ستراتیژیەتی پراگماتیزم و ڕووبەڕوو بوونەوە، خوێندنەوەیەكی پوخت بۆ هەڵسوكەوتی هەردوو ڕژێمی پێشووی عێراق و ئێران

03/01/2022

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نوسینی: حمید رضا الابراهیمی 
وەرگێڕانی : یاسین عزەم
سەرچاوە: مركز البیان للدراسات والتخطیط


پێشه‌كی
لە ساڵی 1975 بۆ 1980، عێراق بە باشرین قۆناغدا تێپەڕی لە مێژووی هاوچەرخی ئەو وڵاتەدا لەڕووی سەقامگیریی سیاسی و ئابووری و دووهێندەكردنی توانستی نەتەوەیی، ئەم قۆناغەیش لە پڕۆسەی (پڕاگماتیكی) لە بینای سیاسیی عێراقدا چەسپی، هەروەها هەڵكردن لەگەڵ ئێران لە چارەسەركردنی ململانێكاندا، بەتایبەت پاش پەسەندكردنی ڕێككەوتنی ساڵی 1975 لەسەر (كەنداو)، دەوڵەتی عێراق لەلایەكەوە لە توانایدا بوو ململانێكان لەگەڵ ئێراندا چارەسەر بكات و لەلایەكی تریشەوە پەیوەندی نێوان ئێران و كوردەكان لە باكووری عێراقدا بپچڕێنێت، بەم شێوەیەش حكومەتی ناوەندی بەشێكی زۆری توانا سەربازی و ئابوورییەكانی گەڕاندەوە كە لە پێكدادانەكانی باكوور و تەركیزی زۆری لەسەر بەرەوپێشبردنی نەتەوەییدا بەفیڕۆ چووبوون.
بەڵام چی ئەو پێنج ساڵە زێڕینەی گۆڕی بۆ چوار سەدەی لاواز؟ حكومەتی عێراقی چۆن نەیتوانی دووبارە ڕێگەچارەی (پڕاگماتیزم) بگرێتەوە بەر كە لە ناوەڕاستی حەفتاكاندا لە قەیرانەكانی كوەیت و ئێراندا گرتبوویە بەر، دەستڕاگەیشتنی بە جیهان و بەتایبەتی هاوسێ ڕۆژهەڵاتییەكانی لاوازتربووە وەك لەوەی كە هەبوو، بە شێوەیەكی كرداری تەنانەت نەیتوانیوە بوونی مەیدانیی خۆی بپارێزێت لە ناوچە عێراقییەكاندا و لە ئاستی هێزە ئەمریكییەكاندا بە كەمترین تێچوو كەوتو دەسەڵاتەكەی لەدەست دەرچوو.
ئاڕاستە سیاسییەكانی ڕژێمی پێشووی عێراق بەبەراورد بە ئێران
بەكورتی، پێویستە ئاماژە بە خاڵێكی گرنگ بدرێت: بۆچوونی گشتیی زۆربەی دەوڵەتە رۆژهەڵاتییەكان بریتییە لە (ئاساییشی پڕاگماتیكی) یان (سەربازیی پوخت)، ئەنجامی ئەم بیركردنەوانە بریتییە لە ستەمكاری و بۆشایی داخراوی ئازادی، بەڵام لە داهاتوویەكی دووردا، ئەم دوو جۆرە لە بیركردنەوە سەر ئەكێشن بۆ ئەنجامی زۆر جیاواز لە مەیدانی دیبلۆماسی و بەرەوپێشچوونی ناوخۆییدا.
بە واتایەكی دیكە، بیركردنەوەی ئاساییشییانە لەپێشترە لە چارەسەركردنی كێشەكاندا، بیركردنەوەی سەربازییانەیش لەپێشترە لە بەكارهێنانی چارەسەرێكی قورسدا، تەنانەت ئەگەر كێشەكەیش چارەسەر نەكات، ئەم بیركردنەوەیەش بەندە لەسەر ڕاستەقینەیی توندوتیژی، تەنها پشت بە چارەسەرە قورسەكان دەبەستێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ هەموو مەترسییە ناوخۆیی و دەرەكییەكان، لەكاتێكدا كە بیركردنەوەی ئاساییشییانە هەرچەندە گرنگی نادات بە دیموكراسی و ئازادی، لەپێشترە لە چارەسەركردنی كێشە ناوخۆیی و دەرەكییەكان، دەكرێت كە چەند ڕێگەچارەیەكی چەند لایەنە بەكاربهێنرێت بۆ هەڵكردن لەگەڵ قەیرانەكاندا بەپێی بارودۆخە جیاوازەكان، لەو حكومەتانەدا كە گرنگی دەدەن بە ئاساییش، كۆمەڵە بژاردەیەكی فراوانی ئابووری و دیبلۆماسی و سەربازی بەكاردەهێنرێت بۆ بەرەوپێشبردنی ئامانجە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەكان، نەك تەنها ئامانجە سەربازییەكان.
ئەگەر پێویست بێت بەراوردێكی كرداری لەنێوان ئێران و عێراق بكەین بە بەكارهێنانی بژاردەكانی پێشتر بۆ كۆنتڕۆڵكردنی قەیرانە ناوخۆیی و دەرەكییەكان، پێویستە ئەوە پەسەند بكرێت كە هەردوو لایەنەكە ئاواتەخوازی بەكارهێنانی بژاردەی گونجاو نەبوون بۆ كۆنتڕۆڵكردنی قەیرانەكانی سەرەتای ساڵەكانی هەشتاكان.
لە عێراقدا سەدام حوسێن ئەحمەد حەسەن بەكرـی لابرد و بەشێوەیەكی تەماوی سەركردایەتیی حیزبی بەعسی سەركوت كرد لە ڕووداوە بەناوبانگەكەی هۆڵی (الخلد)دا، لە ئاستی دەرەكیشدا سەدام هەموو ئەزموونەكانی ڕێككەوتنی لەگەڵ ئێران واز لێ هێنا و چاوبەست كرا بە داڕمانی هێزی سەربازیی ئێران لەماوەی پاش شۆڕشەكان، كە ڕێگەچارەی سەربازی بەكار هێنا بۆ چارەسەركردنی كێشەكان لەگەڵ تاران.
لەلایەكی تریشەوە، لە ئاژاوەكەی پاش شۆڕشدا حكومەتی ئێران لە هەوڵەكانیدا بۆ پاككردنەوەی ئەوانەی كە مەترسی درووست دەكەن لەسەر شۆڕش، بەتەواوی هێزی سیاسی و سەربازی و دیبلۆماسیی رژێمی "شا"ی لەناوبرد، كە ئەمەش توانستی ڕێككەوتنی ئێرانی لاواز كرد، لە سایەی خۆشاردنەوەی چەند كەسایەتییەكی تەكنۆكراتیی نەتەوەیی لە حكومەتە كاتییەكەدا، كە بووە هۆی ونبوونی ئەو بۆشاییە كراوە كاتییەی كە لەپاش شۆڕشەكەوە درووست بووبوو.
بەڵام ئەم پەرەسەندنانە بەردەوام بووە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگارییەكانی دیكەیشدا، هەردوو لا پابەندبوون بە گرتنەبەری ڕێكاری ئاساییشیی توند لە ناوخۆدا، بەڵام لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هەرچەندە كە جیاوازییەكە زیادی كردووە لەگەڵ دەستپێكردنی جەنگدا، عێراق هەستی بە پێویستی پەنابردن كردووە بۆ دیبلۆماسی و دووهێندەكردنی هەوڵەكانی لەو بوارەدا لەبری بواری سەربازی، ئەو بابەتەی كە چوونەناوەوەی عێراق بۆ ناو دۆخێكی دیبلۆماسیی نوێ ئاسان دەكات بریتییە لە دووركەوتنەوەی ئێران لە دیمەنی دیبلۆماسی، هەروەها تەركیز خستنە سەر چارەسەری سەربازی لە قەیرانەكاندا لەگەڵ عێراق، لە هەمان كاتدا عێراق دووبارە پەیوەندییە هەڵپەسێردراوەكەی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكاندا دەستكەوتەوە، هەروەها پاڵپشتیی سەربازیی فراوانی هێزە ئەوروپییەكان بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ژێرخانی سەربازی، لەگەڵ پەیوەندیی فراوانی هەواڵگری لەگەڵ واشنتۆندا دەربارەی پێگەی سەربازی ئێران لەبارەی ڕێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵ، بەنزیكەیی هەموو هێزە عەرەبییەكان لەدژی ئێران جووڵێنراون جگە لە سووریا و لیبیا، لە هەمان كاتدا عێراق پەیوەندییەكی زۆر نزیك و قووڵی پێكهێنا لەگەڵ بەرەی رۆژهەڵات بەتایبەتی یەكێتی سۆڤییەت، بەشێوەیەك كە پێكهاتەی سوپای عێراق بێوێنەبوو.
لە هەمان كاتدا فڕۆكەی پێشكەوتوویان بەكار دەهێنا لە هێزی ئاسمانیدا وەكو میراجی فەرەنسی و میك 29 (Mirage"الفرنسی  و "MiG-29) لەكاتێكدا كە ئێرانی پڕووكاو بەشێوەیەكی نەگونجاو ڕووبەڕووی هێزی ئاسمانیی عێراق دەبوویەوە، سەدام دەسەڵاتی فراوانی بەخشی بە هەموو فەرماندەكانی، لەوانەش "فاضل البراك" بۆ دەستكەوتنی كۆنتڕۆڵی تەواوی دەوروبەرە ناوخۆییەكانی، بۆ ڕێگریكرن لە هەر كێشەیەكی ئاساییشیی ناوخۆیی لەماوەی جەنگدا، بەتایبەت پاش هەوڵە شكستخواردووەكەی كوشتنی سەدام لە دوجەیل.
لەڕووی دیبلۆماسیشەوە، عێراق دەستی بە ئۆپڕاسیۆنێكی فراوان كرد لە واشنتۆن، لەكتێكدا كە باڵیۆزی عێراق "نزار حمدون" و نوێنەری عێراق لە نەتەوە یەكگرتووەكان "ریاض القیسی" هەوڵی فراوانیان دا بۆ یەكخستنی تێڕوانینی گشتی لەگەڵ داواكارییەكانی بەغداد بۆ بەرقەراركردنی ئاشتی.
هەموو ئەم هەوڵە (پڕاگماتیكیانە) لە هەموو ئاستەكاندا لە شەش ساڵی ڕابردووی جەنگدا تارانی خستووەتە ژێر فشاری دیبلۆماسی و ئابووری و سەربازییەوە، لەكاتێكدا كە سەركەوتوو بوو و تارانی ناچار بە پەسەندكردنی بڕیاری 598 و كۆتاییهێنان بە جەنگ كرد، لەم بارەشدا كاغەزی (پراگماتیكی) بەكار هاتووە بۆ دەستكەوتی ناوخۆیی و دەرەكی.
بۆ یەكەم جار و لەژێر ئەو بارودۆخانەدا، تاران ڕووبەڕووی ڕاستیی نوێ بوویەوە كە زۆری لێ كرد بۆ پەسەندكردنی چەند یاسایەكی نێودەوڵەتیی دیاریكراو، جووڵان بە هێواشی لە ئاستی ناوخۆییەوە بۆ پەیوەستبوون بە ڕێژەگەریی سیاسی، لەبەرئەوە بەرەبەرە بەردەوامیی بە پەیوەندییەكانی دا لەگەڵ ئەوروپا و دەزگا داراییە نێودەوڵەتییەكاندا بۆ دەستپێكردن بە ماوەی گێڕانەوەی توانا و دەستپێشخەری لە جەنگەكەدا، لەهەمان كاتدا ئەزموونی كەشێكی زیاتر كراوەی كلتووری و سیاسیی كرد كە سنوورداركردنەكان و كاریگەرییەكانی جەنگی تێدا كەم بوونەوە، لەبەرامبەریشدا عێراق دواكەوت لە هەموو دەستكەوتە (پڕاگماتیكییەكان)ـی سەدەی پیشوو.
 بۆ عێراقیش، ڕاستەوخۆ پاش تەواوبوونی جەنگەكە و بەبێ فێربوون لە ئەزموونی پێكدادانەكانی كوردەكانەوە لە ساڵانی حەفتاكاندا، سەدام هەنگاوی نا بەرەو پارێزگاكانی باكوور، دەیان هەزار هاوڵاتیی كورد كوژران و وەدەرنران بە ڕووداوی ئەنفال، بۆ ئەوەی زۆربەی ناوچە كوردییەكان بكەونە ژێر كۆنتڕۆڵی رژێمی سەدام، هەرچەندە كە دەستبەسەرداگرتنەكان بۆ ماوەیەكی كورت بەردەوام بوون، بەڵام كۆتا تاڵەكانی لایەنگریی كوردەكانی بۆ عێراق پچڕاند، ئەم بۆشاییە تا ئەمڕۆیش ماوەتەوە و لەوانەیشە بۆ هەمیشە بەردەوام بێت، لەكاتێكدا كە عێراق چارەسەری مامناوەندی هەبوو لەگەڵ دەسەڵاتی كوردیدا، بژاردەی جەنگی هەڵبژارد بەسەر بژاردەی دیبلۆماسیدا، بەوەیش سەدام وردە وردە هەموو ئەو شتانەی لەناوبرد كە لە ساڵانی پێشتردا بنیات نرابوون.
سەدام بە شێوەیەك لەگەڵ خۆرئاوادا هەڵسوكەوتی كرد كە لەگەڵ بیری گشتیی ڕۆژئاوادا پێك نەهاتن لەبارەی چەند دۆزێكەوە، لەوانەیش لەسێدارەدانی ڕۆژنامەنووسی بەریتانی-ئێرانی  "فەرزاد بازۆفت"، سەدام خۆی بە قەرزدەری سەڕاست و ڕەهای وڵاتانی كەنداو و قوڵایی ستراتیجیی ئەو وڵاتانە دادەنا، لەبەرامبەریشدا چاوەڕانی لێ دەكردن كە هەموو پێویستییە ئابووری و ئاساییشییەكانی بۆ دەستەبەر بكەن لە هەموو بارودۆخێكدا وەكو پارێزەری نەتەوەی عەرەبی.
سیستەمی ئاساییشی و دیبلۆماسیی عێراق لەگەڵ سەدام هاوواتا بوون، دامەزراوە عێراقییەكان بژاردەكان و فرمانەكانیان لەدەست دا كاتێك دێتە سەر باسی كردار، لەنێوان ئەم كاردانەوانەدا شەپۆلی قەرزی دەرەكی، هەروەها لەناوبردنی بنچینە كۆمەڵایەتییەكانی عێراق، هاوكات بەغداد بژاردە گونجاوەكانی لەدەست دا بە هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی كێشەكان تەنها بە ڕێگەی سەربازی، هەرچەندە كە سەدام هەستی بەوە نەكرد جەنگ وەكو شمشێرێك وایە، دەتوانرێت تەنها لە یەك جەمسەرەوە بگیرێت، جەمسەرەكەی تر دەیبڕێت، سەدام بڕوای وابوو كە جیهان چارەسەری دۆزی داگیركردنی كوەیت دەكات، هەروەكو ئەوەی كە لەبەرامبەر "الاسد" ئەنجامیان دا كاتێك ڕۆشتە ناو خاكی لوبنانەوە، لە نەبوونی بەربەستێكی ناوچەییدا، ڕەتكردنەوەی هەموو نێوەندگیرییە عەرەبییەكان بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی لەگەڵ كوەیتدا و یارمەتیدانی لە دانەوەی قەرزەكاندا كە بەهۆی جەنگەوە كەڵەكە بوون، لەبەرئەوەی ئەو كردارییانە وێنای كوەیتی بە ئامانجێكی ئاسان دەكرد، لەكاتێكدا كە گەمژەیی سەدام ڕەگی داكوتا هەر زوو پاش داگیركردنی كوەیت، پێی وابوو كە دەتوانێت مامەڵە بە كوەیتەوە بكات لای ڕۆژئاوا بۆ بەجێهێنانی داخوازییەكانی، تەنانەت كاردانەوەی سۆڤییەتیشی فەرامۆش كرد، هەتا پاش ئازادكردنی كوەیت سەری لە وێرانكردنی ئەو ژێرخانەوە دەرچوو كە یەكگرتوویی عێراقی هێشتبوویەوە.
رژێمی سەدام لە سەردەمی پاش داگیركردنی كوەیتەوە هیچ فێر نەبوو، لەبری جووڵان بەرەو ئازادیی ڕێژەیی كۆمەڵگە و بەرە بەرە گەڕانەوە بۆ ناو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، یاسای توند و ڕەوای گەمژانە خرانە سەر كارنامە، لەوانەیش: بڕینی دەستی دز و هاوتاكانی بۆ گێڕانەوەی شكۆی لەدەستچووی یاسای شەرعی بەهۆی بەشداریكردنی نەتەوە عەرەبییەكان لە هێزگەلی دژی سەدامدا پاش داگیركردنی كوەیت.
لە بەرەی بەرامبەردا ئێرانی ئیسلامی بوونی هەبوو كە كاری دەكرد بۆ گەڕانەوە بۆ ناو بازنەی نێودەوڵەتی لە سایەی كراوەیی كلتووریدا، لەكاتێكدا كە دامودەزگا ئاسایشییەكانی عێراق وردە وردە سەقامگیرییان لەدەست دا كە پێشتر سەركەوتوو بوون لە بەرقەراركردنی سەقامگیری و ئاساییش، سەدام یەكەم و كاریگەرترین فەرماندەی ئاساییش "فاضل البراك"ـی لە كارەكەی دوورخستەوە، لەبەر ترسان لە هاوكاریكردن یان پیلانگێرن لەگەڵ دەوڵەتە دەرەكییەكاندا، جگە لەوەش دەزگا ئاساییشییەكانی لاواز كرد بۆ درووستكردنی جیاوازییەكی ئاساییشیی گەورە لەناو حكومەتدا، كە سەری كێشا بۆ هەڵهاتنی چەندین سەركردەی دیار و كاریگەر بۆ دەرەوەی وڵات، وەكو بەڕێوەبەری هەواڵگریی سەربازی "وفیق السامرائي"، سەرۆكی ئەركانی سوپای پێشوو "نزار الخزرجی"، تەنانەت نزیكترین هاوڕێ و زاوا و شارەزای سەربازی "حسین كامل"، لەگەڵ ئەوەشدا زۆرێك لە زانیارییەكانی پیشەسازیی سەربازیی عێراق  لەو بۆشاییەوە دزەیان كرد بۆ دەرەوەی وڵات.
ئەم بەرەوپێشچوونانە لەكاتێكدا ڕوویان دا كە ئێران خەریكی پڕۆگرامێكی هێوركردنەوەی گرژییەكان بوو لەگەڵ ڕۆژئاوادا كە تەكتیكییانە بوو نەوەك ستراتیجییانە،بەو شێوەیەش دەستی كرد بە دووبارە كردنەوەی بۆشایی ناوەكی خۆی بە پڕۆژەیەكی سیاسی بەناوی "چاكسازی"، سەرباری ئەوەی ئەم بەرەوپێشچوونە ناوخۆیی و دەرەكییانە لە ئێراندا توانای بەردەوامییان نەبوو بۆ ماوەیەكی درێژ و ئەو ڕێگەچارانە بە شێوەیەكی تەكتیكی گیرابوونە بەر، بەڵام توانییان وڵاتەكە لە مەترسیی بێبنی پاش جەنگەوە بگێڕنەوە بۆ سەقامگیرییەكی بەرچاو لە كۆتایی نەوەدەكاندا.
سەرەڕای هەبوونی هێز و ئەزموونی كەمتری دیبلۆماسی وەك لە عێراق لەو كاتەدا، ئێران توانی گفتوگۆی پڕۆگرامی ناوكیی خۆی بكات لە چەند قۆناغێكی جیاوازدا و بە ڕێگەی ماراسۆنی، بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتنی ڕێژەیی كە بەرهەڵستیی مەترسیی جەنگی كرد، لە كاتێكدا كە عێراق سەرەڕای لەناوبردنی تەواوی پڕۆگرامی كیمیایی و مووشەكی ئەو وڵاتە، جارێكی تر گومانلێكراو و سەرچاوەیەكی ڕەشبینیی جیهانی بوو، لەبەرئەوە شكستی هێنا لە شكاندنی یەكدەنگییە جیهانییەكەی دژی لە ئەنجامی كردەی یانزەی سێپتەمبەر، هەروەها هۆكاری كێشانەوەی فایلی چەكە عێراقییەكان بوو لە وەزارەتی دەرەوە و كۆنتڕۆڵكردنەوەی لەلایەن سەدام خۆیەوە، بە بڕیارە ناجێگیر لەسەرخۆكانیەوە.
دەرەنجامی ژینگەی سیاسیی جیهانی و ناوخۆیی ئێران لە كۆتایی سەركردایەتیی مەحمود ئەحمەدینەژاد لەوانەیە زۆر جیاواز نەبێت لەوەی عێراق لە ساڵی 2002دا، بەڵام ئێران توانی بە سەلامەتی بەم قۆناغەدا تێپەڕێت بە یارمەتی ڕۆحانی.
نەرمی ڕژێمی ئێران لە گفتوگۆدا ئەو وڵاتەی لە چەند قۆناغێكی جیاوازدا ڕزگار كرد لەبەر ئەوەی چارەسەركردنی كێشەكە لەپێشینە بوو بۆیان، نەوەك تەنها بەكارهێنانی هێز و توندوتیژی.
بەڵام خاڵی گرنگ كە واپێدەچێت لە ئەمڕۆدا بەدەوری ئێراندا بخولێتەوە بریتییە لەوەی كە: ئایا جووڵەی ئێران دژی ڕۆژئاوا و داخرانی ناوخۆیی ئەو وڵاتە هەمان ئەو هەڵسوكەوتەن كە سەدام شوێنی كەوت لەپاش ساڵی 1988؟

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure