بیره‌وه‌ری و نێرینه‌یی: ئه‌نفال له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی پێشمه‌رگه‌دا

13/07/2019

ئاندریه‌ فیشه‌ر-تاهر

خوێندنه‌وه‌ی: قاره‌مان عه‌لی

جۆرناڵی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ پرسه‌كانی ئافره‌ت (Journal ofMiddle East Women's Studies) له‌ زستانی 2012 توێژینه‌وه‌یه‌كی ئاندریه‌ فشه‌ر-تاهری به‌ ناونیشانی "بیره‌وه‌ری و نێرینه‌یی: ئه‌نفال له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی پێشمه‌رگه‌دا" بڵاوكرده‌وه‌. توێژه‌ر له‌م توێژینه‌وه‌دا له‌لایه‌كه‌وه‌ ده‌یه‌وێت بزانێت جێنده‌ر چی ڕۆڵێكی هه‌بووه‌ له‌ كاتی گێڕانه‌وه‌ی جینۆسایدی ئه‌نفال له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی پێشمه‌رگه‌دا و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌و  به‌راوردێك له‌ نێوان گێڕانه‌وه‌ی (بیره‌وه‌رییه‌كانی) پێشمه‌رگه‌ سه‌ركرده‌و پێشمه‌رگه‌ ئاساییه‌كاندا ده‌كات. توێژه‌ر توێژینه‌وه‌كه‌ی به‌سه‌ر چه‌ند به‌شێكدا، 1- به‌رگری پیاوو قوربانی بوونی ئافره‌ت و 2- پێشمه‌رگه‌و 3- ئه‌نفال و بیره‌وه‌رییه‌كانی پیاوو 4- تێكشكاندنی نێرینه‌یی و به‌زانستیكردنی ئه‌نفال، دابه‌شكردووه‌.
ئاندریه‌ له‌ به‌شی "به‌رگری پیاوو قوربانی-بوونی ئافره‌ت"دا باس له‌وه‌ ده‌كات كه گۆتاری ناسیۆنالیستی كوردی له‌ دوای دروستبوونی حكومه‌تی هه‌رێم له‌ 1992 گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌و له‌ "به‌رگرییه‌وه"‌ بۆ "دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت" گۆڕاوه‌. ئه‌م گۆڕاندنی گۆتاره‌ پله‌ به‌ پله‌ ئه‌رك و ڕۆڵی پێشمه‌رگه‌ی له‌ "به‌رگریكردن" له‌ مافه‌كانی كورده‌وه‌ بۆ "پاراستنی" ده‌ستكه‌وته‌كان گۆڕی. وه‌كو وه‌فایه‌ك بۆ تێكۆشانی پێشمه‌رگه‌و به‌رزڕاگرتنی ئه‌و پێشمه‌رگانه‌ی كه‌ له‌ پێناو كوردا شه‌هید بوون، شه‌قامه‌كان- له‌ دوای دروستبوونی حكومه‌تی هه‌رێم- به‌ وێنه‌ی پێشمه‌رگه‌، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی شه‌هیدبوون، ڕازێنرایه‌وه‌. ئاندریه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌ركرده‌كانی پێشمه‌رگه‌، به‌بێ جیاوازی ئینتیمای حزبیان، له‌ یاداشت و بیره‌وه‌رییه‌كانیاندا پێشمه‌رگه‌یان وه‌ك سیمبولی ئازایه‌تی و هێز و گیانبه‌ختكردن خستووه‌ته‌ڕوو. ئازابوون و به‌هێزبوون و خۆبه‌ختكردن، به‌بۆچوونی ئاندریه‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا به‌شێكن له‌ تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌ته‌كانی نێر (پیاو).
له‌كاتی خه‌باتی پێشمه‌رگه‌دابوو كه‌  ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ دژی كورد ڕوویاندا. ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ ورده‌ ورده‌ بوو به‌ سیمبولی چه‌وساندنه‌وه‌ی كورد و پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی هه‌رێم له‌ دوای ڕوودانی ئه‌نفاله‌وه‌ كاریان له‌ سه‌ر نیشاندانی مێ وه‌ك قوربانی كرد و وێنه‌ی ئافره‌تێكی ڕه‌شپۆش و خه‌مباریان بۆ ئه‌و ژن و كچانه‌ كێشا كه‌ خۆیان یان كه‌س و كاریان به‌رشاڵاوه‌كانی ئه‌نفال كه‌وتبوون. ئاندریه‌ جه‌خت له‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ژنان و كچانی ڕزگاربووی ئه‌نفال به‌و پۆلێنكردنه‌ی حزبه‌كان: پیاو به‌هێزه‌و ژنیش قوربانییه‌كی لاواز، ڕازینه‌بوون و له‌ڕێگه‌ی خۆڕێكخستن و په‌یداكردنی بژێوی منداڵه‌كانیان و كاركردن شان به‌ شانی پیاو له‌ ده‌ره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی ئه‌و پۆلێنكردنه‌ی حزبه‌كان بوونه‌وه‌.
 له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا "كاره‌ساتی" ئه‌نفال زۆر گرنگی پێ نه‌ده‌دراو له‌كاتی خستنه‌ڕوو و نیشاندانی ڕووداوه‌كانی 1988 له‌ ڕۆژنامه‌و ته‌له‌فزیۆنه‌كاندا به‌گشتی باس له‌ ئازایه‌تی و به‌رخودان و شه‌هیدبوونی پێشمه‌رگه‌كان ده‌كرا. به‌بڕوای توێژه‌ر (ئاندریه‌) هۆكاری په‌راوێزخستنی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ له‌لایه‌ن حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی هه‌رێمه‌وه‌- له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كاندا- بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ "كاره‌ساتی" ئه‌نفال به‌ شكستی پێشمه‌رگه‌ كۆتایهات و زیانی به‌ نێربوونی پێشمه‌رگه‌ گه‌یاندو نێرینه‌یی پێشمه‌رگه‌ی تێكشكاند. ئاندریه‌ هۆكارێكی تری بایه‌خنه‌دانی حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كاندا به ‌تاوانی ئه‌نفال بۆ ئه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ جاشه‌كان، كه‌ نیڕبوون، به‌شداریان له‌ ئه‌نفالدا كردووه‌. به‌شداریكردنی جاشه‌كان (كه‌ كوردن) له‌ ئه‌نفال دا ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ی سه‌ركردایه‌تی كوردیان، كه‌ ده‌یگوت ئامانج له‌ ئه‌نفال له‌ ناوبردنی ته‌وای كورد بووه‌، ده‌خسته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.     
ئه‌و پرسیاره‌ی كه‌ ئاندریه‌ له‌م توێژینه‌وه‌‌دا ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی بداته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا هه‌موو پێشمه‌رگه‌كان له‌ كاتی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌نفالدا، ئه‌نفال وه‌ك به‌رگری نێرو قوربانی-بوونی مێ، ده‌گێڕنه‌وه‌ یان له‌ چه‌ند گۆشه‌نیگایه‌كی جیاوازه‌وه‌ ڕووداوه‌كانی ئه‌نفال ده‌گێڕنه‌وه (ده‌بینن)‌؟ ئه‌و پاش به‌راوردكردنی دووگێڕانه‌وه‌ی دوو پێشمه‌رگه‌، كه‌ یه‌كێكیان له‌ كاتی ڕوودانی ئه‌نفالدا به‌رپرسیارێتی هه‌بوو و ئه‌ویتریان به‌رپرسیارێتییه‌كی ئه‌وتۆی نه‌بووه‌، گه‌شتووه‌ به‌و ده‌ره‌نجامه‌ی كه‌ له‌ نێو پێشمه‌رگه‌كاندا چه‌ند ڕێگه‌یه‌كی جوداو جیاواز بۆ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌نفال بوونی هه‌یه‌.  
ئاندریه‌ له‌ به‌شی "پێشمه‌رگه‌"دا ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار وشه‌ی پێشمه‌رگه‌ له‌ سه‌رده‌می كۆماری مه‌هاباددا به‌كارهێنراوه‌. له‌ كوردستانی عێراقدا هه‌ریه‌كه‌ له‌ پارتی و یه‌كێتی و لقی كوردستانی كۆمۆنیستی عێراق و چه‌ند پارتێكی بچوك هێزی پێشمه‌رگه‌ی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌بووه‌. هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌لای هه‌موو هێزه‌كان وه‌ك پارێزه‌رو ئازادكه‌ری كورد و پاسه‌وانێكی پێاوی ( نێری) نیشتیمانی (ناموسی)كوردان ده‌بینرا. ئاندریه‌ ناوچه‌ی چالاكییه‌كانی پێشمه‌رگه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات و ده‌ڵێت پێشمه‌رگه‌ به‌گشتی له‌ ناوچه‌ گوندنشین وچیاكاندا (هه‌ندێك جاریش) له‌ شاره‌كاندا چالاكیان ئه‌نجامداوه‌. توێژه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ گه‌نجه‌ گوندنشین و گه‌نجانی چینی هه‌ژارو مامناوه‌ندی شارنشین پێكده‌هات و ئه‌م هێزانه‌ش له‌لایه‌ن كه‌سانی سه‌ر به‌ چینی بڵند (نوخبه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و خێڵه‌كی و ئاینییه‌وه‌) سه‌ركردایه‌تی ده‌كرا. هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ چالاكیان له‌ دژی سوپا و پۆلیس و ئاسایش و جاشه‌كان ئه‌نجام ده‌دا.
له‌ دوای دامه‌زراندنی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌ 1992 پارتی و یه‌كێتی، هاوشێوه‌ی حزبه‌ شۆڕشگێڕه‌كانی تر، ده‌ستیان به‌ پاداشتكردنی ئه‌ندامه‌كانی خۆیانكردو چه‌ندین پارچه‌ زه‌وی و پۆست و چه‌ند ئیمتیازێكی تریان به‌ پێشمه‌رگه‌كانی خۆیان به‌خشی. ئاندریه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌موو پێشمه‌رگه‌كان وه‌ك یه‌ك و به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كسان له‌ ئیمتیازاته‌كانی حزبه‌كانیان سودمه‌ند نه‌بوون. پێشمه‌رگه‌ی ژن، ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ ڕابردوودا په‌یوه‌ندیان به‌ پێشمه‌رگه‌وه‌ كردووه و له‌ شاخ بوونه‌ به‌ پێشمه‌رگه‌‌، هاوشێوه‌ی به‌شێكی تر له‌ پێشمه‌رگه‌كان تا ڕاده‌یه‌كی زۆر بێبه‌شه‌كراون له‌و ئیمتازیاتانه‌ی كه‌ حزبه‌كان وه‌ك پاداشتێك پێشكه‌ش به‌ به‌شێكی زۆر له‌ پێشمه‌رگه‌كانی خۆیانیان كردووه‌. ئاندریه‌ هۆكاری بێبه‌شكردنی پێشمه‌رگه‌ی ژن، جگه‌ له‌ جه‌ند كه‌سێكیان كه‌ به‌ په‌نجه‌ی ده‌ست ده‌ژمێردرێن، له‌ ئیمتیازاتی حزبه‌كان بۆ ئه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كوردی بزوتنه‌وه‌یه‌كی نێرسالاربووه‌. نێرسالاربوونی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی، به‌بڕوای ئاندریه‌، له‌و پێوه‌رانه‌دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ كه‌ حزبه‌كان بۆ "شه‌هیدبوون" دیاریانكردووه‌. ئه‌و باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ پێوه‌ری حزبه‌كان بۆ به‌شه‌هید هه‌ژماركردنی ئافره‌ت (مێ) زۆر قورستره‌ له‌و پێوه‌رانه‌ی كه‌ بۆ به‌شه‌هید هه‌ژماركردنی پیاوان (نێر) دانراون. هه‌ربۆیه‌ له‌ كوردستانی عێراق چه‌ند ئافره‌تێكی كه‌م وه‌ك شه‌هید ناسێنراون و ساڵانه‌ یادیان ده‌كرێته‌وه‌، له‌به‌رانبه‌ردا چه‌ندین پیاو، كه‌ به‌شێكیان له‌ جه‌نگدا نه‌كوژراون، حزبه‌كان  وه‌ك شه‌هید هه‌ژماریان كردوون و یادیان ده‌كه‌نه‌وه‌.
ئاندریه‌ له‌ به‌شی "كه‌مپینی ئه‌نفال و بیره‌وه‌ری پیاوان"دا باس له‌ میتۆده‌كانی توێژینه‌وه‌كه‌ی ده‌كات و چۆنێتی كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌كان بۆ خوێنه‌ری توێژینه‌وه‌كه‌ی ڕوونده‌كاته‌وه‌. ئه‌و بۆ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌كه‌ی "چاوپێكه‌وتن"ی له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌یه‌ك به‌ ناوی "شۆڕش"ه‌وه‌ ئه‌نجامداوه‌و له‌ هه‌مان  كاتدا پشتی به‌ یاداشته‌ ڕۆمانه‌كه‌ی ئاوات قاره‌مانی "ڕێگا باریكه‌كان" به‌ستووه‌.
ئاوات قاره‌مانی له‌ ساڵی 1999 ده‌ست به‌ نووسینی "ڕێگه‌ باریكه‌كان" ده‌كات و له‌م یاداشته‌ ڕۆمانه‌دا باس له‌ ڕووداوه‌كانی نێوان 1963 بۆ 1999 ده‌كات و بیره‌وه‌رییه‌كانی بیست و پێنج ساڵی پێشمه‌رگایه‌تی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌. قاره‌مانی نزیكه‌ی چل لاپه‌ڕه‌ له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی بۆ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌كانی ئه‌نفال ته‌رخان ده‌كات. ئاندریه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئاوات قاره‌مانی بیره‌وه‌رییه‌كانی بۆ ئه‌ندامه‌ نێره‌كانی یه‌كێتی نووسیوه‌ته‌وه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی تر خوێنه‌ره‌كانی "ڕێگا باریكه‌كان"ی قاره‌مانی پیاوانی نێو یه‌كێتی نیشتیمانی كوردستانن. قاره‌مانی له‌ یاداشته‌ ڕۆمانه‌كه‌یدا چه‌ندین وێنه‌ی خۆی و چه‌ند سه‌ركرده‌یه‌كی پێشمه‌رگه‌ ده‌خاته‌ڕوو و له‌ ته‌نها یه‌ك وێنه‌دا ئافره‌ت (هاوسه‌ره‌كه‌ی خۆی) نیشاندراوه‌. ئاندریه‌ ده‌رباره‌ی بوونی  وێنه‌ی یه‌ك ئافره‌ت له‌ "ڕێگا باریكه‌كان"ی قاره‌مانیدا ده‌دوێت و ده‌ڵێت: "قاره‌مانی زانیوێتی چۆن خۆی وه‌ك پیاوێكی ته‌واو، چ وه‌ك جه‌نگاوه‌رو چ وه‌ك خاوه‌ن خێزان، بخاته‌ڕوو."  
توێژه‌ر له‌ 1999 چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ شۆڕش، كه‌ پێشمه‌رگه‌یه‌كی كۆمۆنیسته‌ (شیوعییه‌)، ئه‌نجام ده‌دات و شۆڕش له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌دا بیره‌وه‌رییه‌كانی سه‌رده‌می پێشمه‌رگایه‌تی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌. یه‌ك له‌سه‌ر سێی چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌كانی ئه‌نفال ته‌رخانكراوه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی قاره‌مانییه‌وه‌، شۆڕش بیره‌وه‌رییه‌كانی بۆ خانمه‌ ڕۆژئاواییه‌ك ده‌گێڕێته‌وه‌و چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ چیرۆكی ژیانی له‌لایه‌ن خوێنه‌ری ڕۆژئاواییه‌وه‌، نه‌ك كورده‌وه‌، بخوێنرێته‌وه‌.
قاره‌مانی چاپته‌رێك بۆ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌كانی 1988 ته‌رخان ده‌كات و له‌م چاپته‌ره‌دا باس له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی نێوان پێشمه‌رگه‌و هێزه‌ عێراقییه‌كان و بڕیاره‌كانی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی ده‌كات و چاپته‌ره‌كه‌ به‌ گه‌شتنی ئاوات قاره‌مانی (پێشمه‌رگه‌) بۆ ئێران كۆتای دێت. به‌ پێچه‌وانه‌ی گێڕانه‌وه‌كه‌ی قاره‌مانییه‌وه‌، ده‌شتنیشانكردنی "سه‌ره‌تا"و كۆتای"ی له‌ گێڕانه‌وه‌كه‌ی شۆڕشدا ئاسان نییه‌. شۆڕش ئه‌نفال له‌ سیاقی جه‌نگی ئێران و عێراقدا باس ده‌كات و ڕووداوه‌كانی ئه‌نفال به‌سه‌ر چه‌ند ڕووداوێكدا دابه‌ش ده‌كات و ئه‌و ڕووداوانه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ خۆی ئه‌زموونی كردوون یان زیانیاری ته‌واوی ده‌رباره‌یان هه‌یه‌. ئه‌و (شۆڕش) له‌كاتی چاوپێكه‌وتنه‌كه‌دا چه‌ند جارێك وه‌ستا بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و "هه‌ڵانه‌" ڕوونبكاته‌وه‌ كه‌ هێزه‌ كوردییه‌كان له‌ 1998 ئه‌نجامیاندا. هاوشێوه‌ی قاره‌مانی شۆڕشیش له‌ كۆتایدا كوردستانی عێراقی به‌ره‌و ئێران به‌جێهێشتووه‌.
چه‌ند لێكچوونێك له‌ نێوان گێڕانه‌وه‌ نووسینه‌كییه‌كه‌ی قاره‌مانی و گێڕانه‌وه‌ زاره‌كییه‌كه‌ی شۆڕشدا بوونی هه‌یه‌. یه‌كه‌م: هه‌ردوو پێشمه‌رگه‌كه‌ له‌ بیره‌وه‌رییه‌كنیاندا باس له‌ "جاش" ده‌كه‌ن و جارجاریش ئه‌و به‌ریه‌ككه‌وتنانه‌ باس ده‌كه‌ن كه‌ له‌ نێوان پێشمه‌رگه‌و جاشه‌كاندا ڕوویان داوه‌. دووه‌م: قاره‌مانی و شۆڕش له‌كاتی باسكردنی ئه‌نفال له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیاندا زیاتر مه‌به‌ستیان ئه‌نفالی گه‌رمیانه‌. هۆكاری ئه‌مه‌ش، به‌بڕوای ئاندریه‌، بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ئه‌نفالی گه‌رمیان، به‌راورد به‌ قۆناغه‌كانی تری ئه‌نفال، زۆرترین قوربانی لێكه‌وتووه‌ته‌وه. بۆ نموونه‌، شۆڕش له‌كاتی باسكردنی ئه‌نفالدا ده‌ڵێت: "ئه‌نفال گه‌رمیانیشی گرته‌وه‌. خه‌ڵكه‌كه‌ی گه‌رمیان زۆر ماندوو و بێ چاره‌بوون. هه‌موویان قوربانی بوون." ئاوات قاره‌مانیش نووسیوێتی كه‌ " خه‌ڵكی گه‌رمیان، به‌ پیاوو ماڵه‌وه‌، خۆیان بۆ جه‌نگ ئاماده‌كردبوو.  ڕژێمی به‌عس له‌ خه‌ڵكی گه‌رمیان زۆر توڕه‌ببوو بۆیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر دڕندانه‌ خه‌ڵكه‌كه‌، به‌ ماڵ و منداڵ و شتومه‌كه‌وه‌، له‌لایه‌ن به‌عسییه‌كانه‌وه‌ ئه‌نفال كران." لێره‌دا وشه‌ی "ماڵ" سه‌رنجی ئاندریه‌ ڕاده‌كێشێت و ئه‌و ده‌ڵێت كه‌ قاره‌مانی، هاوشێوه‌ی  زۆربه‌ی پیاوه‌كانی تری كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی، وه‌كو شتومه‌ك كه‌ له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ خاوه‌نداری ده‌كرێت له‌ یاداشته‌كانیدا ڕوانیوێتییه‌ ئافره‌ت، هه‌ربۆیه‌ له‌ جیاتی به‌كارهێنانی وشه‌ی ئافره‌ت (ژن) ئه‌و وشه‌ی "ماڵ"ی به‌كارهێناوه‌. جیاوازی نێوان ئه‌م دوو پێشمه‌رگه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌نفالی گه‌رمیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قاره‌مانی باس له‌ ئازایه‌تی خه‌ڵكی (پیاوانی) گه‌رمیان ده‌كات كه‌چی شۆڕش خه‌ڵكی گه‌رمیان وه‌ك قوربانی ناوزه‌ند ده‌كات. هه‌ردووكیان، قاره‌مانی و شۆڕش له‌وه‌دا هاوڕان كه‌ ئامانجی به‌عسییه‌كان له‌ ئه‌نفالدا تێكشكاندنی به‌رگری پێشمه‌رگه‌بوو. سێیه‌م: هه‌ردووكیان له‌ بیره‌وه‌ری و یاداشته‌كانیاندا پێشمه‌رگه‌ی پیاو وه‌ك "قاره‌مان"ێك وینا ده‌كه‌ن و پێشمه‌رگه‌ ژنه‌كانیش وه‌ك ژنێكی "به‌هێز" وه‌سف ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هه‌ردوو پێشمه‌رگه‌كه‌ وشه‌ی "په‌لامار" كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا زۆرجار بۆ "لاقه‌كردن- اغتصاب) به‌كاردێت، بۆ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی سوپای عێراق له‌كاتی ئه‌نفالدا به‌كارده‌هێنن. سه‌ره‌ڕای ئه‌م لێكچوونانه‌، ئاندریه‌ باس چه‌ند جیاوازییه‌ك ده‌كات له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی هه‌ردووكیاندا (قاره‌مانی و شۆڕش)دا،   ئه‌و ده‌ڵێت كه‌ قاره‌مانی له‌ "ڕێگه‌ باریكه‌كان"دا زۆرجار وشه‌ی "تۆڵه‌" به‌كارده‌هێنێت به‌ڵام ئه‌م وشه‌یه‌، وشه‌ی تۆڵه‌، له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی شۆڕشدا بوونی نییه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ردووكیان هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌نفالدا توشی تێكشكاندن هات، به‌ڵام قاره‌مانی و شۆڕش دوو تێڕوانینی جیاوازیان بۆ شكستی پێشمه‌رگه‌ هه‌یه‌. قاره‌مانی شكستی پێشمه‌رگه‌ له‌ له‌ده‌ستدانی جۆگرافیا (زه‌ویدا) كورت ده‌كاته‌وه‌ كه‌چی شۆڕش پێی وایه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌نفالدا پێشمه‌رگه‌ ئیراده‌ی تێكشكاو توانای به‌جێگه‌یاندنی ئه‌ركه‌كه‌ی، كه‌ پاراستنی خه‌ڵكی كورد بوو، نه‌مابوو. خاڵێكی تری كه‌ گێڕانه‌وه‌كه‌ی شۆڕش له‌ گێڕانه‌وه‌كه‌ی قاره‌مانی جیا ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شۆڕش له‌ كاتی باسكردنی ڕووداوه‌كانی 1998دا هه‌ژده‌ جار باس له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌كات، به‌ڵام باسكردنی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ یاداشته‌كانی قاره‌مانیدا ونه‌. هه‌ستكردن به‌ "تاوان" یه‌كێكی تره‌ له‌ خاڵه‌ جیاوازه‌كانی نێوان بیره‌وه‌رییه‌كه‌ی شۆڕش و قاره‌مانی. شۆڕش چه‌ند جارێك له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا باس له‌وه‌ ده‌كات به‌هۆی "هه‌ڵه‌"ی پێشمه‌رگه‌وه‌، ئه‌و وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌ك، هه‌ست به‌ تاوان ده‌كات و هۆكاری به‌شێك له‌ ڕووداوه‌كانی 1988 ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی پێشمه‌رگه‌. هه‌رچی قاره‌مانییه‌، له‌كاتی ڕووداوه‌كانی ئه‌نفالدا هه‌ست به‌ "تاوان" ناكات و له‌ جیاتی هه‌ست به‌ تاوانكردن ئه‌و ڕه‌فتاره‌ "دڕندانه‌كان"ی به‌عس توڕه‌ی ده‌كات و بڕیاری تۆڵه‌كردنه‌وه‌ ده‌دات.
قاره‌مانی و شۆڕش وه‌ك دوو پێشمه‌رگه‌ میكانیزمی "خۆجیاكردنه‌وه‌" (من و ئه‌وی تری جیاواز، ئێمه‌و ئه‌وانی تری جیاواز) بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ تێكشكاندنی نێرینه‌یی پێشمه‌رگه‌ و به‌رگریكردن له‌ پیاوه‌تی خۆیان به‌كارده‌هێنن.   یه‌كه‌م گروپ ئه‌وانی تری "خائینن‌". ئه‌وان هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ‌ كه‌ خائینه‌كان ئه‌و پێشمه‌رگانه‌ن كه‌ خۆیان ڕاده‌ستی به‌عس ده‌كه‌ن و زانیاری ده‌رباره‌ی پێشمه‌رگه‌كانی تر به‌ به‌عسیه‌كان ده‌به‌خشن. قاره‌مانی و شۆڕش له‌سه‌ر كێ خیانه‌ت ده‌كات ڕایان جیایه‌. بۆ شۆڕش ئه‌وه‌ی خیانه‌ت ده‌كات پێشمه‌رگه‌كانی یه‌كێتی و پارتین نه‌ك شیوعییه‌كان. دووه‌م گروپ ئه‌وانی تری ترسونۆك و لاوازه‌. قاره‌مانی پێیوایه‌ كه‌ شیوعییه‌كان به‌رانبه‌ر به‌ سوپای ڕژێم لاوازن وپارتییه‌كانیش به‌هۆی ترسه‌وه‌ "جه‌نگ ناكه‌ن و خۆیان ده‌شارنه‌وه‌." سێیه‌م گروپ پیاوانی گونده‌كانه‌. قاره‌مانی و شۆڕش پیاوانی گوندنشین به‌ زۆرینه‌یه‌ك وه‌سف ده‌كه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ هێزدان. به‌ده‌ربڕێنێكی تر گوندنشینان له‌ نێوان لاوازو به‌هێزدا، به‌هێز هه‌ڵده‌بژێرن و ئاماده‌یی سه‌رخستنی لاواز نین. بۆیه‌، شۆڕش وته‌نی، بۆ ئه‌وه‌ی گوندنشینه‌كان گوێڕایه‌ڵی پێشمه‌رگه‌ بن؛ ده‌بوایه‌ پێشمه‌رگه‌ قاره‌مانێتی و ئازایه‌تی خۆی- له‌ جه‌نگه‌كاندا- نیشانی گوندنشینه‌كان بدابایه‌.
توێژه‌ر له‌ به‌شی "نێرینه‌یی تێكشكاو و به‌زانستیكردنی ئه‌نفال"دا باس له‌ پرۆسه‌ی به‌زانسیتی كردنی توێژینه‌وه‌ له‌ بواری ئه‌نفالدا ده‌كات و ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ڕوو كه‌ به‌زانستی كردنی ئه‌نفال ده‌بێته‌هۆی ساڕێژكردنی، ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌ییش بێت، برینی تێكشكاندنی نێرینه‌یی پێشمه‌رگه‌. ئاندریه‌ پێیوایه‌ كه‌ سێ فاكته‌ر ڕۆڵیان هه‌بووه‌ له‌ به‌زانستی كردنی پرسی ئه‌نفالدا. ئه‌و فاكته‌رانه‌ش بریتین له‌ ڕووخاندنی ڕژێمی به‌عس و دادگایكردنی تۆمه‌تبارانی ئه‌نفال و به‌ڕابردووبوونی ئه‌نفال. ئه‌و ئه‌وه‌ش باس ده‌كات كه‌ حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ دوای ڕوخانی ڕژێمه‌وه‌ پاڵپشتی ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ی زانستیان له‌ بواری ئه‌نفالدا كردووه‌. دوای تێبه‌ڕبوونی بیست ساڵ به‌سه‌ر ڕوودانی ئه‌نفالدا هه‌وڵه‌ زانستییه‌كان له‌ نێو كورده‌كاندا بۆ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ی زانستی ده‌رباره‌ی ئه‌نفال ده‌ستی پێكرد. ئه‌نفال له‌ گۆشه‌نیگای جوداو جیاوازه‌وه‌، سیاسی و یاسای و ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی وه‌ك نموونه‌، لێی توێژرایه‌وه‌. به‌بۆچوونی ئاندرییه‌ زۆربه‌ی توێژه‌رو نووسه‌ره‌ كورده‌كان بۆ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌و به‌رهه‌مهێنانی نووسینێك ده‌رباره‌ی ئه‌نفال سودیان له‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی میدڵ ئیست وۆچ "جینۆساید له‌ عێراق: كه‌مپینی ئه‌نفال له‌ دژی كورده‌كان" (كه‌ 1999 وه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی كوردی) وه‌رگرتووه‌. هه‌نگاوی یه‌كه‌می به‌ زانستیكردنی توێژینه‌وه‌ له‌ بواری ئه‌نفالدا به‌ گۆڕینی چه‌مكی "كاره‌سات"ی ئه‌نفال بۆ چه‌مكی "جینۆساید"ی ئه‌نفال ده‌ستی پێكرد. ونبوونی چه‌مكی "جینۆساید" له‌ بیره‌وه‌ری پێشمه‌رگه‌دا بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ "پێشمه‌رگه‌ پێشتر چه‌مكی جینۆسایدیان نه‌بیستووه‌"و ئاشنایه‌تیان له‌گه‌ڵ ئه‌م چه‌مكه‌دا نه‌بووه‌.        
به‌زانستی كردنی پرسی ئه‌نفال و ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ی زانستی ده‌رباره‌ی ئه‌نفال له‌ چه‌ند خاڵێكدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌. یه‌كه‌م: به‌پێچه‌وانه‌ی گێڕانه‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌كانه‌وه‌، توێژینه‌وه‌ ئه‌كادیمییه‌كان بایه‌خ به‌ ڕیزبه‌ندی ڕووداوه‌كان له‌ ڕووی كاته‌وه‌ ده‌ده‌ن و به‌وردی ڕووداوه‌كانی تایبه‌ت به‌ ئه‌نفال ڕێكده‌خست. دووه‌م: توێژینه‌وه‌ زانستی و ئه‌كادیمییه‌كان هه‌وڵیان ده‌دا زیانه‌كانی جینۆسایدی ئه‌نفال له‌ ڕووی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و كشتوكاڵییه‌وه‌ نیشان بده‌ن و چه‌ندین ئامارو داتایان له‌م ڕووه‌وه‌ ده‌خسته‌ڕوو. سێیه‌م: سه‌ره‌ڕای وه‌ك قوربانی نیشاندانی ئافره‌تانی ڕزگاربووی ئه‌نفال، توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان بایه‌خێكی زۆر به‌ ئافره‌تانی ڕزگاربووی ئه‌نفال ده‌ده‌ن. چواره‌م: توێژه‌ره‌‌كان له‌ چه‌ند ڕه‌هه‌ندێكه‌وه‌ له‌ "جاش" و "جاشایه‌تی"یان توێژیوه‌ته‌وه‌و هه‌ندێكیان جاشایه‌تیان وه‌ك جۆرێك له‌ نه‌خۆشی (نه‌خۆشی خۆ به‌كه‌مزانین) هه‌ژماركردووه‌.
له‌ كۆتا به‌شی توێژینه‌وه‌كه‌یدا، ئاندریه‌ به‌زانستی كردنی ئه‌نفال له‌ لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ وشیاری كورد (درككردن به‌وه‌ی كه‌ ئه‌نفال هاوشێوه‌ی هۆڵۆكۆست جینۆسایده‌) سه‌یرده‌كات و ده‌ڵێت كورده‌كان له‌ ڕێگه‌ی به‌ زانستیكردنی ئه‌نفاله‌وه‌ ده‌یانه‌وێت ڕه‌وایه‌تی نێوده‌وڵه‌تی بۆ پرسی كورد له‌ عێراقی دوای سه‌دام به‌ده‌ستبهێنن. هه‌روه‌ها ئه‌و باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌زانستی كردنی پرسی ئه‌نفال، به‌هۆی ونبوونی خود له‌ توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كاندا، تا ڕاده‌یه‌ك ده‌بێته‌هۆی كپكردنی هه‌ستكردن به‌ شكست و تێكشكاندنی نێرینه‌ی  پێشمه‌رگه‌ له‌ كاتی ڕوودانی ئه‌نفالدا.  

بۆ داگرتن کلیکی ئێرە بکە

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure