ڕوونكردنه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی ڕق له‌ كوردبوون له‌ توركیا: كێبڕكێی گروپ، شوناس و جیهانگیری

04/01/2020

جێفری دێكسن و موراد ئه‌رگن

خوێندنه‌وه‌ى: قاره‌مان عه‌لی

حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی توركیا، له‌دوای دروستبوونی كۆماری توركیاوه‌، به‌رده‌وامبوونه‌ له‌ دژایه‌تیكردنی ڕێكخراو و پارته‌ كوردییه‌كان و ڕێگرییان كردووه- تا ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ له‌ توانایاندا بووه‌-‌ له‌وه‌ی كه‌ كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ گشتی و له‌ توركیا به‌ تایبه‌تی به‌ مافه‌ نه‌ته‌وه‌یی و سیاسییه‌كانی بگات. حكومه‌تی توركیا بۆ بێبه‌شكردنی كورد له‌ مافه‌ سیاسییه‌كانیان و ڕێگریكردن له‌ گه‌شتنی كورد به‌ مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان چه‌ندین ئامرازی، له‌ نێویشیاندا په‌روه‌رده‌، ڕاگه‌یاندن، ئایین و سستمی دادوه‌ری، به‌كارهێناوه‌و له‌ هه‌ركات و شوێنێكدا پێویستی كردبێت  ئۆپه‌راسیۆنی هه‌واڵگری و سه‌ربازی له‌ دژ بزوتنه‌وه‌ كوردییه‌كان له‌ ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌كانی توركیا ئه‌نجامداوه‌.
توركیا "تیرۆریست" بوونی پارتی كرێكارانی كوردستانی كردووه‌ به‌ پاساوی دژایه‌تیكردنی كوردو "دورخستنه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كانی تیرۆر و پاراستنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی"ی كردووه‌ به‌ بیانوویه‌ك بۆ ڕه‌وایه‌تیدان به‌ هێرشه‌كانی له‌ دژی بزوتنه‌وه‌  كوردییه‌كان (وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا له‌ ڕۆژئاڤا ده‌گوزه‌رێت.) بێبه‌شكردنی كوردانی توركیا له‌ مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان و له‌باربردنی ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ی كه‌ هه‌لومه‌رجه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌كانی توركیا بۆ كورد ده‌یڕه‌خسێنێت تا به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری خۆیان به‌ڕێوه‌به‌رن و به‌كرده‌یی هه‌نگاو به‌ره‌و به‌ ده‌وڵه‌تبوون- سه‌ره‌ڕای دووروودرێژبوونی ئه‌م پرۆسه‌به‌- بنێن به‌گشتی هۆكاره‌كه‌ی بۆ "ڕق له‌ كوردبوون" له‌ نێو توركه‌كاندا، كه‌ ئه‌م ڕقه‌ له‌ ئێستادا له‌ هه‌ڵكشاندایه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. هۆكاره‌كانی "ڕق له‌ كوردبوون" له‌ نێو توركه‌كاندا بۆ چی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌و ئه‌م ڕق له‌ كوردبوونه‌ی توركه‌كان له‌ كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت بابه‌تی سه‌ره‌كی ئه‌م توێژینه‌وه‌ ئه‌كادیمییه‌ كه‌ لێره‌دا خوێندنه‌وه‌ی بۆ كراوه‌. 
هه‌رچه‌نده‌ پێشتر چه‌ند نووسه‌رو توێژه‌رێك له‌ نووسین و توێژینه‌وه‌كانیاندا ئاماژه‌یانداوه‌ به‌ بوونی دۆخێكی نایه‌كسان له‌ نێوان تورك و كورددا له‌ توركیا و باسی ئه‌وه‌یانكردووه‌ كه‌ توركه‌كان ئاماده‌ نین- له‌ توركیا- كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی خاوه‌نمافی جیاواز له‌ تورك په‌سه‌ند بكه‌ن. به‌ڵام نووسینه‌كانی پێشوتر به‌هۆی ئه‌و (أ)بارودۆخه‌ سیاسییه‌ی كه‌ كورد له‌ توركیادا پێیدا تێده‌په‌ڕێت و (ب) هه‌ڵوێستی نه‌رێنی حكومه‌تی توركیا ده‌رباره‌ی پرسی كورد، ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌یان بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌ كه‌- پێش ئه‌نجامدان و بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ی كه‌ خوێندنه‌وه‌ی بۆ كراوه‌- له‌ڕووی چه‌ندێتی و به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌كادیمییانه‌ له‌ پرسی "ڕق له‌ كوردبوون" له‌ توركیا بتوێژنه‌وه‌و هۆكاره‌كانی ڕقی توركه‌كان له‌ كورد ڕوون بكه‌نه‌وه‌. هه‌ربۆیه‌، وه‌ك توێژه‌ران خۆیان ئاماژه‌ی پێده‌ده‌ن، ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌، " ڕوونكردنه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی ڕق له‌ كوردبوون له‌ توركیا: كێبڕكێی گروپ، شوناس و جیهانگیری،" به‌ یه‌كه‌م توێژینه‌وه‌ داده‌نرێت كه‌ ڕاپرسی به‌كارهێناوه‌ بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی ڕق له‌ كوردبوون له نێو توركه‌كانی توركیادا. 
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌ ئه‌كادیمییه‌ چه‌ند ساڵێك به‌ر له‌ ئێستا، به‌ دیاریكراوی له‌ دیسه‌مبه‌ری 2010دا، بڵاو بووه‌ته‌وه‌ به‌ڵام به‌هۆی بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌و ئه‌و میتۆده‌ی كه‌ بۆ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌كه‌ به‌كارهێنراوه‌، توێژه‌رانی توێژینه‌وه‌كه‌ تاڕاده‌یه‌كی باش هاوكاری خوێنه‌ر ده‌كه‌ن له‌وه‌ تێبگات كه‌ بۆچی توركه‌كانی توركیا هێنده‌ دژه‌ كوردن و " له‌ شه‌قامه‌كانی توركیا به‌هۆی قسه‌كردن به‌ كوردی په‌لاماری كورد ده‌ده‌ن" و سیاسییه‌كانی توركیاش به‌مه‌به‌ستی ڕێگریكردن له‌ دروستبوونی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی نیمچه‌ فه‌رمی له‌ودیو سنوره‌كانیانه‌وه سوپا ده‌حوڵێنن و له‌ ڕێگه‌ی هێزه‌ له‌برییه‌كانیانه‌وه‌‌ په‌لاماری ڕۆژئاڤا ده‌ده‌ن.
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن هه‌ردوو توێژه‌ر جێفری دێكسن و موراد ئه‌رگن-ه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌ ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی دوو پرسیاری سه‌ره‌كی (1- توركه‌كانی توركیا چۆن كورد ده‌بینن و 2- ئه‌و هۆكارانه‌ چین كه‌ وای له‌ تورك كردووه‌ كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ كورد ببینێت؟)، بداته‌وه‌. ئه‌وه‌ی بایه‌خی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ زیاتر ده‌كات ئه‌وه‌یه‌ كه‌ توێژه‌ران له‌ چه‌ند گۆشه‌نگایه‌كه‌وه‌، به‌ دیاریكراوی له‌ گۆشه‌نیگای ململانێی نێوان گروپه‌كان، شوناس و جیهانگیرییه‌وه‌، له‌ پرسی ڕق له‌ كوردبوونیان له‌ توركیا توێژیوه‌ته‌وه‌. جێفری دێكسن و موراد ئه‌رگن توێژینه‌وه‌كه‌یان به‌سه‌ر چه‌ند به‌شێكدا دابه‌شكردووه‌. ئه‌وان له‌ "توركیاو پرسی كورد: كورته‌ باكگراوندێك"دا به‌كورتی مێژووی بارودۆخی كورد له‌ توركیا ده‌خه‌نه‌ڕوو و سیاسه‌ته‌كانی حكومه‌ته‌كانی توركیا ده‌رباره‌ی پرسی كورد به‌ پوخته‌یی باس ده‌كه‌ن. توێژینه‌وه‌كه‌ له‌م به‌شه‌دا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ توركیا به‌پێچه‌وانه‌ی كه‌مینه‌ نامسوڵمانه‌كانه‌وه‌‌- سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ كورد گه‌وره‌ترین كه‌مینه‌ له‌ نێو توركیا پێكده‌هێنێت- ئاماده‌ نییه‌ به‌ فه‌رمی كورد وه‌ك كه‌مینه‌یه‌ك له‌ توركیا بناسێنێت و وه‌ك كه‌مینه‌یه‌كی مسوڵمان مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكات و له‌ سه‌رژمێرییه‌كاندا وه‌ك نه‌ته‌وه‌ یان ڕه‌گه‌زێكی جیاوازتر له‌ تورك پۆلێنیان بكات. ئه‌وان هۆكاری ئه‌م ترسه‌ی تورك له‌ كورد بۆ گرێ یان "نه‌خۆشی سیڤه‌ر" ده‌گێڕنه‌وه‌. ئه‌وان پێیانوایه‌ زۆربه‌ی توركه‌كان به‌ ده‌ستی گرێی یان "نه‌خۆشی سیڤه‌ر"ه‌وه‌ ده‌ناڵێنن و له‌و بڕوایه‌دان كه‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا، هاوشێوه‌ی په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر، خه‌ریكی دروستكردنی ده‌وڵه‌تی كوردستانن بۆ كورده‌كان و دروستبوونی كوردستان توركیا وه‌ك خاك و تورك وه‌ك نه‌ته‌وه‌، كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی وجودی له‌ نێوانیاندا بوونی هه‌یه‌، ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسی له‌ناوچوون  ده‌كاته‌وه‌. وڵاتانی ڕۆژئاوا (ئه‌وروپاو ئه‌مه‌ریكا) به‌بێ بوونی كورد ناتوانن له‌ڕێگه‌ی سیڤه‌رێكی تره‌وه‌ تورك به‌هۆی دابه‌شكردنی توركیاوه‌ ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسی له‌ناوچوون بكه‌نه‌وه‌. بۆیه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دروستبوونی توركیای نوێوه‌، توركه‌كان به‌مه‌به‌ستی ڕێگریكردن له‌ نوێكردنه‌وه‌ی "سیڤه‌ر"و ده‌رهێنانی كارتی كوردی له‌ ده‌ستی ڕۆژئاوا ده‌ستیان به‌ پرۆسه‌ی تواندنه‌وه‌ی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌ كرد و ناوی ناوچه‌ كوردییه‌كانیان به‌ ناوی توركی گۆڕی و زمانی كوردیان یاساغ كردو نكۆڵێان له‌ بوونی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌و ڕه‌گه‌زێك كه‌ جیاواز تر بێت له‌ ڕه‌گه‌زی توركی كرد. ئه‌م سیاسه‌تی نكۆڵیكردنه‌ له‌ بوونی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ی جیاواز له‌ توركیا تا ساڵی 1999، ئه‌و ساڵه‌ی توركیا به‌فه‌رمی كاندیدكرا بۆ ئه‌وه‌ی ببێت به‌ ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌وروپا و ئۆجه‌لانی تێدا ده‌ستگیركرا، به‌رده‌وامی هه‌بوو.
 له‌سه‌ره‌تای دوو هه‌زاره‌كانه‌وه‌، به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی ببێت به‌ ئه‌ندام له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا، توركیا سیاسه‌ته‌كانی ده‌رباره‌ی كورد- به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندیان به‌ مافه‌ كلتوره‌ییه‌كانی نه‌ك سیاسییه‌كانی كورده‌وه‌ هه‌یه‌- نه‌رمكردو له‌ ساڵی 2002 باری نائاسایی له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان هه‌ڵگرت و له‌ ساڵی 2004 ڕێگه‌ی به‌ په‌خشكردن به‌ زمانی كوردیداو به‌م دوایانه‌ حكومه‌تی ئه‌نقه‌ره‌ كه‌ناڵیكی ته‌له‌فزیۆنی حكومی كه‌ به‌ زمانی كوردی په‌خشده‌كات كردووه‌ته‌وه‌. ئه‌م نه‌رمی نواندنه‌ی حكومه‌تی توركیا كاریگه‌رییه‌ی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر هه‌ستی دژه‌ كورد له‌سه‌ر ئاستی میللی نه‌بووه‌و به‌هۆی به‌رده‌وامی جه‌نگی نێوان په‌كه‌كه‌و سوپای توركیاو ترس له‌ نوێ بوونه‌وه‌ی په‌یماننامه‌ی سیڤه‌رو ڕووداوه‌ هه‌رێمییه‌كان (ناوچه‌ییه‌كان) كه‌ به‌شێكیان به‌ قازانجی كورد كۆتاییان هاتووه‌( داگیركردنی عێراق وه‌ك نموونه‌) هه‌ستی دژه‌ كورد (ڕق له‌ كوردبوون) له‌ نێو توركه‌كانی توركیا ڕووی له‌ هه‌ڵكشان كردووه‌. بۆ نموونه‌ له‌ نوێترین دیراسه‌ی (لێكۆڵینه‌وه‌ی) ئیسنۆگرافیدا كه‌ له‌ شاری ئیزمیری ڕۆژئاوای توركیا ئه‌نجامدراوه‌، ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ كه‌لێنه‌كانی نێوان تورك و كورد- كه‌ زۆربه‌یان به‌هۆی جه‌نگ و بێكارییه‌وه‌ ڕوویان له‌وێكردووه‌- فراوانبووه‌و هه‌ستی دژه‌ كورد له‌نێو چینی مامناوه‌ند له‌ ئاستێكی به‌رزدایه‌. ئه‌ركی توێژه‌رانی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ خستنه‌ڕوو و ڕوونكردنه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی ئه‌م جۆره‌ ڕق له‌ كوردبوونه‌یه‌ له‌ توركیا.   
جێفری دێكسن و موراد ئه‌رگن له‌ "لتریچه‌ر ڕڤیو"دا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن له‌ ڕووی تیۆرییه‌وه‌ ڕق له‌وی تری جیاواز یان بوونی بۆچوونێكی نه‌رێنی (نێگه‌تیڤ) ده‌رباره‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌ك‌، گروپێك یان ئیسنكێكی جیاواز ده‌كرێت له‌ چه‌ند دیدگاو گۆشه‌یه‌كه‌وه‌ لێیبتوێژرێته‌وه‌. بۆیه‌ توێژه‌رانی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌مه‌به‌ستی تێگه‌یشت و ڕوونكردنه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی ڕق له‌ كوردبوون له‌ لایه‌ن توركه‌كانی توركیاوه‌،  چه‌مكه‌كانی "كێبڕكێی نێوان گروپه‌كان"و "شوناس"و "جیهانگیری"یان به‌كارهێناوه‌. 
له‌ گۆشه‌نیگای "كێبڕكێی نێوان گروپه‌كان"ه‌وه‌، تێڕوانینی گروپێك (تورك وه‌ك نموونه‌)  بۆ ئه‌ندامانی گروپێكی تر (كورد وه‌ك نموونه‌)، تاڕاده‌یه‌كی زۆر وابه‌سته‌ی ئه‌و مه‌ترسیانه‌یه‌ كه‌ ئه‌ندامانی  ئه‌م گروپه‌ له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی، به‌تایبه‌تی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابووریه‌كانی، گروپه‌كه‌ی تر‌ دروستی ده‌كه‌ن. ده‌‌بێت ئه‌وه‌ بزانرێت كه‌ گروپه‌ باڵاده‌سته‌كان به‌ته‌نها له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ خاوه‌نی ئابوورییه‌كی داته‌پیون بۆچوونی نه‌رێنیان ده‌رباره‌ی گروپه‌ بچوكه‌كان نییه‌ به‌ڵكو گروپه‌ ده‌ستڕۆشتووه‌كانی وڵاتانی وه‌ك ئه‌وروپاو ئه‌مه‌ریكاش، سه‌ره‌ڕای پێشكه‌وتووی ئابووری وڵاته‌كانیان، دژی ئه‌ندامانی ئه‌و گروپانه‌ن كه‌ له‌ په‌نابه‌رو كه‌مینه‌كان پێكدێن. هۆكاری ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ په‌نابه‌رو كه‌مینه‌كان كه‌ سه‌ر به‌ گروپی جیاوازترن به‌رژه‌وه‌ندییه ئابوورییه‌كانی گروپه‌ باڵا ده‌سته‌كه‌ ده‌خه‌نه‌ مه‌ترسییه‌وه‌و به‌هۆی هه‌رزانی ده‌ستی كار له‌ نێو ئه‌م گروپانه‌دا به‌شێك له‌ ئه‌ندامانی گروپه‌ باڵاده‌سته‌كه‌ به‌ ئاسانی كاریان ده‌ست ناكه‌وێت له‌ بازاری كاردا. به‌پێی تێڕوانینی "كێبڕكێی نێوان گروپه‌كان" بێت، چاوه‌ڕوان ده‌كرێت به‌شێك له‌ هۆكاره‌كانی ڕق له‌كوردبوون له‌لایه‌ن توركه‌كانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ كورد، به‌تایبه‌تی ئه‌و كوردانه‌ی  كه‌ ژماره‌یان به‌ 5 ملیۆن مه‌زه‌نه‌ده‌ ده‌كرێت و له‌ نێوان ساڵانی 1985 بۆ 1995 به‌هۆی سیاسه‌ته‌كانی حكومه‌ت و جه‌نگی نێوان سوپای توركیاو په‌كه‌كه‌وه‌ ناوچه‌كانی خۆیان به‌ره‌و شاره‌ تورك-نشینه‌كان له‌ ڕۆژئاوای توركیا به‌جێهێشتووه‌،  بوونه‌ته‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی بێكاری له‌ نێو توركه‌كانداو كێبڕكێی توركه‌كان ده‌كه‌ن له‌ ده‌ستكه‌وتنی هه‌لی كاركردندا. هه‌ربۆیه‌ ئه‌و توركانه‌ی كه‌ خاوه‌نی ئابوورییه‌كی باش نین چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یان لێده‌كرێت، به‌هۆی بوونی كێبڕكێكردنی كورده‌كانه‌وه‌ له‌ بازاری كاردا، دیدو بۆچوونی نه‌رێنیان ده‌رباره‌ی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌ (یان گروپێكی) جیاواز له‌ تورك هه‌بێت. 
ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ "شوناس"ه‌وه‌ هه‌بێت ئه‌وه‌یه‌ كه دروستبوونی شوناس پرۆسه‌یه‌كی ئاڵۆزه‌و دروستبوونه‌كه‌ی پێویستی به‌ "كات" هه‌یه‌. شوناسی توركیای مۆدێرن له‌سه‌ر بنه‌مای توركبوون و مسوڵمانبوون دامه‌زراوه‌. به‌ده‌ربڕینێكی تر، په‌یوه‌ندییه‌كی توندوتۆڵ له‌ نێوان تورك بوون و مسوڵمانبووندا بوونی هه‌یه‌ و ئه‌م دووانه‌یه‌ یه‌كتر ته‌واو ده‌كه‌ن. چه‌مكی "هاوڵاتی" له‌ توركیا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م پرۆسه‌ی شوناسه‌یه‌ له‌ توركیاو هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه‌ تورك یان مسوڵمان نین ده‌یانخاته‌ ده‌ره‌وه‌. توركه‌كان وای ده‌بینن هه‌موو هاوڵاتیانی توركیا توركن و په‌یوه‌ندییه‌كی توندیان له‌ نێوان توركبوون و هاوڵاتی بووندا دروستكردووه‌. كوردو كه‌مینه‌كانی تر هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ گرفتیان له‌گه‌ڵ ئه‌م شوناسه‌دا هه‌بوو كه‌ توركه‌كان ده‌یانویست بۆ توركیای دروستبكه‌ن. بۆ نموونه‌ ده‌ره‌نجامه‌كانی ڕاپرسییه‌ك ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ڕوو كه‌ كه‌متر له‌ سه‌دا سی (%30)ی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌شداری ڕاپرسییه‌كه‌یان كردووه‌ "هاوڵاتی"بوون ده‌كه‌ن به‌شوناسی خۆیان و ئه‌وانیتر  ئینتیمای نه‌ته‌وه‌یی (ئیسنیسیتی) و ئایینی وه‌ك شوناسێك پێش هاوڵاتیبوون ده‌خه‌ن. 
هه‌رگروپێك (كورد وه‌ك نموونه‌) له‌ توركیا توانای په‌سه‌ندكردنی ئه‌م شوناسه‌ی (توركبوونی ئه‌وانه‌ی له‌ توركیا ده‌ژین)ی نه‌بێت، ئه‌وا خۆی له‌به‌رده‌م گروپێكی گه‌وره‌تر (توركه‌ ناسیۆنالیسته‌كان) له‌ ڕووی قه‌باره‌و به‌هیزتر له‌ڕووی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ده‌بینێته‌وه‌و چاوه‌ڕوان ده‌كرێت نه‌رمی به‌رانبه‌ر نه‌نوێنرێت. ئه‌م گۆشه‌نیگایه‌، شوناس، ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ توركه‌ ناسیۆنالیسته‌كان ده‌بێت هه‌ڵگری ڕقێكی زۆربن له‌ كوردو بۆچوونه‌كانیان ده‌رباره‌ی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ یان گروپێكی جیاوازتر له‌ تورك نه‌رێنی بێت. هۆكاری ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ كورد له‌ توركیا نه‌ك ئه‌و شوناسه‌ په‌سه‌ند ناكه‌ن كه‌ توركه‌كان به‌درێژای دروستبوونی كۆماری توركیا بۆ تورك و توركیایان دروستكردووه‌ به‌ڵكو كار بۆ دووباره‌ پێناسه‌كردنه‌وه‌ی "كێیه‌تی" تورك و "كوێیه‌تی" توركیا ده‌كه‌ن. كه‌مالیزم كه له‌سه‌ر‌ سكۆلاریزم و به‌عه‌لمانیكردنی توركیا بنیاد نراوه‌ به‌هۆی ملنه‌دانی كورده‌كان بۆ شوناسه‌ نوێكه‌ی توركیاو له‌سه‌ره‌تادا وه‌ستانه‌وه‌ له‌ڕووی به‌عه‌لمانیكردنی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا چه‌ندین جار به‌ریه‌ككه‌وتن له‌ نێوانیاندا ڕوویداوه‌. به‌پێی بۆچوونه‌كانی توێژه‌ران بێت له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا (ساڵی 2010) سكۆلاریزم وه‌ك ڕه‌وتێكی دژه‌ كورد له‌ توركیا وێناكراوه‌. 
جێفری دێكسن و موراد ئه‌رگن هه‌وڵیانداوه‌ له‌ دیدگای "جیهانگیری"یه‌وه‌ هۆكاره‌كانی ڕق له‌ كوردبوون له‌ توركیا ڕوونبكه‌نه‌وه‌. ئه‌وان سه‌ره‌تا باس له‌ چییه‌تی جیهانگیری ده‌كه‌ن و جیهانگیری وه‌ك "دیارده‌یه‌كی ئابووریانه‌"ده‌بینن و پێیانوایه‌ به‌هۆی ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ی كه‌ جیهانگیری بۆ گه‌شه‌ی ئابووری یان ئه‌و مه‌ترسیانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر گه‌شه‌ی ئابووری وڵاتان دروستی ده‌كات؛ له‌ جیهانگیردا "براوه‌ی ئابووری" و "دۆڕاوی ئابووری" بوونی هه‌یه‌. به‌هۆی كاریگه‌رییه‌كانی جیهانگیرییه‌وه‌ له‌سه‌ر ئابووری توركیا كه‌ زۆر جار ده‌بێته‌هۆی دابه‌زینی به‌های لیره‌و بڵاوبوونه‌وه‌ی گرانی و بێكاری له‌ نێو توركه‌كاندا، جگه‌ له‌و ده‌سته‌بژێره‌ی كه‌ له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ سودمه‌نده‌، زۆربه‌ی توركه‌كانی تر گروپێك (كورده‌كان وه‌ك نموونه‌) به‌هۆكاری لێكه‌وته‌ نه‌رێنییه‌كانی جیهانگیری له‌سه‌ر ئابووری توركیا ده‌زانن و بۆچوونی نه‌رێنیان ده‌رباره‌ی ئه‌و گروپه‌ له‌لایان دروستده‌بێت. 
جیهانگیری جگه‌ له‌ ڕه‌هه‌نده‌ ئابوورییه‌كه‌ی ڕه‌هه‌ندی كلتوریشی هه‌یه‌. له‌ سایه‌ی جیهانگیرییه‌وه‌ تاكه‌كان هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ ڕووی كلتورییه‌وه‌ به‌وانی تری ئه‌ودیو سنوره‌كانه‌وه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌و نزیكایه‌تییه‌ك له‌ نێوانیاندا بوونی هه‌یه‌. ئه‌م بوونی په‌یوه‌ندییه‌ له‌ نێوان تاكه‌كاندا زۆر جار هه‌ستی سنوربڕ له‌ نێوانیاندا دروستده‌كات و شوناسێكی تایبه‌تیان بۆ دروست ده‌كات. بۆ نموونه‌ كورده‌كان به‌هۆی جیهانگیرییه‌، سه‌ره‌ڕای ڕیگرییه‌كانی حكومه‌تی ئه‌نقه‌ره‌، توانیویانه‌ هاوسۆزی سنوربڕ له‌ نێوانیاندا دروستبكه‌ن و بره‌و به‌ شوناسی "كوردبوون" نه‌ك تورك بوون بده‌ن. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ كورده‌كان به‌سود وه‌رگرتن له‌و ده‌رفه‌تانه‌ی كه‌ جیهانگیری بۆی ڕه‌خساندوون ده‌توانن ده‌ستیان به‌ "جیهانی ڕۆژئاوا" بگات و هه‌وڵی به‌ جیهانیكردنی پرسه‌كه‌یان بده‌ن. به‌جیهانبوونی پرسی كورد –به‌هۆی "نه‌خۆشی سیڤه‌ره‌وه‌- توركه‌كانی، به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی دژی ئه‌وه‌ن كه‌ توركیا ببێت به‌ به‌شێك له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا نیگه‌رانكردووه‌و وه‌ك مه‌ترسییه‌ك له‌سه‌ر مانه‌وه‌ی توركیا به‌ یه‌كپارچه‌یی ده‌یبینن.
ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌به‌شێكی تر له‌ توركه‌كان، به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ خوازیاری ئه‌وه‌ن توركیا له‌ ڕێگه‌ی بوونی به‌ ئه‌ندام له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا ببێت به‌به‌شێك له‌ سستمی جیهانی، كورد وه‌ك ڕێگرو له‌مپه‌ر له‌به‌رده‌م بوونی توركیا به‌ ئه‌ندام له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا ده‌بینن، یان ترسیان له‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ بوونی توركیا به‌ ئه‌ندام له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا ‌ببێته‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ توركیا پله‌ به‌ پله‌ ببێت به‌ وڵاتێكی فه‌ره‌ شوناس و نه‌ته‌وه‌ كه‌ دواتر ده‌بێته‌هۆی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی توركیاو دروستبوونی كوردستان. به‌گشتی توركه‌كان به‌هۆی ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ی كه‌ جیهانگیری بۆ كوردی ده‌ڕه‌خسێنێت یان ئه‌و زیانانه‌ی كه‌ جیهانگیری به‌ شوناس و خاكی توركیای ده‌گه‌یه‌نێت، هه‌ڵگری بۆچوونی نه‌رێنین ده‌رباره‌ی كورد و كورد به‌هۆكاری بێبه‌شبوون ده‌زانن له‌ ده‌رفه‌ته‌كانی جیهانگیری یان ئه‌و مه‌ترسیانه‌ی كه‌ جیهانگیری بۆ توركیای دروستده‌كات. 
جێفری دێكسن و موراد ئه‌رگن بۆ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌كه‌یان سودیان له‌و داتایانه‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ "Pew Global Attitudes Survey"  له‌ ساڵی 2002 له‌ توركیا ئه‌نجامی داوه‌. ئه‌م داتایانه‌ زۆر نوێ نین و به‌هۆی ڕووداو و گۆڕانكارییه‌كانی ناوچه‌كه‌وه‌ (ڕووخانی سه‌دام و دروستبوونی فیدراڵی له‌ هه‌رێمی كوردستان و دروستبوونی كانتۆنه‌كانی ڕۆژئاڤا وه‌ك نموونه‌) ‌ره‌نگه‌ دروستی ئه‌نجامه‌كانی توێژینه‌وه‌كه‌ بخاته‌ژێر پرسیاره‌وه‌. توێژه‌رانی توێژینه‌وه‌كه‌ ئاگا‌داری ئه‌م ڕاستییه‌ن و خۆشیان دانیان پێداناوه‌و هۆكاری هه‌ڵبژاردنی ئه‌م داتایانه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ڕاپرسییه‌كه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی ڕاپرسییه‌كانی تره‌وه‌، كوردی وه‌ك گروپێكی جیاوازتر له‌ تورك پۆلێن كردووه‌. ڕاپرسییه‌كه‌ له‌ ڕێگه‌ی چاوپێكه‌وتنی ڕووبه‌ڕووه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌و ته‌مه‌نی به‌شداربووانی ڕاپرسییه‌كه‌ هه‌ژده‌ ساڵ و به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌یه‌. بۆ شیكردنه‌وه‌ی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌ توێژه‌رانی توێژینه‌وه‌كه‌ میتۆدی "Descriptive Analyses"-شیكردنه‌وه‌ی وه‌سفییانه‌-یان به‌كارهێناوه‌. 
جێفری دێكسن و موراد ئه‌رگن له‌ كۆتا به‌شی توێژینه‌وه‌كه‌یاندا "ئه‌نجام و شیكردنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كان"، ئه‌‌نجامی توێژینه‌وه‌كه‌یان ده‌خه‌نه‌ڕوو و پاشان به‌شێوه‌كی كورت ئه‌نجامه‌كان شیده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌نجامه‌كان ئه‌وه‌ نیشان ده‌ده‌ن كه‌ له‌ سه‌دا شه‌ست و شه‌شی (66%)ی ئه‌و توركانه‌ی كه به‌شداری ڕاپرسییه‌كه‌یان كردووه‌ بۆچوونی نه‌رێنیان ده‌رباره‌ی كورد هه‌یه‌و له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ كورد كاریگه‌ری "زۆ"ر خراپ (44%) یان كاریگه‌ری خراپیان (22%) له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی توركی هه‌یه‌. ڕق له‌ كوردبوون له‌ نێو توركه‌ ناسیۆنالیست و عه‌لمانی و لایه‌نگرانی به‌ ئه‌ندامبوونی توركیا له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا (جیهانگیری) زیاترتره‌. ئه‌نجامه‌كانی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ "ململانێی نێوان گروپه‌كان" كاریگه‌رییه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌ له‌سه‌ر دروستبوونی ڕق له‌ كورد له‌لای توركه‌كان. بوونی بۆچوونی دژه‌ كورد له‌لای سیكۆلاره‌كان تاڕاده‌یه‌ك بۆ زۆر كه‌س چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌ چونكه‌ واباوه‌ كه‌ سیكۆلاریزم بره‌و به‌ لێبورده‌یی (كلتوری و ئاینی و نه‌ته‌وه‌یی) له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌كاندا ده‌دات. به‌پێچه‌وانه‌ی به‌شێك له‌ توێژینه‌وه‌كانی تره‌وه‌- به‌تایبه‌تی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی كه‌ له‌ ئه‌مه‌ریكا ئه‌نجامدراون، ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌ نێوان ئایینداری و ڕق له‌ كوردبووندا ناخاته‌ڕوو. نه‌بوونی په‌یوه‌ندی له‌نێوان ئایینداری و ڕق له‌ كوردبوون ڕه‌نگه‌ بۆ ئه‌و كات و سه‌رده‌مه‌ی (ساڵی 2002) كه‌ ڕاپرسییه‌كه‌ی تێدا ئه‌نجامداوه‌ دروست بێت، چونكه‌ تا ئه‌و كاته‌ زۆربه‌ی ئیسلامییه‌كانی توركیا خۆیان له‌لایه‌كه‌وه‌ قوربانی ده‌ستی سه‌ربازو عه‌لمانییه‌تی توركی بوون و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئیسلامییه‌كان (ئه‌كه‌په‌) تازه‌ هاتبووه‌ سه‌ر حوكم و چاوی له‌ده‌نگی ده‌نگده‌ری كورد بوو و كێشه‌ی ڕامكردنی "عه‌سكه‌ر"یان هه‌بوو. به‌هۆی باڵاده‌ستبوونی ئیسلامییه‌كانی توركیاوه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ڕاپرسییه‌كی له‌و شێوه‌یه‌ ئه‌نجام بدرێته‌وه‌ چاوه‌ڕوانده‌كرێت كه‌ ئه‌نجامه‌كان گۆڕانیان به‌سه‌ردا بێت.   

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure