ئاسایشى كورد له‌ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا

24/01/2019

هاوڕێ حه‌سه‌ن حه‌مه‌

پێشه‌كى
نه‌ته‌وه‌ى كورد گه‌وره‌ترین پێكهاته‌یه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا كه‌ خاوه‌نى ده‌وڵه‌تى خۆى نیه‌. ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ كورد وه‌ك یه‌كه‌یه‌كى ئاسایش له‌سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تیدا سه‌یرنه‌كرێت. به‌شێوه‌یه‌كى ته‌قلیدى ده‌وڵه‌تان ئاكته‌رى سه‌ره‌كى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تین، ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ت خاوه‌نى سه‌روه‌رییه‌، ئه‌و یه‌كه‌و پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و كلتورییانه‌ى كه‌ خاوه‌نى سه‌روه‌ریی نین وه‌ك ئاكته‌ری سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى سه‌یرناكرێن. ئه‌م تیڕوانینه‌ له‌ تیۆرى ڕیالیزمه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتبوو كه‌ وه‌ك زاڵترین تیۆرى په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان ته‌ماشا ده‌كرا تاوه‌كو كۆتایی جه‌نگى سارد و ڕووخانى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت. لایه‌نگرانى تیۆرى ڕیالیزم ته‌نها ئاسایشى ده‌وڵه‌تیان له‌به‌رچاوده‌گرن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێیانوایه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ره‌كى بۆ سه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌تان هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازییه‌ كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانى تره‌وه‌ دروست ده‌كرێت. لێره‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ بێ ده‌وڵه‌ته‌كانى وه‌كو نه‌ته‌وه‌ى كورد هیچ جێگه‌و مانایه‌كى نه‌بوو له‌ بیربۆچوونه‌كانى تیۆرى ده‌وڵه‌ت سه‌نته‌رى ڕیالیزمدا. له‌به‌رئه‌وه‌ى كورد نه‌ته‌وه‌یه‌كى بێ ده‌وڵه‌ت بوو، به‌سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تدا دابه‌شكرابوو. ئه‌م تیڕوانینه‌ ته‌قلیدییه‌ بۆ ئاسایش، له‌دوا جه‌نگى سارده‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى ڕووبه‌ڕووى ڕه‌خنه‌ى توندى لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن بۆیه‌وه‌. لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن سه‌ركه‌وتووبوون له‌زیادكردنى یه‌كه‌و ئاكته‌رێكى تر بۆ ئاسایش به‌ناوى "كۆمه‌ڵگا" یان پێكهاته‌". لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن گریمانه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن نه‌ته‌وه‌و پێكهاته‌  مه‌زهه‌بی و كلتوریی، ڕه‌گه‌زییه‌كان شانبه‌شانى ده‌وڵه‌ت وه‌حده‌ی ئاسایشن. ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌، له‌به‌ر ڕۆشنایی گریمانه‌و بیربۆچوونه‌كانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن باس له‌ ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ى كورد ده‌كات له‌ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا.

چه‌مكی ئاسایش و تیۆرى ڕیالیزم
تیۆرى ڕیالیزم به‌شدارییه‌كى سه‌ره‌كى و كاراى كرد له‌بوراى ئاسایشدا، هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى جه‌نگى جیهانى دووه‌مه‌وه‌ تاوه‌كو كۆتایهاتنى جه‌نگى سارد. ئه‌گه‌رچى هه‌ندێك له‌دواى جه‌نگى سارد بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌ كۆتایهاتنى جه‌نگى سارد به‌ماناى كۆتایی هاتن و مه‌رگى ڕیالیزم دێت له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ى كه‌ چیدى ڕیالیزم له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كاندا تواناى خۆ گونجاندنى نیه‌. به‌ڵام، ئه‌م بۆچونه‌ زۆر به‌توندى له‌لایه‌ن داهێنه‌رى تیۆرى ڕیالیزم كینز ۆڵتزه‌وه‌ به‌رهه‌ڵستى كرا، ۆڵتز وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك له‌به‌رامبه‌ر نه‌یارانى ڕیالیزم بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ چى گۆڕانكارییه‌ك ڕووى داوه‌ له‌دواى جه‌نگى سارد كه‌ وایكردوه‌ ڕیالیزم چیدى تواناى ته‌فسیرو لێكدانه‌وه‌ى نه‌مابێت؟ به‌بۆچونى ۆڵتز له‌سه‌ر ئاستى سیستمى نێوده‌وڵه‌تى هیچ گۆڕانكارییه‌ك ڕووى نه‌داوه‌، هێشتا سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى سیاسه‌تێكى فه‌وزه‌وییه‌ " نه‌بونى حكومه‌تێكى جیهانى كه‌ یاساكان بسه‌پێنێت به‌سه‌رده‌وڵه‌تاندا". به‌م هۆیشه‌وه‌ ده‌وڵه‌تان پارێزراونین له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازى ده‌وڵه‌تانى تر. دووه‌مینیان، ۆڵتز پێى وایه‌ هێشتا ده‌وڵه‌تان گرنگى ده‌ده‌ن به‌ ده‌ستكه‌وتى ڕێژه‌یی له‌هاوكێشه‌و كارلێكه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا "ئه‌مه‌ش هاریكارى زه‌حمه‌تر ده‌كات له‌ نێوان ده‌وڵه‌تاندا به‌تایبه‌تى له‌بوارى ئه‌منیدا (1).  بۆ ڕیالیسته‌كان، ده‌وڵه‌ت هێشتا یه‌كه‌ى سه‌ره‌كى ئاسایشه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌ت خاوه‌نى سه‌روه‌رییه‌و هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ره‌كى له‌سه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌تان بریتیه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازى (2). بۆ ڕیالیسته‌كان هه‌ر هه‌وڵێك به‌ئاڕاسته‌ى فراونكردنى چه‌مكى ئاسایش  بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ كێشه‌ مه‌ترسیداره‌كانى وه‌ك پیسبونى ژینگه‌و نه‌خۆشیه‌ مه‌ترسیداره‌كان له‌ خۆبگرێت ده‌بێته‌ هۆى شێواندنى  ماناى لۆژیكى چه‌مكى ئاسایش و ڕێگر ده‌بێت له‌وه‌ى كه‌ چاره‌سه‌رى گونجاو بۆ ئه‌و كێشانه‌ بدۆزرێته‌وه‌ (3).
تیۆرى ڕیالیزم و ئاسایشى كورد
له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌وه‌ى كه‌ باسكرا، ده‌كرێت بڵێن كه‌ تیۆرى ڕیاڵیزم هیچ حسابێك بۆ ئاسایشى كورد ناكات، به‌ڵكو ته‌نها ئاسایشى ئه‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌ له‌به‌رچاو ده‌گرێت كه‌ كوردییان تێدا دابه‌شبووه‌. به‌مانایه‌كى تر، تیۆرى ڕیاڵیزم كوردانى توركیا وه‌ك به‌شێك له‌ خه‌ڵكى توركیا سه‌یرده‌كات، هه‌مان شت جێبه‌جێده‌بێت به‌سه‌ر كوردانى عێراق و ئێران و سوریا. لێره‌وه‌ تیۆری ڕیاڵیزم ته‌نها ئاسایشى ئه‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌ له‌به‌رچاو ده‌گرێت كه‌ خاوه‌نى سه‌روه‌رین. له‌هه‌مانكاتدا، هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ره‌كى وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازى ده‌بێنێت بۆ سه‌ر ئه‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌. ده‌رئه‌نجام، تیۆرى ده‌وڵه‌ت  سه‌نته‌رى ڕیاڵیزم ئه‌وه‌ له‌به‌رچاو ناگرێت، كوردستانى گه‌وره‌ و خه‌ڵكه‌كه‌ى به‌زۆر دابه‌شكراون و لكێنراون به‌ سنورى ئه‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌وه‌و ئاسایشى كورد جیا له‌ ئاسایشى ئه‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌. له‌دواى دابه‌شكردنى كوردستان و لكاندنى به‌زۆرى كورد به‌م چوار ده‌وڵه‌ته‌وه‌، پێكهاته‌یه‌كى نه‌ته‌وه‌یی كورد به‌رده‌وام ڕووبه‌ڕووى  سه‌ركوتكردنى  سیاسى و سه‌ربازى و كلتورى بۆته‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌ستى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌. ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ى هه‌ر یه‌ك له‌ توركیاو عێراق و ئێران و سوریا، له‌برى  سیاسه‌تى ئیداره‌دانى جیاوازییه‌كان، سیاسه‌تى تواندنه‌وه‌ى جیاوازییه‌كانیان له‌دژى كورد گرتۆته‌به‌ر به‌ئامانجى دروستكردنى نه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌ك ڕه‌گه‌ز.

چه‌مكی ئاسایش و قوتابخانه‌ی كۆبنهاگن
بارى بوزان له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ناونیشانى (international security studies in the post-cold war era People, states and fear: an agenda for) چه‌مكى ئاسایش دابه‌ش ده‌كات بۆ پێنج به‌ش كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌ بوارى سه‌ربازى و بوارى ژینگه‌یی و ئابورى و سیاسى و كۆمه‌ڵگایی (نه‌ته‌وه‌یی) (4). به‌ڵام دابه‌شكردنه‌كه‌ى بوزان دابه‌شكردنێكى ته‌قلیدیبه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى بوزان جارێكى تر ده‌وڵه‌تى كرده‌وه‌ به‌ سه‌نته‌ر له‌ بوارى ئاسایشدا، چونكه‌ پێى وابوو ته‌نها ده‌وڵه‌ت یه‌كه‌ى سه‌ره‌كى ئاسایشه‌.  هه‌روه‌ك ئۆلى وه‌یڤه‌ ده‌ڵێَت ئه‌گه‌ر ئاسایش ته‌نها بۆ ده‌وڵه‌ت بێت ڕه‌نگه‌ ئه‌م به‌ماناى نه‌بونى ئاسایش بێت بۆ پێكهاته‌و نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بیه‌كان (5). له‌به‌رئه‌مه‌ وه‌یڤه‌و بوزان پێیان وابوو كه‌ له‌ ئێستادا چه‌مكى ئاسایش چه‌مكێكى دوانه‌ییه‌ ، كه‌ مه‌به‌ست لێى بریتیه‌ له‌ ئاسایشى ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ ئاسایشى پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بیه‌كان. پێكهاته‌ مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیش وه‌ك ده‌وڵه‌ت وه‌حده‌ى ئاسایشن، ئاسایشى ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌روه‌رییه‌كه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌، ده‌وڵه‌ت خاوه‌نى سه‌روه‌رییه‌و ده‌یه‌وێت سه‌روه‌رییه‌كه‌ى بپارێزێت، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌رى له‌ده‌ستدا ئه‌وا چیدى مانایه‌ك بۆ ده‌وڵه‌ت نامێنێته‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ریشدا هه‌روه‌ك ده‌وڵه‌ت، پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بیه‌كان خاوه‌نى ناسنامه‌ن ئه‌گه‌ر ناسنامه‌كه‌یان له‌ده‌ستدا ئه‌وا چیدى وه‌ك پێكهاته‌ بونیان نابێت (6). ئاسایشى پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بیه‌كان به‌ پێچه‌وانه‌ى ئاسایشى ده‌وڵه‌ته‌وه‌، له‌ سنورى ده‌وڵه‌تێكى دیاریكراودا چه‌قنابه‌ستێت به‌ڵكو هه‌ندێك جار سنورى چه‌ند ده‌وڵه‌تێك ده‌برێت (بۆنمونه‌، ئاسایشى كورد سنورى چوار ده‌وڵه‌ت ده‌بڕێت، یان ئاسایشى پێكهاته‌ى سوننه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا) (7). له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، مه‌رج نیه‌ كه‌ ئاسایشى ده‌وڵه‌ت و ئاسایشى پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی مه‌زهه‌بیه‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا هاوته‌ریب و هه‌مان شتبن. به‌مانایه‌كى تر، مه‌رج نیه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت له‌ ئه‌من و ئاماندا بێت ئه‌وا پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بیه‌كه‌ش له‌ ئه‌من و ئاماندا بێت، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، بۆنمونه‌، ئاسایشى ده‌وڵه‌تى عێراقى له‌ ڕابردوادا به‌ماناى ئاسایش و سه‌لامه‌تى نه‌بوه‌ بۆ كورد، یان بابڵێن، كاتێك كه‌ ده‌وڵه‌تى عێراق ڕووبه‌ڕوى داگیركارى ئه‌مریكى بۆیه‌وه‌ كوردستانى عێراق وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ سه‌یرى ویلایه‌ته‌یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكاى نه‌كرد به‌ڵكو وه‌ك ڕزگاركه‌ر پێناسه‌ى پڕۆسه‌كه‌ كرد له‌به‌رئه‌وه‌ى بۆ كوردستانى عێراق ڕزگاركردن بوو نه‌ك داگیركردن به‌ڵام بۆ عێراق پڕۆسه‌یه‌كى داگیركارى بوو((8.
لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ی كۆبنهاگن پێیان وایه‌ چه‌ندین هه‌ڕه‌شه‌ هه‌ن كه‌ ڕووبه‌ڕووى پێكهاته‌ مه‌زهه‌بیی و نه‌ته‌وه‌ ییه‌كان ده‌بنه‌وه‌: له‌وانه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ى كۆچبه‌ر و هه‌ڕه‌شه‌ى ئاسۆیی و هه‌ڕه‌شه‌ى ستونى هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسى و هه‌ڕه‌شى ژینگه‌یی، مه‌به‌ست له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌وێته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى كۆچبه‌ره‌وه‌ كه‌ به‌شێویه‌كى سه‌ره‌كى ده‌بێته‌ هۆى گۆڕینى دیمۆگرافی كۆمه‌ڵگه‌، هه‌ڕه‌شه‌ى دووه‌م " هه‌ڕه‌شه‌ى ئاسۆیی " لێره‌دا كۆمه‌ڵگه‌ له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى كلتورێكى زاڵدایه‌ كاریگه‌رى كلتورى ڕووسى له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى ئۆكرانیاو ئیستۆنیا. هه‌ڕه‌شه‌ى سێهه‌م (هه‌ڕه‌شه‌ى ستونى) لێڕه‌دا كۆمه‌ڵگه‌ له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى دابه‌شبون یاخود یه‌كگرتندایه‌ (بۆنمونه‌ یه‌كێتى ئه‌وروپاو یوغسلافیاى پێشوو)، هه‌ڕه‌شه‌ى چواره‌م هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازییه‌ كه‌ لێره‌دا كۆمه‌ڵگه‌ له‌ژێر هه‌رشه‌ى سه‌ربازیدایه‌ هه‌ڕه‌شه‌كه‌ش یان هه‌ڕه‌شه‌ى ده‌ره‌كیه‌ یان ناوخۆیی. هه‌ڕه‌شى پێنجه‌م بۆسه‌ر كۆمه‌ڵگا بریتیه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى ژینگه‌یی(وێرانبونى ناوچه‌یه‌كى جوگرافى كه‌ پێكهاته‌یه‌كى تێدا ده‌ژین)، هه‌ڕه‌شه‌ى شه‌شه‌م بریتیه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسى ( بۆنمونه‌ سه‌ركوتركردنى كه‌مینه‌كان له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌ نیشتیمانیه‌كه‌وه‌، سه‌ركوتكردنى كورد له‌لایه‌ن حكومه‌تى به‌عسه‌وه‌)، هه‌ڕه‌شه‌ى كۆتایی بریتیه‌ له‌هه‌ڕه‌شه‌ى ئابورى كه‌ ئه‌مه‌ش مه‌به‌ست لێى بریتیه‌ له‌ كاریگه‌رى سه‌رمایه‌دارى. به‌م شێوه‌یه‌ قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن ئاسایشى نه‌ته‌وه‌و پێكهاته‌ مه‌زهه‌بیه‌كانى خسته‌ به‌رامبه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌ت، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ى كه‌ پێكهاته‌ مه‌زهه‌بی و كلتورییه‌كان خاوه‌نى ناسنامه‌ن، ئه‌گه‌ر ناسنامه‌كانیان له‌ده‌ستبده‌ن ئه‌وا له‌ناو ده‌چن (9).

قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن و ئاسایشى كورد
له‌سه‌ر بنه‌ماى ئه‌و چوارچێوه‌ تیۆرییه‌ى كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسكرا، بۆ لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن ده‌كرێت بوترێت نه‌ته‌وه‌ى كورد هاوشێوه‌ى ده‌وڵه‌ت یه‌كه‌و ئاكته‌رى ئاسایشه‌ له‌چوارچێوه‌ى هه‌ریه‌ك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا. ڕاسته‌، هه‌ریه‌ك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كانى وه‌كو توركیاو عێراق و ئێران و سوریا ئاكته‌رى ئاسایشن، به‌و مانایه‌ى كه‌ هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌تانه‌ خاوه‌نى سه‌روه‌رین و هێزى سه‌ربازییان هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر لایه‌ن ده‌وڵه‌تێكى تره‌وه‌ سنورى جوگرافیان ببه‌زێنرێت ئه‌وا له‌سه‌ر بنه‌ماى سه‌روه‌رى و به‌ پاساوى سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت به‌رگرى له‌خاكه‌كه‌ى خۆیان ده‌كه‌ن، به‌وه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌ت ڕووبه‌ڕووى هه‌ڕه‌شه‌ى ده‌ره‌كى بۆته‌وه‌و پێویسته‌ به‌رگرى له‌خۆى بكات له‌پێناو مانه‌وه‌دا. به‌ڵام، پێكهاته‌ى كوردیش خاوه‌نى ناسنامه‌یه‌، سنورى ناسنامه‌ى كورد ته‌نها له‌نێوخۆى یه‌كێك له‌و ده‌وڵه‌تاندا چه‌قنابه‌ستێت، به‌ڵكو سنورى هه‌ر چوار ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ده‌بڕێت. ئاسایشى كورد له‌ هه‌ریه‌كێك له‌و چوار ده‌وڵه‌تدا كه‌ فه‌رمانڕه‌وایی به‌سه‌ر كوردا ده‌كه‌ن هاوته‌ریب نیه‌ به‌ ئاسایشى ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌. بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك له‌سه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌تى توركیا بێت مه‌رج نیه‌ ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسیش بێت بۆ سه‌ر پێكهاته‌ى كورد له‌و وڵاته‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت لاوازبكات، ئه‌مه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى پێكهاته‌ى كورده‌. بۆ نموونه‌، داگیركردنى عێراق له‌ساڵى 2003دا له‌لایه‌ن ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌، بووه‌ هۆى ئازادكردنى پێكهاته‌ى كورد له‌ عێراق، له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر به‌مانا ته‌قلیدییه‌كه‌ى سه‌یرى ئاسایش بكه‌ین ده‌بێت وه‌ها سه‌یرى هێرشى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ  سه‌ر عێراق بكه‌ین وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ى  سه‌ربازى بۆ سه‌ر ته‌واوى خاكى عێراق، به‌مه‌به‌ستى داگیركردن و كۆتاییهێنان به‌ سه‌روه‌رى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌. به‌ڵام، كه‌یسى داگیركردنى عێراق به‌پێچه‌وانه‌وه‌ى لێكدانه‌وه‌ى تیۆرى ڕیاڵیزمه‌وه‌، له‌ڕوانگه‌ى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌ بۆ پێكهاته‌ى كورد له‌عێراق به‌ماناى ڕزگاربوون بوو له‌ ده‌ستى ڕژێمى  سته‌مكارى سه‌دام حوسێن كه‌ بۆ زیاتر له‌ سێ ده‌یه‌بوو بوو كوردى ده‌چه‌وسانه‌وه‌. كه‌یسى داگیركردنى عێراق ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پشتڕاستده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت له‌هه‌ندێك حاڵه‌تدا ئاسایشى ده‌وڵه‌ت و ئاسایشى كۆمه‌ڵگایی جیاوازن، به‌هێزبوونى ده‌وڵه‌ت له‌ڕووى سه‌ربازییه‌وه‌، به‌ماناى لاوازبوونى ئاسایشى نه‌ته‌وه‌و پێكهاته‌ كلتوریی و مه‌زهه‌بیه‌كان دێت، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، لاوازبوونى ده‌وڵه‌ت له‌ڕووى سه‌ربازییه‌وه‌، به‌ماناى به‌هێزبوونى ئه‌م پێكهاته‌ جیاوازانه‌ دێت، به‌واتایه‌كى تر، تاوه‌كو ده‌وڵه‌ت له‌ڕووى سه‌ربازییه‌وه‌ لاوازبێت ئه‌م پێكهاته‌ مه‌زهه‌بی و كلتورییانه‌ زیاتر هه‌ست به‌ ئاسایش و سه‌لامه‌تى ده‌كه‌ن. نموونه‌یه‌كى تر، لاوازبوونى ڕژێمى  سوریایه‌ له‌دواى ساڵى 2011ه‌وه‌. له‌گه‌ڵ لاوازبوونى ده‌سه‌ڵاتى ڕژێم و كشانه‌وه‌ى له‌ به‌شێك ناوچه‌كانى سوریا، كوردانى سوریا توانیان بۆ یه‌كه‌مین جار له‌مێژووى سووریادا ده‌ربكه‌ون و قه‌واره‌یه‌ك بۆ خۆیان دروستبكه‌ن تاوه‌كو به‌رگرى له‌ بوون و نا سنامه‌ى خۆیان بكه‌ن له‌  سوریادا.

كه‌ى كورد هه‌ست به‌ ئاسایش و ئۆقره‌یی ده‌كات؟
دوو ستراتیجى سه‌ره‌كى هه‌یه‌ بۆ دروستكردنى ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌: یه‌كه‌مین ستراتیجى بریتیه‌له‌ تواندنه‌وه‌ (assimilation) واته‌ تواندنه‌وه‌ى ته‌واوى ڕه‌گه‌زه‌ جیاوازه‌كان له‌بۆته‌ى یه‌ك ڕه‌گه‌زداو دروستكردنى ناسنامه‌یه‌كى نه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌ك نه‌ژاد- ڕه‌گه‌ز. ئه‌م ستراتیجیه‌ كاتێكه‌ كه‌ گروپى باڵاده‌ست ده‌سه‌ڵاتى هه‌یه‌ به‌سه‌ر دامه‌زراوه‌كانى ده‌وڵه‌تداو وه‌ ئه‌م دامه‌زراوانه‌ به‌كارده‌هێنێت بۆ پاراستن و سه‌پاندنى به‌هاكانى خۆى به‌سه‌ر گروپه‌كانى تردا له‌ چوارچێوه‌ى سنوره‌كانى ده‌وڵه‌تێكى دیاریكراودا. ئه‌گه‌رچى ئه‌مه‌ ڕه‌نگه‌ كاریگه‌رى هه‌بێت له‌سه‌ر دروستكردنى ناسنامه‌یه‌كى به‌هێزى نیشتیمانى، به‌ڵام ئه‌گه‌رى هه‌یه‌ ڕق و دوژمنكارى دروستبكات له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ دوره‌ په‌رێزه‌كاندا له‌به‌رئه‌وه‌ى ناسنامه‌كه‌یان دژایه‌تى ده‌كرێت.
ستراتیجى دووه‌م برتیه‌له‌ ئه‌كه‌ڵچه‌ره‌یشن (acculturation) ى ڕه‌گه‌زو جیاوازییه‌كان- ئاوێته‌كردن و ئیداره‌دانى ڕه‌گه‌زو جیاوازییه‌كان- ئه‌م ستراتیجیه‌ ڕێگه‌ ده‌دات به‌م گروپانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى ده‌توانن ناسنامه‌ى لۆكاڵى خۆیان بپارێزن به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌توانن په‌یڕه‌وى له‌ ناسنامه‌یه‌كى نیشتیمانى گشتگیر بكه‌ن. ئامانجى ئه‌م ستراتیجیه‌ بریتیه‌له‌ دروستكردنى ناسنامه‌یه‌كى نیشتیمانى فره‌ نه‌ژاد.(10)
هه‌ریه‌ك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ كورد تێدا دابه‌شبووه‌، ده‌سته‌بژێره‌  سیاسیه‌كانیان هه‌وڵى دروستكردنى نه‌ته‌وه‌ییان له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌ك نه‌ژاد داوه‌، واته‌ په‌یڕه‌وییان له‌  ستراتیجى تواندنه‌وه‌ى جیاوازییه‌كان كردووه‌ بۆ دروستكردنى ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یی. بۆ نموونه‌، توركیا، په‌یڕه‌ویی له‌ ستراتیجى تواندنه‌وه‌ى جیاوازییه‌كان كردووه‌ بۆ دروستكردنى ده‌وڵه‌تى توركیا له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌ك نه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش نه‌ته‌وه‌ى توركه‌، هه‌مان شت ڕاسته‌ بۆ ئێران و  سوریاو عێراقى پێش  2003.
كه‌واته‌ هۆكارى ئه‌وه‌ى كه‌ كورد هه‌رگیز هه‌ستى به‌ ئاسایشى و ئارامى و ئۆقره‌یی نه‌كردوه‌ له‌ باوه‌شى هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌تانه‌دا بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ هه‌وڵى تواندنه‌وه‌ى كوردییانداوه‌ له‌ بۆته‌ى نه‌ته‌وه‌كانى خۆیاندا. بۆ نموونه‌ توركیا، هه‌میشه‌ وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى وجوودى له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ى تورك له‌ كوردى ڕوانیه‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ هه‌میشه‌ هه‌وڵی تواندنه‌وه‌ى ناسنامه‌ى كوردى داوه‌ له‌ بۆته‌ى ناسنامه‌ى توركدا. بۆ پاراستنى ناسنامه‌ى كورد له‌ چوارچێوه‌ى هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌تانه‌دا، قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێشنیارى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌بێت نا سنامه‌ى كورد وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ سه‌یرنه‌كرێت له‌لایه‌ن هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌تانه‌وه‌. به‌واتایه‌كى تر، قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێشنیارى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌بێت هه‌ریه‌ك له‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌ى كه‌ كورد تێدا نیشته‌جێیه‌،  ستراتیجى دووه‌م- ئیداره‌دانى جیاوازییه‌كان بگرنه‌ به‌رابمه‌ر نه‌ك تواندنه‌وه‌ى جیاوازییه‌كان، ئه‌مه‌ش له‌ڕێگه‌ى په‌یڕه‌ویكردن له‌ سیتمێكى فیدڕاڵیه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ دامه‌زراوه‌ى دیموكراسی تێیدا كاراو كاریگه‌ربێت. ئه‌م بۆ چوونه‌ له‌لایه‌ن پاوڵ ڕۆوه‌ پێشنیار كراوه‌. كه‌واته‌، بۆ پاراستنى ئاسایشى كورد له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تى توركیاو و ئێران و  سوریا، ده‌بێت هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌تانه‌ سیستمه‌كه‌یان له‌ ده‌وڵه‌تى مه‌ركه‌زییه‌وه‌ بگۆڕدرێت بۆ ده‌وڵه‌تى فیدڕاڵى هاوشێوه‌ى عێراق. له‌گه‌ڵ گۆڕینى ڕژێمى عێراق و پیاده‌كردنى  سیتمى فیدڕاڵی له‌دواى  ساڵى  2003ه‌وه‌، ئاسایشى پێكهاته‌ى كورد له‌ ده‌وڵه‌تى عێراقدا تاڕاده‌یه‌كى زۆر به‌ره‌وپێشچوونى گه‌وره‌ى به‌خۆوه‌ بینى(11).
 سیستمى فیدڕاڵى یارمه‌تى پێكهاته‌ى كورد ده‌دات له‌ چوارچێوه‌ى هه‌ریه‌ك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا كه‌ بتوانێت گوزارشت له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌یی و كلتورو زمانى خۆى بكات.

ده‌رئه‌نجام
ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ى كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا بۆ ماوه‌ى یه‌ك سه‌ده‌یه‌ له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى چوار ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌ییدا. توركیاو عێراق و ئێران و  سوریا هه‌میشه‌ له‌سه‌ر حسابی ئاسایشى كورد هه‌وڵیانداوه‌ ئاسایشى تورك و عه‌ره‌ب و فارس به‌هێزبكه‌ن، هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌ له‌برى ئیداره‌دانى جیاوازییه‌كان، ستراتیجى تواندنه‌وه‌ى كوردییان گرتۆته‌به‌ر بۆ دروستكردنى ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌ك نه‌ته‌وه‌. له‌تێڕوانینى ده‌وڵه‌ت سه‌نته‌رى ڕیالیزمدا كورد وه‌ك یه‌كه‌ی ئاسایش سه‌یرناكرێت به‌ پاساوى ئه‌وه‌ى كه‌ كورد خاوه‌نى ده‌وڵه‌تى خۆى نیه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ تیۆرى ڕیالیزم ته‌نها ئاسایشى هه‌ریه‌ك له‌ ده‌وڵه‌تى توركیاو ئێران و عێراق و سوریا له‌به‌رچاو ده‌گرێت. به‌پێچه‌وانه‌ى ئه‌م تێڕوانینه‌ كۆنه‌، قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن گریمانه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كات له‌پاڵ ده‌وڵه‌تاندا پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و كلتورى و مه‌زهه‌بیه‌كان یه‌كه‌ى ئاسایشن له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ى كه‌ ئه‌م پێكهاتانه‌ خاوه‌نى ناسنامه‌ن، ئه‌گه‌ر هاتوو ناسنامه‌ى خۆیانیان له‌ ده‌ستدا ئه‌وا چیتر ناتوانن وه‌ك نه‌ته‌وه‌ یان پێكهاته‌ بمێننه‌وه‌. له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌، كورد خاوه‌نى ناسنامه‌ى تایبه‌ت به‌خۆیه‌تى له‌ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا، ده‌كرێت وه‌ك یه‌كه‌ى ئاسایش  سه‌یربكرێت، كه‌ ئاسایش و داواكارییه‌ ئاسایشیه‌كانى جیاوازه‌ له‌ ئاسایشى هه‌ریه‌ك له‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌ى كه‌ تیدا دابه‌شبووه‌. هه‌روه‌ك چۆن ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن سه‌روه‌رى و ئاسایشى خۆیان بپارێزن، به‌هه‌مان ئاڕاسته‌ كوردیش هه‌وڵده‌دات ناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یی خۆى بپارێزێت. به‌بۆچوونى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن، ته‌نها له‌چوارچێوه‌ی سیستمێكى فیدڕاڵ دیموكراسیدا  كه‌ ئیداره‌ى كورد ده‌توانێت له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌دا هه‌ست به‌ ئارامى و ئا سایش بكات، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مه‌ركه‌زی بوونى هه‌ریه‌ك له‌م ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌ گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر ئاسایش-ناسنامه‌ى  كورد دورست ده‌كات.

بۆ داگرتن کلیکی ئێرە بکە

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure