پێكهێنانی هاوپه‌یمانییه‌كی جیهانیی بۆ ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێ

28/04/2021

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: ڕیچارد هاس، چاڕڵس كه‌پشن


ئه‌و گفتوگۆ گرژ‌و گه‌رمه‌ی مانگی پێشوو له‌ ئالاكسا له‌ نێوان چین‌و ئه‌مریكادا گوزه‌را، ئاماژه‌یه‌ بۆ لاوازی په‌یوه‌ندییه‌ دووانییه‌كانی نێوانیان. ئه‌و كێبڕكێ هه‌ڵكشاوه‌ی له‌ نێوان هه‌ردوو وڵاتیشدا له‌ ئارادایه‌، به‌ڕوونی ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ ئه‌و جیهانه‌ نوێیه‌ی چه‌ند ناوه‌ندێكی هێزی تێدایه‌، سه‌رده‌مێكی پڕ له‌ كێبڕكێ‌و ناكۆكی به‌دوای خۆیدا دێنێت.
به‌شی زۆری كێشه‌كه‌ش له‌وه‌دایه‌، كه‌ ژێرخانی سه‌ركردایه‌تییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ی ئێستا، كه‌ به‌شی گه‌وره‌ی به‌ماوه‌یه‌كی كه‌م دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانی بونیادنرا، كۆن بووه‌‌و ناتوانێت ئه‌ركی پاراستنی سه‌قامگیریی جیهان بگرێته‌ئه‌ستۆ. سیستمی هاوپه‌یمانییه‌كه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان-یش یانه‌یه‌كه‌ بۆ وڵاته‌ دیموكراتییه‌كان‌و بۆ به‌هێزكردنی هاوپه‌یمانی له‌ڕێگای هێڵه‌ ستراتیجییه‌كانه‌وه‌ گونجاو نیه‌. لوتكه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی (G7)و(G20)-یش ڕووكه‌شییه‌‌و كاتێكی زۆری ده‌وێت بۆ دانوستان له‌سه‌ر بابه‌ته‌كان.  هه‌رچی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان-یشه‌، ئه‌وا هه‌میشه‌ وه‌ك یانه‌یه‌كی جیهانی وایه‌، هاوكات ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی سه‌ر به‌و ڕێكخراوه‌ش، ئه‌و ئه‌ندامه‌ هه‌میشه‌ییانه‌ی خۆی له‌ په‌لوپۆ ده‌خات، كه‌ مافی ڤیتۆیان هه‌یه‌.
لێره‌شدا داواكراو هاوپه‌یمانییه‌كی جیهانیی هێزه‌، واتا گروپێكی فه‌رمانده‌ییكردنی نافه‌رمی، كه‌ وڵاته‌ خاوه‌ن زۆرترین هه‌ژموونه‌كان له‌ جیهاندا له‌خۆبگرێت. مێژووی ئه‌وروپا-ش له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا ئاماژه‌ بۆ ڕێگای به‌دیهێنانی ئه‌و كاره‌ ده‌كات. به‌جۆرێك، هاوپه‌یمانیی ئه‌وروپا (Concert of Europe) - كه‌ به‌ریتانیا، فه‌ڕه‌نسا، ڕووسیا، پڕوسیا‌و نه‌مسای له‌ خۆ ده‌گرت‌و له‌ ساڵی 1815دا پێكهات- له‌ سایه‌ی نه‌بوونی هێزی خاوه‌ن هه‌ژموون‌و له‌ نێو دۆخێكی فره‌ ئایدۆلۆجیدا، توانی بۆ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌ پارێزگاری له‌ ئاشتی بكات. شایه‌نی باسه‌، هاوپه‌یمانیی ئه‌وروپا پابه‌ندبوونێكی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی گرته‌به‌ر به‌ پشت به‌ستن به‌ په‌یوه‌ندییه‌ ڕێكخراوه‌كان‌و چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ی ناكۆكییه‌كان، تا پاڵپشتی ئه‌و ڕێگه‌چاره‌ هه‌رێمییه‌ بكات، كه‌ كۆتایی به‌ جه‌نگه‌ خوێناوییه‌كانی ناپۆلیۆن هێنا.
هاوپه‌یمانیی جیهانیی باشترین ئامڕازمان پێده‌دات بۆ به‌ڕێوه‌بردنی جیهانێك، كه‌ چیتر له‌ژێر هه‌ژموونی ئه‌مریكا‌و وڵاتانی خۆرئاوادا نه‌ماوه‌. ئه‌ندامه‌كانی ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ش، چین، یه‌كێتی ئه‌وروپا، هیند، ژاپۆن، ڕووسیا‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌بن، كه‌ به‌ هه‌موویان نزیكه‌ی 70%ی تێكڕای داهاتی ناخۆی جیهانی‌و خه‌رجی سه‌ربازی جیهانی پێكده‌هێنن. له‌خۆگرتنی ئه‌و شه‌ش لایه‌نه‌ خاوه‌ن هه‌ژموونه‌، ده‌كرێت هه‌ژموونێكی جیۆسیاسی بداته‌ هاوپه‌یمانییه‌ جیهانییه‌كه‌‌و له‌هه‌مان كاتیشدا ناهێڵیت ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ ببێته‌ گۆره‌پانی قسه‌ی بێكردار.
ئه‌ندامه‌كانی هاوپه‌یمانییه‌كه‌ش نوێنه‌ره‌ هه‌میشه‌ییه‌كانیان ده‌نێرنه‌ بنكه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی له‌ جێگایه‌ك، كه‌ له‌ڕێگای ڕێكه‌وتنه‌وه‌ دیاریده‌كرێت. كۆنگره‌ی لوتكه‌كانیش له‌ كاتی پێویست بۆ چاره‌سه‌ری قه‌یرانه‌كان‌و له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی ڕێكخراویش ده‌به‌سترێن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شی چوار ڕێكخراوی هه‌رێمیی - یه‌كێتی ئه‌فریقا، كۆمكاری وڵاتانی عه‌ره‌بی، كۆمه‌ڵه‌ی وڵاتانی باشوری خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا(ASEAN)‌و ڕێكخراوی وڵاتانی ئه‌مریكا- نابنه‌ ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی، به‌ڵام وه‌فدی هه‌میشه‌ییان له‌ بنكه‌ی هاوپه‌یمانی ده‌بێت. له‌ كاتی گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌و پرسانه‌ی كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌و ناوچانه‌ هه‌یه‌، ئه‌ندامه‌كانی هاوپه‌یمانییه‌كه‌ نوێنه‌ری ئه‌و ده‌ستانه‌‌و وڵاتی دیكه‌ی په‌یوه‌ندیداریش به‌و پرسانه‌وه‌ بانگهێشت ده‌كه‌ن بۆ ئاماده‌بوون له‌ كۆبوونه‌وه‌كاندا.
ئه‌م هاوپه‌یمانییه‌ هاوچه‌رخه‌، وه‌ك هاوپه‌یمانییه‌كانی پێشووی سه‌ده‌ی نۆزده‌، ده‌كرێت گفتوگۆیه‌كی ستراتیجی به‌رده‌وام بهێنێته‌ئاراوه‌. هه‌روه‌ها ده‌توانێت وڵاته‌ خاوه‌ن هه‌ژموونه‌ زۆره‌كان به‌ جیاوازی سیستمی حوكمڕانییه‌كانیانه‌وه‌ بهێنێته‌ سه‌ر مێزی دانوستان، به‌م پێیه‌ش ناكۆكییه‌ ئایدۆلۆجییه‌كان ده‌رباره‌ی حوكمڕانی ناوخۆیی له‌و بابه‌تانه‌ جودا ده‌كاته‌وه‌، كه‌ پێویستیان به‌ هاریكاری نێوده‌وڵه‌تی هه‌یه‌. هاوپه‌یمانییه‌كه‌ خۆی له‌ ڕێكاره‌ فه‌رمی‌و بنه‌ماكانیش ده‌بوێرێت، له‌بری ئه‌وه‌ش بۆ گه‌یشتن به‌ ته‌وافوق له‌ بۆچوونه‌كاندا، په‌نا بۆ قایلكردن‌و چاره‌سه‌ری مامناوه‌ند ده‌بات.
هاوپه‌یمانییه‌كه‌ لایه‌نی بڕیاردان نیه‌، به‌ڵكو ڕۆڵی ده‌سته‌یه‌كی ڕاوێژكاری ده‌بینێت، كه‌ قه‌یرانه‌ نوێیه‌كان چاره‌سه‌ر ده‌كات، بنه‌مای نوێ داده‌ڕێژێت‌و پاڵپشتی بۆ ده‌ستپێشخه‌رییه‌ به‌كۆمه‌ڵه‌كان ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. ئه‌ركی چاودێریكردنی كاره‌كانیش بۆ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و ڕێكخراوه‌كانی دیكه‌ به‌جێده‌هێڵێت. به‌م پێیه‌ش، هاوپه‌یمانییه‌كه‌ له‌ ڕێگای پلاندانان بۆ ئه‌و بڕیارانه‌ی، كه‌ ده‌كرێت له‌ دواتردا لایه‌نێكی دیكه‌ بیدات‌و جێبه‌جێی بكات، په‌یكه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ی ئێستا به‌هێز ده‌كات، نه‌ك شوێنگره‌وه‌ی بۆ بدۆزێته‌وه‌.
هه‌روه‌ك هاوپه‌یمانیی ئه‌وروپی، هاوپه‌یمانییه‌ هاوچه‌رخه‌كه‌ ده‌توانێت سه‌قامگیری پته‌وبكات، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگای هه‌ڵبژاردنی دۆخه‌ هه‌رێمییه‌كانی ئێستا‌و ئه‌و سه‌روه‌رییه‌ی، كه‌ ناهێڵێت بۆ گۆڕینی سنور، یاخود ڕووخاندنی ڕژێمه‌كان، هێزی سه‌ربازی‌و ئامڕازه‌ زۆره‌ملێكانی دیكه‌ به‌كاربهێنرێت، ته‌نها له‌ حاڵه‌تێكدا نه‌بێت، كه‌ كۆده‌نگی نێوده‌وڵه‌تی له‌سه‌ر بێت. ئه‌ندامه‌كانیش كاتێك هه‌ستیان كرد به‌رژه‌وه‌ندییه‌ زیندووه‌كانیان له‌ مه‌ترسیدایه‌، مافی ئه‌وه‌یان ده‌بێت هه‌ریه‌كه‌و بۆ خۆی كاربكات. هاوكات، ده‌كرێت گفتوگۆ ستراتیجییه‌ به‌رده‌وامه‌كه‌ وابكات، كه‌ هه‌نگاوه‌ تاك لایه‌نه‌كان كه‌متر سه‌قامگیری پشێوێنێت.
هاوكات، هاوپه‌یمانییه‌كه‌ هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی به‌كۆمه‌ڵ بۆ یه‌خه‌گیرییه‌ درێژ خایه‌نه‌كان ده‌دات، وه‌ك به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌كه‌ كۆكوژه‌كان‌و تۆڕه‌ تیرۆرستییه‌كان، پته‌وكردنی ته‌ندروستیی جیهانی، داڕشتنه‌وه‌ی پێوه‌ره‌كان له‌ جیهانی ئه‌لیكترۆنیدا‌و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گۆڕانكارییه‌كانی كه‌ش‌و هه‌وا. زۆربه‌یجاریش ئه‌م بابه‌ته‌ گرنگانه‌ ده‌كه‌ونه‌ نێو كه‌لێنی دامه‌زراوه‌كانه‌وه‌، كه‌ ده‌كرێت هاوپه‌یمانییه‌كه‌ پڕیان بكاته‌وه‌.
له‌ ڕاستیدا ئه‌گه‌ر هاوپه‌یمانییه‌كی جیهانیی دوای جه‌نگی سارد دروست ببوایه‌، ئه‌وا زلهێزه‌كان ده‌یانتوانی ڕێگری له‌ جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كانی، وه‌ك ئه‌وه‌ی یوگۆسلاڤیا، ڕواندا‌و سوریا بكه‌ن، یاخود وابكه‌ن كه‌متر خوێناوی بێت. هاوكات، ڕووسیا‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان-یش ده‌یانتوانی بگه‌نه‌ چاره‌سه‌رێكی هاوبه‌ش ده‌رباره‌ی په‌یكه‌ری ئه‌منی ئه‌وروپا، ئه‌مه‌ش ئه‌و به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ به‌رده‌وامانه‌ی نه‌ده‌هێشت، كه‌ ده‌رباره‌ی فراوانبوونی ناتۆ دێته‌ئاراوه‌، هه‌روه‌ها ڕێگری له‌ داگیركارییه‌كانی ڕووسیا له‌ جۆرجیا‌و ئۆكرانیا ده‌كرد. هاوكات، ئه‌گه‌ر گروپێكی ئاڕاسته‌كردنی پێكهاتوو له‌ زلهێزه‌كان له‌یه‌كه‌م ڕۆژی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆڕۆناوه‌ هه‌ماهه‌نگیان بكردایه‌، ئه‌وا ده‌كرا به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و ڤایرۆسه‌ به‌شێوه‌یه‌كی باشتر ئه‌نجام بدرێت.
به‌ تێڕوانین بۆ ئاینده‌، هاوپه‌یمانیی هێزه‌ جیهانییه‌كان ده‌كرێت ئه‌و مه‌ترسییه‌ش كه‌مبكاته‌وه‌، كه‌ ناكۆكییه‌كانی نێوان ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و چین ده‌رباره‌ی تایوان ببێته‌ هۆی پێكدادانێكی گه‌وره‌. هه‌روه‌ها ده‌كرێت گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ بۆ قه‌یرانه‌ سیاسییه‌كان له‌ ناوچه‌كانی، وه‌ك ئه‌فغانستان‌و ڤه‌نزوێلا ئاسان بكات. هاوكات، ده‌كرێت پێوه‌ری ئه‌وتۆ دابنێت، كه‌ڕێگری بكات له‌وه‌ی وڵاتان ده‌ستوه‌ردان له‌ سیاسه‌تی ناوخۆیی یه‌كتردا بكه‌ن.
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا، دامه‌زراندنی هاوپه‌یمانییه‌كی جیهانی چاره‌سه‌رێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌. چوونكه‌، زۆر به‌ ده‌گمه‌ن كۆبوونه‌وه‌ی هێزه‌ جیهانییه‌كان به‌ گه‌یشتن به‌ كۆده‌نگییه‌ك كۆتایی دێت، زۆربه‌یجاریش سه‌ركه‌وتنی هاوپه‌یمانییه‌كان له‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ وه‌ستاوه‌، كه‌ ڕووبه‌ڕووی سیستمه‌ هه‌رێمی‌و جیهانییه‌كان ده‌بێته‌وه‌، نه‌ك كۆتایی هێنان به‌و هه‌ڕه‌شانه‌. هاوپه‌یمانییه‌ ئاڕاسته‌كاره‌ پێشنیار كراوه‌كه‌ دان به‌ ده‌سه‌ڵات‌و شه‌رعییه‌تی حكومه‌ته‌ لیبڕالی‌و نالیبڕالییه‌كانیشدا ده‌نێت، واتا ده‌ستبه‌رداری ئه‌و دیده‌ درێژخایه‌نه‌ی وڵاتانی خۆرئاوا ده‌بێت بۆ سیستمی جیهانیی، كه‌ له‌سه‌ر شێوازی خۆیان داڕێژرابوو. شایه‌نی باسه‌ قه‌تیسكردنی ئه‌ندامێتی له‌ لایه‌نه‌ كارا‌و زۆر گرنگ‌و خاوه‌ن كاریگه‌رییه‌كاندا، ده‌كرێت نوێنه‌رایه‌تی بكاته‌ قوربانی كارایی، ئه‌مه‌ش نایه‌كسانی‌و پله‌به‌ندیی هه‌ڕه‌می له‌نێو سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا به‌هێز ده‌كات. 
به‌ڵام، هاوپه‌یمانیی جیهانیی تایبه‌تمه‌ندییه‌كی زۆر گرنگی هه‌یه‌. چوونكه‌، باشترین‌و گونجاوترین ڕێگا بۆ به‌هێزكردنی كۆده‌نگیی زلهێزه‌كان پێشكه‌ش ده‌كات. هه‌میشه‌ش ئه‌و بابه‌تانه‌ی بواری جێبه‌جێكردنیان هه‌یه‌‌و ده‌كرێت به‌دیبهێنرێن، باشتره‌ له‌وانه‌ی خوازراون، به‌ڵام ئه‌سته‌مه‌ به‌دیبهێنرێن. له‌ هه‌مان كاتیشدا، شوێنگره‌وه‌ی هاوپه‌یمانییه‌كی پێكهاتوو له‌ زلهێزه‌كان، واتا جیهانێك كه‌س به‌ڕێوه‌ی نه‌بات، له‌به‌رژه‌وه‌ندی كه‌س نیه‌.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure