسه‌ری وڵاتدا لێكه‌وته‌وه‌. به‌دوای ئه‌وانه‌شدا، له‌ساڵی 2019‌و 2020دا، ناڕه‌زایی بچوكتر ڕوویاندا. زۆرینه‌ی ناڕه‌زاییه‌كانیش ئاشتییانه‌ بوون، به‌ڵام لایه‌نه‌ ئه‌منییه‌كان چه‌ندین شێوازی توندیان به‌رانبه‌ر به‌كارهێنان، وه‌ك ده‌ستبه‌سه‌ركردن پێش داداگاییكردن، هه‌ڵكوتانه‌سه‌ر ماڵان، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سه‌ندیكاكان، زیندانیكردن‌و یاسای توندتری ئینته‌رنێت.
له‌ عومان-یش له‌ نێوان 2018-2019دا، چه‌ند كۆمه‌ڵێك گه‌نج هاتنه‌سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و داوای دامه‌زراندنیان ده‌كرد، له‌ به‌رانبه‌ریشدا ده‌ستگیركران‌و لێیاندرا‌و بڵاوه‌یان پێكرا. ئه‌و خۆپشانده‌ره‌ بێ ڕه‌گه‌زنامانه‌ی له‌ كوێت-یش له‌ ساڵی 2019دا، داوای مافی وه‌رگرتنی ڕه‌گه‌زنامه‌یان ده‌كرد، له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ سه‌ركوتكران. مه‌غریب-یش له‌ ساڵی 2019دا، بایكۆتێكی جیاوازی به‌خۆوه‌بینی، هه‌روه‌ها زنجیره‌یه‌كیش ناڕه‌زایی له‌ ناوچه‌كانی (جراده‌‌و ڕه‌شیدیه‌‌و ریف)ی ئه‌و وڵاته‌ ڕوویاندا، له‌م ناوچه‌یه‌ی دوواییشیاندا ناڕه‌زاییه‌كان گرژبوون‌و له‌ئه‌نجامدا خۆپشاندانێكی له‌ سه‌رتاسه‌ری وڵاتدا دژی پشتگوێخستنی ئابووری‌و گه‌نده‌ڵی‌و سه‌ركوتكردن لێكه‌وته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا له‌ پاڵ هه‌ندێك سازشی حكومه‌ته‌كاندا، ناڕه‌زاییه‌كان وه‌ڵامی ئه‌منی به‌هێزی درایه‌وه‌. به‌گشتیش، ئازادی ڕاده‌ربڕین له‌ ساڵانی پێشوودا، زیاتر پێوه‌ندكرا.
پێشبینییه‌كان: كاتی گۆڕانكاری هاتووه‌
مانه‌وه‌ی سیستمه‌ پاشایه‌تی‌و پشتاوپشته‌كان له‌ میانه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی‌و دوای ئه‌وه‌شدا، ئه‌و ڕاستییه‌مان پێده‌ڵێن، كه‌ پاشاكان هاوشێوه‌ی هه‌ر فه‌رمانڕه‌وایه‌كی دیكه‌، هه‌لپه‌رستن. چوونكه‌، بۆ مانه‌وه‌ی خۆیان‌و پارێزگاری له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانیان، په‌ناده‌به‌نه‌ به‌ر ستراتیجییه‌كانی كۆنترۆڵكردن‌و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌، كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كن له‌ سه‌ركوتكردن‌و زیادكردنی خه‌رجی گشتی‌و هه‌نگاوی ئاشته‌وایی. له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ تێپه‌ڕبوونی كات، له‌ ڕووی ستراتیجییه‌وه‌ خۆیان گونجاندووه‌. ئه‌وه‌تا ئه‌مرۆ زۆربه‌ی پاشا‌و میره‌كان ده‌زانن، كه‌ سیاقه‌ مێژووییه‌كه‌ كۆتیكردوون. فشاره‌كانیش وایان لێده‌كات، له‌چاو فه‌رمانڕه‌واكانی پێش خۆیاندا هێزه‌ توندوتیژه‌كان كه‌متر به‌كاربهێنن، تا خۆیان له‌ په‌رچه‌كرداری ناخۆیی‌و نێوده‌وڵه‌تی لابده‌ن. له‌بری ئه‌وه‌ش، په‌ناده‌به‌نه‌ به‌ر فێڵی سیاسی‌و شاڵاوی ته‌شهیرپێكردن‌و سه‌ركوتكردن له‌ ڕێگای دادگاوه‌.
هاووڵاتییه‌ ناڕازییه‌كان‌و هێزه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانیش له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی ڕژێمه‌كانه‌وه‌ فێرده‌بن‌و بۆ به‌هێزكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان‌و خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ ڕه‌وشه‌ گۆڕاوه‌كاندا، هه‌ڵسوكه‌وتی خۆیان ڕێكده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌ ئوردن له‌ شێوه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ی هه‌ڵگیرسانی شۆڕشێكی جه‌ماوه‌ریدا ڕه‌نگی دایه‌وه‌، كه‌ مه‌به‌ستی سازشكردن بێت به‌ حكومه‌ت. له‌ مه‌غریب-یش شێوازی نوێی ناڕه‌زایی ده‌ربڕین سه‌ریهه‌ڵدا، وه‌ك بایكۆتی سه‌رتاسه‌ری، به‌جۆرێك هاووڵاتیان خۆیان له‌ شێوازه‌ باوه‌كانی سه‌ركوتكردن لاده‌دا. له‌ عومان-یش، ناڕه‌زایی بێده‌نگ ئه‌نجامدرا، بۆ گوزارشتكردن له‌ توڕه‌یی هاووڵاتیان له‌ وڵاتێكدا، كه‌ بواری ڕه‌خنه‌گرتن تێیدا ته‌سكه‌. ئه‌وه‌ی لێره‌شدا گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌تا سیستمه‌كان سه‌ركوتكاری زیاتر ئه‌نجام بده‌ن‌و به‌ڵێنه‌كانیان بشكێنن، ئه‌وا بێئومێدی گه‌له‌كان زیاتر ده‌بێت‌و ئه‌گه‌ری قایلبوونیان به‌و به‌ڵێنانه‌ له‌ ئاینده‌دا كه‌م ده‌بێته‌وه‌.
به‌ واتایه‌كی دیكه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ستراتیجییه‌كانی قه‌تیسكردنی هه‌ڕه‌شه‌كان له‌ ڕابردوودا سه‌ركه‌وتوو بووه‌، به‌ڵام پێده‌چێت له‌گه‌ڵ گه‌شه‌سه‌ندنی ئۆپۆزسیۆنه‌كان‌و وه‌رچه‌رخانی گه‌له‌كاندا به‌ره‌به‌ره‌ كارایی ئه‌و ستراتیجییانه‌ش كه‌مببێته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، په‌نابردنی زۆری سیستمه‌كان بۆ سه‌ركوتكاری به‌رده‌وام نابێت‌و ده‌كرێت ببێته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی په‌رچه‌كردای توند. به‌ تێپه‌ڕبوونی كات، ئه‌و به‌ڵێنی چاكسازی‌و په‌ره‌پێدانه‌ به‌دینه‌هاتووانه‌ی ڕژێمه‌كان، ده‌بێته‌وه‌ گرفت بۆ خودی ئه‌و ڕژێمانه‌‌و پێویسته‌ ڕێگاكانی مامه‌ڵه‌كردنیان له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆن‌و هاووڵاتییه‌كانیاندا بگۆڕن، به‌تایبه‌ت له‌و كاته‌ی ڕوودانی ناڕه‌زایی جه‌ماوه‌ریی گه‌وره‌تر‌و زیاتر كارێكی زۆر چاوه‌ڕوانكراوه‌.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure