پرسی كورد و قوتابخانه‌ى ئینگلیزی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا

04/02/2020

هاوڕێ حه‌سه‌ن حه‌مه‌

پێشه‌كى
ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ باس له‌ تیۆرى "قوتابخانه‌ى ئینگلیزى" ده‌كات له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا وه‌ك ده‌روازه‌یه‌ك بۆ تێگه‌یشتن له‌ كێشه‌ى كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا. زاراوه‌ى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى له‌ساڵى 1970كاندا دروستبوو بۆ وه‌سفكردنى كۆمه‌ڵێك نووسه‌ر، كه‌ تاڕاده‌یه‌كى زۆر به‌ریتانی بوون له‌گه‌ڵ ئه‌و نووسه‌رانه‌ى كه‌ كاریگه‌ر بوون به‌ نووسه‌ره‌ به‌ریتانییه‌كان، ئه‌و نووسه‌رانه‌ى كه‌ پێیانوایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى بابه‌تى سه‌ره‌كى، یان یه‌كه‌ى سه‌ره‌كى لێكدانه‌وه‌یه‌. نووسه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ پێكدێنن له‌: هێدڵى بووڵ، مارتن وایت، جۆن ڤنسنت، ئاده‌م واتسۆن، ڕۆبه‌رت جاكسۆن، تم دونلی، نیكۆڵاس ویڵه‌ر(1). ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ى كه‌ قوتابخانه‌ى ئینگلیزى ده‌روازه‌یه‌كى جیاواز و سیستماتیكه‌ بۆ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان تاڕاده‌یه‌كى زۆر له ‌ڕۆژگارى ئه‌مڕۆدا په‌سه‌ند ده‌كرێت، به‌ڵام له‌ساڵانى 1980كاندا قوتابخانه‌ى ئینگلیزى كاریگه‌رییه‌كى ئه‌وتۆى نه‌بوو به‌ هۆى ئه‌وه‌ى شیكار و خوێندنه‌وه‌كانى تیۆرى ڕیاڵیزم و لیبراڵیزم باڵیان به‌سه‌ر كایه‌ى ئه‌كادیمى په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا كێشابوو. قوتابخانه‌ى ئینگلیزى له‌م دواییانه‌دا ئه‌وه‌نده‌ په‌ره‌ى سه‌ندووه‌ كه‌ به‌شێكى زۆر له‌ توێژه‌ره‌كانى به‌ریتانی نین و له‌بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵكى به‌ریتانیا نین(2). بانگه‌شه‌ی سه‌ره‌كى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى له ‌په‌یوه‌ندییه‌ نێودوڵه‌تییه‌كاندا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌ندامانى قوتابخانه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى دانبه‌وه‌دا ده‌نێن كه‌ خاسیه‌تى سیستمى نێوده‌وڵه‌تى بریتییه‌ له‌ پاشاگه‌ردانى له‌و ڕووه‌وه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌تان ملكه‌چى ده‌سه‌ڵاتێكى باڵاتر له‌خۆیان نابن، به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى بوونى هه‌یه‌. لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى پێیانوایه‌ ده‌وڵه‌تانى خاوه‌ن سه‌روه‌رى سه‌ركه‌وتووبوون له‌ دورستكردنى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى، كه‌ ده‌وڵه‌تان ئه‌ندامى یه‌كسانن تێیدا، سه‌ره‌ڕاى نه‌بوونى حكومه‌تێكى جیهانى. لایه‌نگرانى ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ سه‌رنجى خوێنه‌ره‌كانیان ڕاده‌كێشن بۆ بوونى ئاستێكى به‌رز له‌ هه‌بوونى "ئۆرده‌ر"-سه‌قامگیرى- بوونى كه‌مترین ئاست له‌ توندوتیژى له ‌نێوان ده‌وڵه‌تاندا سه‌ره‌ڕاى ئه‌و ڕاستییه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌تان له‌ دۆخێكى ئه‌ناركیدا-نه‌بوونى ده‌سه‌ڵاتێكى باڵا له‌سه‌رووى ده‌وڵه‌تانه‌وه‌. ئه‌ندامانى ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ سه‌رنجمان ڕاده‌كێشن بۆ ئاستى ئه‌و توندوتیژی و ترس و نادڵنیایی و بێ متمانه‌ییه‌ى كه‌ له ‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى ئه‌وپه‌ڕى دیموكراسی و سه‌قامگیر دێته ‌ئاراوه‌ له ‌حاڵه‌تى له‌ناوچوون و ڕووخانى  ده‌سه‌ڵاتە سیاسییه‌كه‌ى، بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌گه‌ری زۆره‌ پاشاگه‌ردانییه‌كى زۆر به‌هۆى ڕووخانى ده‌سه‌ڵاتى ده‌وڵه‌ته‌وه‌ دروستبێت، به‌ڵام ده‌بینین ئه‌مه‌ خاسیه‌تى سیاسه‌تى جیهانی نییه‌ سه‌ره‌ڕاى نه‌بوونى حكومه‌تێكى جیهانى(2).  ئه‌گه‌رچی ته‌واوى ئه‌ندامانى ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ كۆكن له‌سه‌ر بوونى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى ده‌وڵه‌تى، به‌ڵام قوتابخانه‌كه‌ له‌سه‌ر پرسی دادپه‌روه‌رى و سه‌قامگیرى -ئۆرده‌ر- ده‌بێت به‌ دوو به‌شه‌وه‌. لقی یه‌كه‌مى قوتابخانه‌كه‌ به‌ قوتابخانه‌ى فره‌یی ناسراوه‌ و بابه‌تى ده‌ستێوه‌ردانى سه‌ربازى له‌ كاروبارى ناوخۆی ده‌وڵه‌تاندا به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ له‌پێناو تێكنه‌چوونى سه‌قامگیرى جیهانى. به‌ڵام قوتابخانه‌ى دووه‌م به‌ قوتابخانه‌ى هه‌ماهه‌نگى-سۆلیدارێتى- ناسراوه‌ و پشتیوانى له‌دادپه‌روه‌رى -ده‌ستێوه‌ردانى سه‌ربازى- ده‌كات له‌به‌رامبه‌ر سه‌قامیگرى سیستمه‌كه‌دا. ئه‌وه‌ى وه‌ك پرسیاری سه‌ره‌كى ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌م پرسیاره‌یه‌: له‌ ڕوانگه‌ى قوتابخانه‌ى ئینگلیزییه‌وه‌ چۆن ده‌كرێت له‌كێشه‌ى كورد تێبگه‌ین له‌ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا؟ بۆچى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى زۆربه‌ى كات پشتیوانى له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ كردووه‌ كه‌ كوردى تێدا دابه‌شبوون، له ‌به‌رامبه‌ردا ده‌ستبه‌ردارى كورد بووه‌؟ وڵامى سه‌ره‌كى ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى بریتییه ‌له‌وه‌ى: كۆمه‌ڵگه‌ى نێودوڵه‌تى زۆربه‌ى كات بۆ تێكنه‌چوونى ئۆرده‌ر- سه‌قامیگرى ناوچه‌كه‌   له‌ به‌رژه‌وه‌ندى توركیا، ئێران و عێراق و سوریا پشتى له‌ كورد كردووه‌. به ‌واتایه‌كى تر ئه‌م لێكۆڵَینه‌وه‌یه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ته‌نها له‌ كه‌یسى دروستكردنى ناوچه‌ى ئارامدا له‌ هه‌رێمى كوردستان له‌ساڵى 1991دا له‌سه‌ر بنه‌مای دادپه‌روه‌رى مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ كورددا كردووه‌، ئه‌مه‌ش به ‌هۆى ئه‌وه‌ى دادپه‌روه‌رى له‌و كاته‌دا له‌ دژى ئۆرده‌رى نێوده‌وڵه‌تى و ناوچه‌كه‌ نه‌بوو، له كه‌یسه‌كانى تردا هه‌ر كاتێك كورد پێویستى به‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى بووبێت، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى پشتى له‌كورد كردووه‌ و كورد بووه‌ به‌ قوربانى یه‌كپارچه‌یی خاكى ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانى توركیا، عێراق، ئێران و سوریا.
قوتابخانه‌ى ئینگلیزى: نێوه‌ندێك له‌نێوان تیۆرى ڕیالیزم و تیۆرى لیبراڵیزم
تیۆرى ڕیالیزمى نوێ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا گریمانه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ بونیادى سیستمى نێوده‌وڵه‌تى بونیادێكى ئه‌نارشیه‌ -فه‌وزه‌وییه‌- له‌و ڕووه‌وه‌ى كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكى باڵا نییه‌ له‌سه‌رووى ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ تا بتوانێت یاسا و ڕێسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بسه‌پێنێت به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تاندا. به‌م شێوه‌یه‌، بۆ ڕیالیزم ئه‌م بونیاده‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ ده‌وڵه‌تان ناچار ده‌كات به‌ كۆكردنه‌وه‌ى هێزه‌وه‌ سه‌رقاڵبن، له‌به‌رئه‌وه‌ى له‌ بونیادى ئه‌نارشیه‌تدا به‌هۆى نه‌بوونى حكومه‌تێكى جیهانییه‌وه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت بپارێزێت له‌ ده‌ستدرێژى ئه‌وانی تر، هێز تاكه‌ ڕێگه‌یه كه‌ بتوانێت گه‌ره‌نتى مانه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ت بكات. به‌م شێوه‌یه‌ بۆ ڕیالیسته‌كان ئه‌وه‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ناوه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌مانایه‌كى تر ئه‌وه‌ بونیادى سیستمى نێوده‌وڵه‌تییه‌ كه‌ كاریگه‌رى له‌سه‌ر ڕه‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وتى ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌، نه‌ك خاسیه‌ته‌ ناوخۆییه‌كانى ده‌وڵه‌ت له‌وانه‌ جۆری سیستمى سیاسی، ئایدۆلۆجیاى ده‌وڵه‌ت. به‌هه‌مان شێوه‌ى ڕیالیزم، لایه‌نگرانى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ سیستمى نێوده‌وڵه‌تى فه‌وزه‌وییه‌، له‌و ڕووه‌وه‌ى كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكى باڵا نییه‌ له ‌سه‌رووى ده‌وڵه‌تانه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بانگه‌شه‌ى بوونى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى ده‌كه‌ن. هێدڵى بووڵ یه‌كێك له‌ دامه‌زرێنه‌رانى قوتابخانه‌كه‌ پێیوایه‌، ده‌وڵه‌تان له‌ ژینگه‌یه‌کدا ده‌ژین جەمسەرێک یان سه‌نته‌رێكى هێز نییه‌ كه‌ ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتى ده‌وڵه‌تان دیاریبكات له‌سه‌ر ئاستى نێوده‌وڵه‌تى. وه‌ك ده‌زانین ڕیالیسته‌كان پێیانوابوو له‌ نەبوونی حكومه‌تێكى جیهانیدا ململانێ له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندى و ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان ده‌وڵه‌تانى به‌رژه‌وه‌ندیخوازدا شتێكى حاشاهەڵنەگرە.
له ‌به‌رامبه‌ردا لیبراڵیزم و لیبراڵیزمى نوێ به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون كه‌ سیستمى نێوده‌وڵه‌تى سیستمێكى فه‌وزه‌وییه،‌ به‌ڵام به‌ ده‌رئه‌نجامى جیاواز گه‌یشتن، جیاواز له‌ ده‌رئه‌نجامى ڕیالیسته‌كان. لیبڕاڵه‌كان پێیانوابوو ململانێ خاسیه‌تى هه‌میشه‌یی و پێویستى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى نییه ‌و پێویستیش ناكات ببێت به‌ خاسیه‌ت و تایبه‌تمه‌ندى هه‌تاهه‌تایی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان. لیبڕاڵه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان-كلاسیكییه‌كان باسیان له ‌گرنگى ڕۆڵى بڵاوكردنه‌وه‌ى دیموكراسی و حوكمڕانییه‌كى ته‌ندروست ده‌كرد وه‌ك چاره‌سه‌رێك بۆ كێشه‌ى ململانێ و جه‌نگ له‌سه‌ر ئاستى نێوده‌وڵه‌تى. به‌ڵام تیۆرى لیبراڵیزم له ‌دواى جه‌نگى جیهانى دووه‌م ته‌ركیزى خسته‌سه‌ر دروستبوونى ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان/ دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، ئه‌وه‌ى پێشاندا كه‌ ئه‌م دامه‌زاراوانه‌ ده‌توانن هاوكار بن له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى كاریگه‌رییه‌ خراپه‌كانى ئه‌نارشیه‌ت.
نوسینه‌كانى هێدڵی بووڵ له‌ تیۆریزه‌ كردنى قوتابخانه‌ى ئینگلیزیدا كاریگه‌ره‌ به‌ هه‌ر دوو تیۆرى ڕیالیزم و تیۆرى لیبراڵیزم. ڕیالیسته‌ له‌و ڕووه‌وه‌ى كه‌ پێیوایه‌ ده‌وڵه‌تان ئەكته‌ری سه‌ره‌كى په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانن و له ‌ژینگه‌یه‌كى فه‌وزه‌ویدا ژیان ده‌گوزه‌رێنن. به‌م شێوه‌یه‌، بووڵ به‌ ئاشكرا دان به ‌گرنگى ئه‌نارشیه‌تدا ده‌نێت بۆ تێگه‌یشتن له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان.
به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێدڵى بووڵ له‌ژێر كاریگه‌رى تیۆرى لیبرالیزمدایه ‌و له‌و ڕووه‌وه‌ى كه‌ پێیوایه‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بریتییه‌ له‌ بوونى ژماره‌یه‌ك له‌ ده‌وڵه‌ت كه‌ هۆشیارن به‌رامبه‌ر بوونى كۆمه‌ڵێك به‌رژه‌وه‌ندى هاوبه‌ش و به‌هاى هاوبه‌ش و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تیان پێكهێناوه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ى كه‌ وا خۆیان ده‌بینن كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك به‌ها و داب و نه‌ریته‌وه‌ پابه‌ندن له‌په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا، هاوبه‌شن تێیدا له‌ كاركردنیان له‌ دامه‌زراوه‌ هاوبه‌شه‌كانیاندا. به‌ ڕوانینێک له‌م بانگه‌شه‌یه‌ كۆمه‌ڵێك زاراوه‌ى سه‌ره‌كیمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بووڵ له‌ تیۆرى لیبراڵیزم وه‌ریگرتووه‌: به‌رژه‌وه‌ندى هاوبه‌ش، به‌هاى هاوبه‌ش، كۆمه‌ڵگه‌، یاساو ڕێسا، هاوبه‌ش و هاوبه‌شى پێكردن، دامه‌زراوه‌كان.
تاكه‌ جیاوازى دیارى هێدڵى بووڵ له‌گه‌ڵ تیۆرى لیبراڵیزمدا زاراوه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تییه‌. بووڵ پێیوایه‌ ده‌وڵه‌ته‌ مۆدێرنه‌كان سیستمێكى ده‌وڵه‌تیان دروستكردووه‌ و به‌رده‌وام ده‌بن له‌ دروستكردنى له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێودوڵه‌تیان دروستكردووه‌. لایه‌نگرانى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى پێیانوایه‌ ده‌وڵه‌تان كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى دروستده‌كه‌ن كه‌ شێوه‌ ده‌كرێت به‌ هزرو به‌ها و ناسنامه ‌و نۆرم و تاڕاده‌یه‌كیش ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ بۆ هه‌مووانه.
هێدڵى بووڵ هه‌مان تێگه‌یشتنى ڕیالیست و لیبڕالیسته‌كانى هه‌یه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت. به‌ڵام له‌گه‌ڵ هیچكام له‌و دوو تیۆرییه‌ هاوڕا نییه‌ له‌سه‌ر چۆنێتى ڕوونكردنه‌وه ‌و ڕاڤەکردنی هه‌ڵسوكه‌وتى ده‌وڵه‌ت. هێدڵى بووڵ گرنگییه‌كى زۆر ده‌دات به‌ بابه‌تى دیبلۆماسیه‌ت و بابه‌تى نوێنه‌ره‌ دیبلۆماسییه‌كانى ده‌وڵه‌ت. بووڵ پێیوایه‌ جیهانبینى و تێگه‌یشتنى ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ى ده‌وڵه‌ت داده‌ڕێژن كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر سیستمى نێوده‌وڵه‌تى. بووڵ به ‌پێچه‌وانه‌وه‌ى ڕیالیسته‌ نوێیه‌كانى وه‌ك كه‌ن ۆڵتز، پێیوانییه‌ كه‌ ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتى ده‌وڵه‌تان ته‌نها به‌ بونیادى سیستمى نێوده‌ڵه‌تى كاریگه‌ر بێت، واته‌ كاریگه‌رییه‌كه‌ ته‌نها له‌ سه‌ر ئاستى سیستمه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌وه ‌و له‌سه‌ره‌وه‌ بۆ ئاستى ده‌وڵه‌ت و خواره‌وه‌ بێت، به‌ڵكو كارلێكێكى ئاڵۆزه‌، هه‌روه‌ك چۆن بونیادى سیستمه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر ڕه‌فتارى ده‌وڵه‌وت، به‌هه‌مان شێوه‌ ڕه‌فتارى ده‌وڵه‌تیش كاریگه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر سیستمه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌(3).
تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى له‌په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێودوڵه‌تییه‌كاندا به‌ گفتوگۆى سێهه‌م (Third debate) ده‌ناسرێت. چه‌مكه‌كانى وه‌ك هه‌بوونى كۆمه‌ڵگەیه‌كى نێوده‌وڵه‌تى، ئۆرده‌ر و داد‌په‌روه‌رى، كڕۆكى سه‌ره‌كى ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ پێكدێنن و هه‌ر ئه‌م به‌شدارییه‌ ناوازه‌یه‌ قوتابخانه‌كه‌ له‌ قوتابخانه‌ى ڕیالیزم و لیبراڵیزم جیاده‌كاته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ لێره‌دا به‌شێوه‌یه‌كى چڕوپر تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ڕوونكردنه‌وه‌ى ئه‌م چه‌مكانه‌. سه‌ره‌تا له‌ چه‌مكى كۆمه‌ڵگەی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كه‌ین كه‌ ته‌واوى ئه‌ندامانى قوتابخانه‌ بڕوایان به‌ هه‌بوونى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى هه‌یه‌، سه‌ربارى ئه‌و ڕاستییه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌تان لە ژینگه‌یه‌كى فه‌وزه‌ویدا ده‌ژین. هێدڵى بووڵ یه‌كێك له‌ دامه‌زرێنه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانى قوتابخانه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ده‌كات:
مه‌به‌ستمان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى واته‌ بوونى ژماره‌یه‌ك ده‌وڵه‌ته‌ ( یان به ‌شێوه‌یه‌كى گشتى تر، بوونى ژماره‌یه‌ك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى سیاسی سه‌ربه‌خۆیه‌) كه‌ ته‌نها سیستمێكیان دروست نه‌كردووه‌، له‌و ڕووه‌وه‌ى كه‌ ڕفتارى هه‌ر یه‌كه‌یان فاكته‌رێكى پێویسته‌ له‌ لێكدانه‌وه‌كانى ئه‌وانی تردا، به‌ڵكو له‌و ڕووه‌شه‌وه‌ كه‌ سیستمێكیان دروستكردووه‌ له ‌ڕێگه‌ى گفتوگۆ و یاساى گشتى كه‌ كۆده‌نگیان له‌سه‌رى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و دامه‌زراوانه‌ى كه‌ پێویستن بۆ به‌ستنى په‌یوه‌ندییه‌كانیان، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا درك به‌ بەر‌ژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كانیان ده‌كه‌ن له‌ پاراستنى ئه‌م دامه‌زراوانه‌دا.
تم دوونى به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌گه‌ز و به‌شه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ئه‌م پێناسه‌یەی شیكردووەته‌وه‌: یه‌كه‌م ڕه‌هه‌ندى سه‌ره‌كى كۆمه‌ڵگەی نێوده‌وڵه‌تى تایبه‌تمه‌ندی ئه‌ندامێتییه‌ كه‌وا ته‌نها تایبه‌ته‌ به‌ ده‌وڵه‌ته‌ خاوه‌ن سه‌روه‌رییه‌كان. ئه‌وه‌ى گرنگه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاكته‌ره‌كان-ده‌وڵه‌ته‌كان هه‌م بانگه‌شه‌ى خاوه‌ندارێتى سه‌روه‌رى ده‌كه‌ن، هه‌میش دان به‌ بوونى ئه‌و مافه‌دا ده‌نێن بۆ ده‌وڵه‌ته‌كانى به‌رامبه‌ریان. دانپێدانان ئاماژه‌یه‌ بۆ بوونى موماره‌سه‌یه‌كى كۆمه‌ڵایه‌تی، دانپێدانان زۆر گرنگه‌ بۆ په‌یوه‌ندی ناسنامه‌یی. دانپێدانان هه‌نگاوى یه‌كه‌مه‌ له‌ دروستكردنى كۆمه‌ڵگەیه‌كى نێوده‌وڵه‌تى. مێژووى فراوان بوون و گه‌وره ‌بوونى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى چیرۆكێكى گۆڕینى سنوری دانپێدانان و ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌. چین تا ساڵى 1942 ڕێگه‌ى پێنه‌درا ببێت به‌ ده‌وڵه‌تێكى خاوه‌ن سه‌روه‌رى؟ بۆچى ڕێگرى له‌چین كرا له‌وه‌ى سه‌ربه‌خۆ بێت؟ ئه‌ندامێتى له‌سه‌ده‌ى 19دا به‌ "پێوه‌رى شارستانییه‌ت" دیاریده‌كرا، كه‌ هه‌لومه‌رجى دروستده‌كرد بۆ حوكمڕانى ناوخۆیی كه‌ هاوته‌ریب بوو له‌گه‌ڵ به‌ها و بیروباوه‌ڕه‌كانى ئه‌وروپادا. چین وه‌ك ئه‌ندامێكى شه‌رعى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى دانی پێدانه‌نرا و به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ڕێگری لێكرا ببێت به‌ ئه‌ندامێكى یه‌كسانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى. به‌ریه‌ك كه‌وتن و مامه‌ڵه‌ى زۆر هه‌بوو له‌نێوان چین و ڕۆژئاوادا له‌ سه‌ده‌ى 19 و سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیستدا، به‌ڵام ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ به‌ پاڵنه‌رى ئابوورى ستراتیجى كاریگه‌ربوون. گرنگتر له‌مه‌، نه‌ چین و نه‌ ئه‌وروپا وه‌ها له‌ خۆیان نه‌ده‌ڕوانى وه‌ك ئه‌وه‌ى سه‌ر به‌ هه‌مان دامه‌زراوه‌ى هاوبه‌ش و خاوه‌نى به‌هاى هاوبه‌ش بن. بۆ نموونه‌، چین بۆماوه‌یه‌كى دوورودرێژ ‌دژى بوونى دیبلۆماته‌ ئه‌وروپییه‌كان بوو له‌نێو خاكه‌كه‌ى. ده‌كرێت بوترێت چین به‌پێى ڕێكکه‌وتننامه‌ى نانكینگ له‌ساڵى 1843ه‌وه‌ بۆ 1942 به‌شێك بوو له‌ سیستمى نێوده‌وڵه‌تى، به‌ڵام به‌شێك نه‌بوو، یان ئه‌ندامێك نه‌بوو له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى. لێره‌دا له ‌ڕێگه‌ى چه‌ند نموونه‌یه‌كه‌وه‌ به‌وردى جیاكارى ده‌كه‌ین له‌نێوان كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى و سیستمى نێوده‌وڵه‌تى(4). په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان وڵاتانى ئه‌وروپا له ‌كۆندا ئاماژه‌یه‌ بۆ هه‌بوونى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى ئه‌وروپی، به‌ڵام په‌یوه‌ندیی نێوان وڵاتانى ئه‌وروپی و ئیمراتۆرییه‌تى عوسمانى ئاماژه‌یه‌ بۆ هه‌بوونى سیستمێكى نێوده‌وڵه‌تى. نموونه‌یه‌كى تر كه‌ زۆر به ‌ڕوونى جیاكارى نێوان كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى و سیستمى نێوده‌وڵه‌تى پێشانده‌دات، په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان وڵاتانى یه‌كێتى ئه‌وروپایه‌ له‌نێو خۆیاندا و له‌گه‌ڵ توركیاى ئێستادا. په‌یوه‌ندیی نێوان وڵاتانى یه‌كێتى ئه‌وروپا ئاماژه‌یه‌ بۆ بوونى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى ئه‌وروپی نێوده‌وڵه‌تى، به‌ڵام په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان توركیا و وڵاتانى یه‌كێتى ئه‌وروپا، ئاماژه‌یه‌ بۆ بوونى سیستمێكى نێوده‌وڵه‌تى، له‌به‌رئه‌وه‌ى توركیا به‌شێك نییه‌ له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا(5).
له‌سه‌ده‌ى حه‌ڤده ‌و سه‌ده‌ى هه‌ژده‌دا، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى وه‌ك یه‌كێتییه‌كى ئه‌وروپی سه‌یرده‌كرا، كه‌ خاوه‌نى مافی تایبه‌تن و ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى له‌خۆده‌گرت‌ كه‌ به‌ ده‌وڵه‌تى شارستانییه‌ت ناسراو بوون، كه‌ خاوه‌نى قورسایی خۆیان بوون له‌ كۆمه‌ڵێك دامه‌زراوه‌دا، له‌وانه‌ش له‌ یاساى نێوده‌وڵه‌تى و دیبلۆماسیه‌ت و هاوسه‌نگى هێزدا. تێگه‌یشتنێكى وه‌ها بوونى هه‌بوو كه‌ ده‌وڵه‌تانى ئه‌وروپا له ‌چوارچێوه‌ى كۆمه‌ڵێك یاسا و ڕێسادا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ده‌كه‌ن و‌ ئه‌م یاسا و ڕێسایانه‌ له‌په‌یوه‌ندییه‌كاندا به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا جێبه‌جێ نابێت. له‌سه‌ده‌ى نۆزده‌دا كولتورێكى دووانى بوونى هه‌بوو، ئه‌ویش بریتى بوو له‌ وڵاتانى ئه‌وروپایی و وڵاتانى نائه‌وروپایی، یاخوود له ‌نێوان ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌ به‌ وڵاتانى شارستانییه‌ت و وڵاتانى ناشارستانییه‌ت ناسراون. پێوه‌ره‌كانى شارشتانییه‌ت بریتى بوون له‌ پاراستنى مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى مرۆڤ، بوونى سستمێكى یاسایی ناوخۆیی كه‌ زامنى دادپه‌روه‌رى بكات بۆ هه‌مووان. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌ بێ توانا بوون له‌ پاراستنى مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌ مرۆییه‌كان، وه‌ك وڵاتانى ناشارستانى، یان به‌ربه‌رى سه‌یرده‌ركران. سه‌باره‌ت به‌ دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، هێدڵی بووڵ له‌باره‌ى دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ ده‌نوسێت:
"ده‌وڵه‌تان هاریكارى له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ده‌كه‌ن، به‌ ڕاده‌ و ڕێژه‌ى جیاواز، له‌نێو دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تیدا كه‌ بریتین له‌: هاوسه‌نگى هێز، یاسای نێوده‌وڵه‌تى، دیبلۆماسی، جه‌نگ. مه‌به‌ستمان له‌ دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان به‌ته‌نها ڕێكخراوێك، یان دامه‌زراوه‌یه‌ك نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستمان له‌ كۆمه‌ڵێك داب و نه‌ریت و موماره‌سه‌یه‌، كه‌ ئه‌نجام ده‌درێن به‌رامبه‌ر ئامانج و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كان(5). ئه‌م دامه‌زراوانه‌ ده‌وڵه‌ت له‌ ڕۆڵه‌ سه‌نته‌رییه‌كه‌ى خۆی داناماڵن له‌وه‌ى كه‌ ئەرکە سیاسییه‌كه‌ى له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تیدا ئه‌نجامبدات، یاخوود وه‌ك حكومه‌تێكى جیهانى، یان ده‌سه‌ڵاتێكى باڵا كاربكه‌ن له ‌سه‌رووى ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ له‌سیستمى نێوده‌ڵه‌تیدا. به‌ڵكو به ‌پێچه‌وانه‌وه‌ دامه‌زراوه‌كان به‌ واتاى بوونى جۆرێك له‌ هاریكاری دێت له‌ نێوان ده‌وڵه‌تاندا بۆ ئه‌نجامدانى ئه‌ركه‌ سیاسییه‌كه‌یان و له‌هه‌مان كاتیشدا وه‌ك ئامڕازێك وان بۆ هێشتنه‌وه‌ى ئه‌م هاریكارییه‌"(6). به‌گشتى ده‌كرێت بوترێت له‌ تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزیدا دامه‌زراوه‌كان له‌مانه‌ى خواره‌وه‌ پێكدێن: دیبلۆماسی، جه‌نگ، هاوسه‌نگى هێز، ڕێكکه‌وتنى نێوان زلهێزه‌كان، یاسای نێوده‌وڵه‌تى، ده‌وڵه‌ت، سه‌روه‌رى، ناوبژیوانى، بێلایه‌نى، بازرگانى، یه‌كپارچه‌یی خاكى ده‌وڵه‌ت، ده‌ستێوه‌رنه‌دان له‌ كاروبارى ناوخۆی ده‌وڵه‌تاندا، مافی چاره‌ى خۆنووسین، جیاكاری نه‌كردن، مافه‌كانى مرۆڤ، سنوره‌ سیاسییه‌كان. به‌ بۆچوونى بارى بوزان، دامه‌زراوه‌ لاوه‌كییه‌ هاوچه‌رخه‌كانیش پێكدێن له‌: كۆمه‌ڵه‌ى گشتى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، كۆنفرانسه‌كان، باڵیۆزخانه‌كان، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، ئه‌نجومه‌نى ئاسایش، پڕۆتۆكۆل و ڕێكکه‌وتنه‌كان(7). بوون به‌ ئه‌ندامى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى، یان ئه‌ندامێتى له ‌كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تیدا لێكه‌وته‌ و جێكه‌وته‌ى ئاسایشى هه‌یه‌ خۆی له‌خۆیدا و  به ‌هۆیه‌وه‌ نه‌ك ته‌نها زامنى مانه‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى ده‌كات، به‌ڵكو جۆرێك له‌ پارێزبه‌ندى به‌ ئه‌ندامه‌كه‌ ده‌دات كه‌ پارێزراو بێت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ى وه‌ك بێ خاوه‌ن ته‌ماشابكرێت (8).
دواى ئه‌ندامێتى ڕاسته‌قینه‌، بابه‌تێكى تر دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌وه‌ى كه‌ ئه‌ندامێتى ڕاسته‌قینه‌ چی ده‌گه‌یه‌نێت. بۆ قوتابخانه‌ى ئینگلیزى وڵامه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ده‌وڵه‌تان له ‌ڕێگه‌ى نوێنه‌ره‌كانیانه‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن. هه‌موو ده‌وڵه‌تێك به‌رپرسی خۆى داده‌مه‌زرێنێت، كه‌ له‌سه‌ر ئاستى ده‌ره‌وه‌ى نوێنه‌رایه‌تى بكات. به‌م شێوه‌یه‌ دیبلۆماته‌كانى ده‌وڵه‌ت، یان به‌رپرسانى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ بریكاری كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تین. ئه‌مه‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ سه‌ره‌كییه‌یه‌ كه‌ زاراوه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌ له‌سه‌ده‌ى هه‌ژده‌دا. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ به ‌شوێن بریكاره‌ ڕاسته‌قینه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تیدا بگه‌ڕێین، دەبێت به ‌شوێن كولتورى دیبلۆماسیدا بگه‌ڕێن، بوارى بیرۆكه‌ و بیروباوه‌ڕه‌كان، كه‌ له‌لایه‌ن نوێنه‌رى ده‌وڵه‌ته‌كانه‌وه‌ به‌هاوبه‌شى خاوه‌ندارێتى ده‌كرێن(9).


ڕێچكه‌ى فره‌یی-ئۆرده‌ر له‌ قوتابخانه‌ى ئینگلیزیدا- له‌به‌رامبه‌ر ڕێچكه‌ى هه‌ماهه‌نگى-دادپه‌روه‌ریدا
ده‌روازه‌ى فره‌یی له‌ قوتابخانه‌ى ئینگلیزیدا بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن فره‌یی خاسیه‌ت و تایبه‌تمه‌ندى سیاسه‌تى جیهانییه‌ له‌ ساته‌وه‌ختى ڕێكکه‌وتنى وستڤالیاوه‌. بۆ ئه‌م ڕێچكه‌یه‌ى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى، ئۆرده‌ر و سه‌قامگیرى نێوده‌وڵه‌تى زۆر گرنگتره‌ له‌ پاراستنى مافه‌كانى مرۆڤ. له‌به‌رئه‌وه‌ى كاتێك كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى مه‌یلی به‌لاى پاراستنى دادپه‌روه‌ریدایه‌ وه‌ك له‌ ئۆرده‌ر، ناسه‌قامگیرى و پشێویى ئه‌گه‌رى زۆر زیاتره‌ له‌ سیستمى نێوده‌وڵه‌تیدا. بۆ لایه‌نگرانى ئه‌م ده‌روازه‌یه‌، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌سه‌ر بنه‌ماى قبووڵكردنى فره‌یی ده‌وڵه‌تان له‌ ژینگه‌یه‌كى ئه‌نارشیدا دروستبووه‌، هه‌موو ده‌وڵه‌تێك كۆمه‌ڵگه‌ى سیاسی خۆی بونیاد ده‌نێت و مافی دیاریكردنى به‌ها و نۆڕمه‌كانى خۆی هه‌یه‌. هزر و به‌هاكانى ده‌وڵه‌تێك جیاوازه‌ له‌ به‌هاو بیروباوه‌ڕه‌كانى ده‌وڵه‌تانى تر، له‌به‌رئه‌وه‌ى ئه‌و بیروباوه‌ڕانه‌ له‌ ناوخۆى ده‌وڵه‌تدا دروستده‌بن، به‌دڵنیاییشه‌وه‌ ململانێى به‌هاكان شتێكى چاوه‌ڕوان كراوه‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌یه‌ ده‌وڵه‌تان ناتوانن بگه‌نه‌ ڕێكکه‌وتن له‌سه‌ر به‌هایه‌كى وه‌ك دادپه‌روه‌رى، به‌ڵام ده‌وڵه‌تان ده‌توانن له‌سه‌ر ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌رى یه‌كترى و ده‌ستێوه‌رنه‌دان له‌ كاروبارى ناوخۆى یه‌كتریدا بگه‌نه‌ ڕێكکه‌وتن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌تان ئه‌ندامى یه‌كسانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تین. بۆ لایه‌نگرانى ده‌روازه‌ى فره‌یی، ئامانجى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى پاراستنى سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌تانه‌ له‌پێناو پاراستنى ئاستێكى باڵا له‌ سه‌قامگیرى و ئۆرده‌ر. ئۆرده‌ر پێناسه‌ ده‌كرێت وه‌ك "ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌رى و سه‌ربه‌خۆیی ده‌وڵه‌ت. پاراستنى ئاشتى له‌ نێوان ده‌وڵه‌تاندا و ده‌ستێوه‌رنه‌دان له‌ كاروباره‌ ناوخۆییه‌كانى ده‌وڵه‌تانى تردا، هه‌روه‌ها پێشخستنى پێداویستییه‌كانى ده‌وڵه‌ت به‌سه‌ر پێداویستییه‌ مرۆییه‌كاندا". به‌و مانایه‌ى ده‌بێت لەپێشینە و پێداویستییه‌كانى ده‌وڵه‌ت به‌گرنگتر و پێویستتر سه‌یر بكرێن، وه‌ك له‌ پێداویستییه‌ مرۆییه‌كان.(10)
ڕوانگه‌ى دووه‌مى قوتابخانى ئینگلیزى له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا به‌ تێگه‌یشتنى هه‌ماهه‌نگى ده‌ناسرێت، ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى جه‌خت له‌ تێگه‌یشتنێكى كانتیانه‌ ده‌كاته‌وه،‌ یان تێگه‌یشتنى لیبڕاڵه‌كان بۆ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان. له‌ڕوانگه‌ى ئه‌م ده‌روازه‌یه‌وه‌ مرۆڤه‌كان، یان تاكه‌كان بابه‌تى یاسای نێوده‌وڵه‌تین و ئه‌ندامى یه‌كسانى كۆمه‌ڵگه‌ى جیهانین(11). بۆ ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى، مرۆڤه‌كان ده‌بێت خاوه‌نى مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى مرۆڤ بن، به‌م هۆیه‌وه‌ ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ پێیوایه‌ ئه‌ندامانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ئه‌ركێكیان له‌سه‌ر شانه‌،‌ ئه‌ویش پاراستنى مافه‌كانى مرۆڤه‌، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێك نه‌یتوانى ئه‌م ئه‌ركه‌ به‌جێ بگه‌یه‌نێت، پێویسته‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌ڕێگه‌ى هێزه‌وه‌ ده‌ستێوره‌دان بكات له‌كاروبارى ناوخۆى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا له‌پێناو پاراستنى مافه‌كانى مرۆڤدا. ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ پشتیوانى له‌ دادپه‌روه‌رى ده‌كات نه‌ك له‌ ئۆرده‌ر." ئۆرده‌ر پێناسه‌ ده‌كرێت به‌: سه‌لامه‌ت بوون و پارێزراو بوونى هاوڵاتیان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ و له‌ ده‌سه‌ڵاتى ده‌وڵه‌ت، ڕێزگرتن له‌ مافه‌كانى مرۆڤ، هه‌بوونى مافی ده‌ستێوه‌ردان ئه‌گه‌ر هاتو مافه‌كانى مرۆڤ ڕووبه‌ڕووى پێشێلكاریی بوونه‌وه‌، به ‌پێچه‌وانه‌ى ده‌روازه‌ی فره‌ییه‌وه‌، ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ داكۆكى له‌وه‌ ده‌كات ده‌بێت پێداویستییه‌ مرۆییه‌كان بخرێنه‌ پێش پێداویستییه‌كانى ده‌وڵه‌ته‌وه‌". هۆكارى سه‌ره‌كى ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ مرۆڤه‌كان به‌ ئه‌ندامى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ده‌زانێت، هه‌روه‌ها وه‌ك بابه‌تى په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ پشتیوانى له‌ ده‌ستێوه‌ردانى سه‌ربازى ده‌كات له‌ حاڵه‌تى پێشێلكارى توند ‌دژى مافه‌كانى مرۆڤ. وێڵه‌ر یه‌كێك له‌ دامه‌زرێنه‌ره‌كانى ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ ده‌ڵێت "ده‌ستێوه‌ردانى سه‌ربازى پێده‌چێت باشترین میكانیزم بێت بۆ سه‌پاندنى نۆڕمه‌ جیهانییه‌ مرۆییه‌كان كه‌ له‌ كاتى سه‌رهه‌ڵدانى هۆلۆكۆسته‌وه‌ دروستبوون، ئه‌مه‌ش به ‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌ دژى پره‌نسیپی ده‌ستێوه‌رنه‌دان و به‌كارهێنانى هێزه‌". به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ ده‌ستێوه‌ردانێكى گونجاو و به ‌سوود بێت، ده‌بێت ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ كۆمه‌ڵێك  هه‌لومه‌رجى تێدابێت، كه‌ زیاتر له‌ تیۆریی جه‌نگى عادیلانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتبێت(12).
ئۆرده‌ر له‌ به‌رامبه‌ر دادپه‌روه‌ریدا
ئۆرده‌ر پێناسه‌ ده‌كرێت وه‌ك "سروشت، یان تایبه‌تمه‌ندییه‌كى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى كه‌ به‌رگرى له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ی ده‌وڵه‌تان ده‌كات (كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌رى یه‌كترى). ئۆرده‌رى نێوده‌وڵه‌تى له‌لایه‌ن چوارچێوه‌ و زه‌مینه‌یه‌كى هاوبه‌شه‌وه‌ ده‌پارێزرێت، كه‌ ئه‌ویش بریتییه ‌له‌ یاسا و دامه‌زراوه‌ هاوچه‌رخه‌كانى وه‌ك هاوسه‌نگى هێز، دیبلۆماسی، بەرەنگاربوونەوە و یاسای نێوده‌وڵه‌تى. به‌ بۆچوونى لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى پره‌نسیپه‌كانى وه‌ك سه‌روه‌رى و ده‌ستێوه‌رنه‌دان له‌ كاروبارى ناوخۆى ده‌وڵه‌تان و به‌كارنه‌هێنانى هێز پێداویستى سه‌ره‌كین بۆ هێشتنه‌وه ‌و پاراستنى ئاسایش و ئاشتى جیهانى (جۆرێك له‌ ئۆرده‌ر). به‌بۆچوونى توێژه‌رانى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى، هه‌وڵدان بۆ به‌دیهێنانى دادپه‌روه‌رى كه‌ خۆى له‌ ده‌ستێوه‌ردانى مرۆییدا ده‌بینێته‌وه‌، هه‌ڕه‌شه‌ى ڕاسته‌وخۆیه‌ له‌سه‌ر پاراستنى ئۆرده‌رى نێوده‌وڵه‌تى. ڕۆبه‌رت جاكسۆن یه‌كێك له‌ ئه‌ندامه‌ دیاره‌كانى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى ده‌ڵێت "گرنگه‌ ڕێز له‌ فره‌یی ده‌وڵه‌تان و جیاوازى به‌هاكانیان بگیرێت له‌پێناو پاراستنى ئۆرده‌رى جیهانى، له‌برى هه‌وڵدان بۆ جێبه‌جێكردنى دادپه‌روه‌رى، كه‌ خۆى له‌ پاراستنى مافه‌كانى مرۆڤ و ده‌ستێوه‌ردانى سه‌ربازیدا ده‌بینێته‌وه‌، نۆڕمى مافه‌كانى مرۆڤ و ده‌ستێوه‌ردانى سه‌ربازى له‌ به‌هاكانى ڕۆژئاواوه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌. سه‌ركرده‌كانى ڕۆژئاوا مافی ئه‌وه‌یان نییه‌ خۆیان بخه‌نه‌ سه‌رووى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌. لایه‌نگرانى ده‌روازه‌ى فره‌یی پێیانوایه‌ ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌تان سوود و قازانجى زیاتره‌ بۆ ده‌وڵه‌تان و هاوڵاتیان وه‌ك له‌ دیموكراسی و پرۆسه‌ى به‌ دیموكراسی كردن، كه‌ له‌لایه‌ن لایه‌نێكى ده‌ره‌كییه‌وه‌ هه‌نارده‌ ده‌كرێت و ده‌سه‌پێنرێت. به‌كورتى ده‌كرێت تێگه‌یشتنمان بۆ ئۆرده‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ڕوونبكه‌ینه‌وه‌. پاراستنى ئاشتى و ئاسایشى جیهانى گرنگتره‌ له‌ پاراستنى مافه‌كانى مرۆڤ و ده‌ستێوه‌ردانى مرۆیی، ئۆرده‌ر خۆى بۆ خۆى ئامانجێكى باڵایه‌، باڵاتره‌ له‌ پاراستنى مافه‌كانى مرۆڤ، ده‌وڵه‌تان ده‌توانن به‌ ئاسانى بگه‌نه‌ ڕێكکه‌وتن له‌سه‌ر ئۆرده‌ر، به‌ڵام قورسه‌ ده‌وڵه‌تان كۆك بن له‌سه‌ر مانا و ناوه‌رۆكى دادپه‌روه‌رى و پاراستنى مافه‌كانى مرۆڤ له‌سه‌ر ئاستى نێوده‌وڵه‌تى، له‌مه‌ش زیاتر ده‌وڵه‌تان ئه‌ندامى یه‌كسانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تین له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌روه‌رى نه‌ك مرۆڤه‌كان. به ‌پێچه‌وانه‌ى لایه‌نگرانی ده‌روازه‌ی فره‌ییه‌وه‌، لایه‌نگرانى ده‌روازى هه‌ماهه‌نگى جه‌خت له‌سه‌ر پاراستن و به‌دیهێنانى دادپه‌روه‌رى ده‌كه‌نه‌وه‌. ماناى دادپه‌روه‌رى له‌م كۆنتێكسته‌دا پێچه‌وانه‌ى ماناى ئۆرده‌ره‌، دادپه‌روه‌رى جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مرۆڤه‌كان ئه‌ندامى یه‌كسانى كۆمه‌ڵگه‌ى جیهانین، ده‌وڵه‌تان و سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌تان ئامڕازن بۆ پاراستنى به‌هایه‌كى باڵاتر، كه‌ ئه‌ویش ئاسایشى مرۆڤه‌كانه‌. به‌م هۆیه‌وه‌ لایه‌نگرانى ئه‌م ڕێچكه‌یه‌ پێیانوایه‌، هه‌ركاتێك ده‌وڵه‌ت شكستى هێنا له‌ ئه‌ركه‌كه‌ى "شكستهێنان له‌ پاراستن و دابینكردنى ئاسایش بۆ هاوڵاتییه‌كانى" ئه‌وا ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌رى له‌ده‌ستده‌دات و پێویسته‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌ڵه‌تى ده‌ستێوه‌ردانى مرۆیی بكات بۆ پاراستنى هاوڵاَتیانى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ى كه‌ ناتوانێت ئاسایش بۆ هاوڵاتییه‌كانى دابینبكات، یان خۆى بووه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ بۆ هاوڵاتییه‌كانى. له‌مه‌ش زیاتر لایه‌نگرانى ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ده‌وڵه‌ت نوێنه‌رى خه‌ڵكه‌، ئه‌گه‌ر نه‌یتوانى ئه‌م نوێنه‌رایه‌تییه‌ به‌شێوه‌یه‌كى ڕێكوپێك ئه‌نجامبدات ئه‌وا شه‌رعیه‌تى نامێنێت و چیتر نوێنه‌رى ڕاسته‌قینه‌ى خه‌ڵك نییه‌. به‌م هۆیه‌وه‌ لایه‌نگرانى ئه‌م تێگه‌یشته‌ پێیانوایه‌ له‌ حاڵه‌تى بوونى پێشێلكارى توند له‌ دژى مافه‌كانى مرۆڤ پێویسته‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ده‌ستێوه‌ردانى مرۆیی بكات، دادپه‌وه‌رى بخاته‌ پێش ئۆرده‌ر(13).
كێشه‌ى كورد له‌ڕوانگه‌ى قوتابخانه‌ى ئینگلیزییه‌وه‌
مامه‌ڵه‌كردنى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌گه‌ڵ كورد له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆرده‌ر نه‌ك دادپه‌روه‌رى: قۆناغی دواى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م تا كۆتاییهاتنى جه‌نگى سارد:
له‌م به‌شه‌دا له‌سه‌ر بنه‌ماى ئه‌و چوارچێوه‌ تیۆرییه‌ى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسكرا، هه‌وڵده‌ده‌ین باس له‌ دۆخى كورد بكه‌ین له‌دواى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م تا كۆتاییهاتنى جه‌نگى سارد. بۆ لایه‌نگران و ئه‌ندامانى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى، كۆتاییهاتنى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م، سه‌ره‌تاى دروستبوونى كۆمه‌ڵگەی نێوده‌وڵه‌تى نوێیه‌. له‌م كۆمه‌ڵگە نێوده‌وڵه‌تییه‌ نوێیه‌دا كورد نه‌یتوانى ببێت به‌ ئه‌ندام، به‌پێى ڕێكکه‌وتننامه‌ى سایكس بیكۆ له‌ساڵى 1916 و دواتریش ڕێكکه‌وتننامه‌ى سیڤه‌ر له‌ساڵى 1920 و ڕێكکه‌وتننامه‌ى لۆزان له‌ساڵى 1923دا، كورد دابه‌شكرا به‌سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یی نوێدا، كه‌ بریتیى بوون له‌ توركیا، ئێران، عێراق و سوریا، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ كورد ڕێگرى لێكرا ببێت به‌ به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى(14). له‌م قۆناغه‌دا تا كۆتاییهاتنى جه‌نگى سارد، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى هه‌میشه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆرده‌ر نه‌ك دادپه‌روه‌رى مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ى كورددا كردووه‌. له‌سه‌ر بنه‌ماى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى، پاراستنى ئۆرده‌ر پێویستى به‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ڕێز له‌ سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت بگرێت و ده‌ستێوه‌ردان نه‌كات له‌كاروبارى ناوخۆى ده‌وڵه‌تاندا، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كاركردن به‌ پره‌نسیپى دادپه‌روه‌رى واده‌خوازێت كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ده‌ستێوه‌ردان بكات له‌ كاروبارى ناوخۆى ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ ڕێز له‌ مافه‌كانى مرۆڤ ناگرن، یان پێشێلكارى توند له ‌دژى مافه‌كانى مرۆڤ له‌ ناوخۆى ده‌وڵه‌ته‌كانیاندا ئه‌نجام ده‌ده‌ن. له‌ماوه‌ى كۆتاییهاتنى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م تا كۆتاییهاتنى جه‌نگى سارد، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى به‌ پاڵنه‌رى پاراستنى ئۆرده‌ر و سه‌قامگیرى ناوچه‌كه‌ له‌گه‌ڵ كورددا مامه‌ڵه‌ى كردووه ‌و پابه‌ند بووه‌ به‌و ڕێكکه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیانەى دواى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م، كه‌ كورد له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ به‌سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تدا به‌شێوه‌یه‌یكى ناڕه‌وا و به‌بێ خواستى خۆى دابه‌شكرابوو. ئه‌مه‌ش به‌واتاى ئه‌وه‌ دێت له‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌دا هه‌میشه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى پابه‌ندبوون به‌ پره‌نسیپى ده‌ستێوه‌رنه‌دان و  ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌رى توركیا، ئێران، عێراق و سوریا گرنگتر و له‌پێشتر بووه‌ له‌ پاراستنى كورد له‌و سته‌م و چه‌وساندنه‌وه‌یەی كه‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینیویه‌تى له‌سه‌ر ده‌ستى هه‌ریه‌ك له‌و ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌ى كه ‌به‌سه‌ریاندا دابه‌شبووه‌. ناڕازه‌یه‌تى كورد و دروستبوونى جوڵانه‌وه‌ ڕزگاریخوازه‌ كوردییه‌كان له‌ دژى دابه‌شكردنى كورد و داواكردنى مافی چاره‌ى خۆنووسین و سه‌ربه‌خۆیی، جوڵانه‌وه‌ ڕزگاریخوازه‌كانى كورد له‌باشوورى كوردستان و پشتیوانی نه‌كردنیان له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ ده‌كرێت وه‌ك نموونه‌یه‌كى دیارى مامه‌ڵه‌یه‌كى ئۆرده‌رییانه‌ ئاماژه‌ى بۆ بكرێت. جه‌نگى جیهانى دووه‌م، هاوسه‌نگى هێزى له‌ناوچه‌كه‌دا گۆڕی، یه‌كێتى سۆڤێت له‌م قۆناغه‌دا ڕۆڵێكى به‌رچاوى هه‌بوو، له‌مه‌ش گرنگتر پشتیوانى گه‌وره‌ى كورد بوو له‌م قۆناغه‌دا. له‌ساڵى 1946دا كۆمارى كوردستان له‌ ئێران به‌ڕێبه‌رایه‌تى قازى محەمەد دروستكرا، به‌ڵام ئه‌ندامانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تیی، به ‌تایبه‌تى ڕووسیا له ‌به‌رژه‌وه‌ندى ده‌وڵه‌تى ئێرانى پشتیان له‌ كۆمارى مه‌هاباد كرد و ئاماده‌ نه‌بوون پشتیوانى به‌رده‌وامی و مانه‌وه‌ى كۆماره‌كه‌ بكه‌ن(15)، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامدا كۆماره‌كه‌ له‌ناوچوو. له‌سه‌رده‌مى دواى جه‌نگى جیهانى دووه‌م، چه‌ندین جوڵانه‌وه‌ى چه‌كدارى ڕزگاریخوازى كورد له‌به‌شه‌ جیاوازه‌كانى كوردستان، له‌وانه‌ش له‌ عێراق، ئێران و توركیادا دروستبوون وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك له‌به‌رامبه‌ر گرتنه‌به‌رى سیاسه‌تى سه‌ركه‌وتكه‌رانه‌ و له‌ناوبردن و تواندنه‌وه‌ى كورد و خه‌باتكردن له‌پێناو مافه‌ نه‌ته‌وه‌یی و سیاسییه‌كانى كورد، به‌ڵام دواجار كۆمه‌ڵگه‌ى نێودەوڵەتی له‌سه‌ر بنه‌ماى پاراستنى ئۆرده‌رى ناوچه‌كه‌ و ڕێزگرتن له‌سه‌روه‌رى هه‌ریه‌ك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ كورددا كردووه ‌و ئاماده‌ نه‌بووه‌ پشتیوانى له‌ دۆزی ڕه‌وای كورد بكات. له ‌ساڵى 1980كاندا، كۆمه‌ڵكوژى و جینۆساید كردنى كورد له‌ باشوورى كوردستان گه‌یشته‌ ئه‌وپه‌ڕى لوتكه‌ى خۆى، ڕژێمى پێشووى عێراق به‌سه‌رۆكایه‌تى سه‌دام حوسێن، دوو هه‌ڵمه‌تى له‌ناوبردن و كۆمه‌ڵكوژى له‌دژى كورد به‌ناوى كیمیاباران كردنى هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال كردن گرته‌به‌ر، كه‌ له‌ پڕۆسه‌ى یه‌كه‌مدا نزیكه‌ى پێنج هه‌زار خه‌ڵكى بێتاوان گیانیان له‌ده‌ستدا، له‌ هه‌ڵمه‌تى ئه‌نفالدا نزیكه‌ى 100.000 بۆ 182.000 كوردكوژران، به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر كاركردن به‌ بنه‌ماى ئۆرده‌ر نه‌ك دادپه‌روه‌رى، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ كورد له‌م قۆناغه‌دا بوو به‌ گه‌وره‌ترین قوربانى پابه‌ند بوون به‌ پره‌نسیپی ڕێزگرتن له‌ سه‌ر‌وه‌رى ده‌وڵه‌ت و ده‌ستێوه‌رنه‌دان له‌ كاروبارى ناوخۆى ده‌وڵه‌تدا (16).
قۆناغى دواى جه‌نگى سارد: دروستكردنى ناوچه‌ى ئارام له‌ باشوورى كوردستان: كه‌یسێك بۆ دادپه‌روه‌رى له‌به‌رامبه‌ر ئۆرده‌ردا
شكستى سوپاى عێراقی له ‌كۆتاییی مانگى دووى ساڵى 1991 له‌سه‌ر ده‌ستى هاوپه‌یمانى نێوده‌وڵه‌تى به‌ سه‌رۆكایه‌تى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكا بووه‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانى ڕاپه‌ڕینى جه‌ماوه‌رى به‌ربڵاو له‌ عێراق  ‌دژى ڕژێمى عێراقی. دوو هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ى جیاوازى سه‌ره‌كى دروستبوون له‌ پارێزگا شیعه‌كانى باشوورى عێراق و پارێزگاكانى باكوورى عێراق. له ‌كۆتاییی مانگى ئازاردا هێزه‌كانى سوپای عێراق توانیان شۆڕشى پارێزگاكانى باشوورى عێراق سه‌ركوت بكه‌ن. له‌كۆتاییی مانگى ئازاردا هێرشى سوپاى عێراق بۆ سه‌ر ناوچه‌كانى كوردستان  دەستیپێکرد و دانیشتوان ناچار بوون زێدی خۆیان جێبهێڵن و به‌ره‌و سنوره‌كانى توركیا و ئێران  كۆچ بكه‌ن. له‌ مانگى چوارى ساڵى 1991دا، ئه‌نجومه‌نى ئاسایشى سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بڕیارى 688ى ده‌ركرد، كه‌ ئیدانه ‌و سه‌ركۆنه‌ى سه‌ركوت كردنى خه‌ڵكى مه‌ده‌نى عێراقی ده‌كرد له‌ زۆربه‌ى ناوچه‌كانى عێراقدا و به‌تایبه‌تیش له‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كان. هه‌ڵویستى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكا و كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى دواجار گۆڕانكارى به‌سه‌ردا هات. له‌ سه‌ره‌تای مانگى چواردا توركیا، فه‌ڕه‌نسا و ئێران نامه ‌و په‌یامى پشتیوانیان بۆ كورد نارد بۆ ئه‌نجومه‌نى ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان. ده‌رئه‌نجامیش ئه‌وه‌ بوو بڕیارى 688 له‌ پێنجى مانگى چوارى ساڵى 1991دا له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نى ئاسایشه‌وه‌ ده‌ركرا(17). به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ناوچه‌ى ئارام له‌ باكوورى عێراق دروستكرا و ده‌رئه‌نجامیش هه‌رێمى كوردستان به‌شێوه‌ى ئه‌مری واقیع دروستبوو. لێره‌دا له‌سه‌ر بنه‌ماى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى، ده‌كرێت بوترێت بڕیارى دورستكردنى ناوچه‌ى ئارام بۆ هه‌رێمى كوردستان له‌ دژى ڕژێمى پێشووى عێراق، كه‌ گه‌وره‌ترین مه‌ترسی بوو بۆ سه‌ر ئاسایش و سه‌لامه‌تى خه‌ڵكى كوردستان كه‌یسێكه‌ بۆ پشتیوانى دادپه‌وه‌رى، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌دژى ئۆرده‌ر نییه‌. دادپه‌روه‌رییه‌ له‌و ڕوانگه‌وه‌ى كه‌ ئه‌وه‌ بڕیارێكى ئه‌خلاقی بوو بۆ پاراستنى گیانى خه‌ڵكى مه‌ده‌نى بێتاوان له‌ده‌ستى ڕژێمێكى دڕنده‌، ڕێزگرتن بوو له‌ ئاسایشى مرۆیی له‌ به‌رامبه‌ر ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌تى عێراق، كه‌ ماوه‌یه‌كى دوور و درێژ بوو شكستى هێنابوو له‌ ڕاپه‌ڕاندنى ئه‌ركه‌كه‌ى وه‌ك ده‌وڵه‌ت "پاراستنى ئاسایشى مرۆیی"، به‌ڵكو به ‌پێچه‌وانه‌وه‌ خۆى بوو بوو به‌ سه‌رچاوه‌ى مه‌ترسی گه‌وره‌ بۆ سه‌ر هاونیشتمانیانى عێراقی و له‌نێویشیاندا كورد. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ئه‌م كه‌یسه‌ له ‌دژى ئۆرده‌رى نێوده‌وڵه‌تى نه‌بوو، ڕاسته‌ دروستكردنى ناوچه‌ى ئارام له‌ هه‌رێمى كوردستان ده‌ستێوه‌ردان بوو له‌ كاروباری نێوخۆیی ده‌وڵه‌تێكى خاوه‌ن سه‌روه‌رى "عێراق"، به‌ڵام له‌دواجاردا ئه‌م بڕیاره‌ كۆده‌نگییه‌كى نێوده‌وڵه‌تى و تاڕاده‌یه‌كى زۆر هه‌رێمیشى له‌سه‌ربوو. یه‌كه‌م بڕیاره‌ كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نى ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ ده‌ركرا، دووه‌م دراوسێكانى عێراق به‌ تایبه‌ت توركیا و ئێران نه‌ك له ‌دژى ئه‌و بڕیاره‌ بوون، به‌ڵكو پشتیوان و هاوكاریشى بوون. كه‌واته‌ ئه‌م بڕیاره‌ نه‌بووه‌ هۆى تێكچوونى ئاشتى و ئاسایشى ناوچه‌كه‌، به ‌پێچه‌وانه‌وه‌ بڕیارێك بوو توانى تا ئاستێكى باڵا كورد ڕزگار بكات له‌ ده‌ستى ڕژێمى به‌عس. به‌ڵام لێره‌دا پێویسته‌ تێبینى ئه‌وه‌ بكرێت، کە خواستى كورد بۆ سه‌ربه‌خۆیی له‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌دا له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه ‌ڕه‌تكرایه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى داننان به‌ سه‌ربه‌خۆیی كورد له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌ڵه‌تییه‌وه‌ سه‌ری ده‌كێشا بۆ تێكچوونى ئۆرده‌رى ناوچه‌كه،‌ چونكه‌ توركیا و ئێران و سوریا به ‌توندی له ‌دژى هه‌ر هه‌وڵێكى له‌و جۆره ‌بوون و له‌سه‌ر ئاستى باڵا كۆبوونه‌وه‌ى سێ قۆڵى له ‌نێوانیاندا هه‌بوو بۆ كپكردن و له‌ناوبردنى هه‌ر جۆره‌ جوڵه‌یه‌كى له‌و شێوه‌یه‌، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ڕه‌تیكرده‌وه‌ كه‌ پشیتوانى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆی كوردستان بكات له‌وكاته‌دا. ئه‌م ڕاستیه‌ به ‌ڕوونى له‌ وته‌یه‌كى سه‌رۆكى پێشووى هه‌رێمى كوردستان مه‌سعود بارزانى ده‌رده‌كه‌وێت، بارزانى له‌دواى گه‌ڕانه‌وه‌ له‌سه‌فه‌ره‌كه‌ى له‌ توركیا و ئه‌وروپا و له ‌مانگى ئازارى ساڵى 1992 دا  وتى "بارودۆخی جیهان له‌ ئه‌مڕۆدا به‌و شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ ڕێگه‌ به‌ هیچ گۆڕانكارییه‌ك نادات كه‌ ڕووبدات له‌ سنوره‌ هه‌رێمییه‌كاندا. بارودۆخه‌كه‌ له‌دژى هه‌ر جۆره‌ دابه‌شكارییه‌كه‌. به‌م هۆیه‌وه‌ بارزانى ده‌ڵێت: بۆیه‌ پێویسته‌ كورد "به‌ پێچه‌وانه‌ى شه‌پۆله‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌وه‌ مه‌له‌ نه‌كات". " پێویسته‌ به‌ژیرانه‌ مامه‌ڵه ‌بكه‌ین و ئه‌وه‌مان له‌یاد بێت كه‌ جیاوازییه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له ‌نێوان ئه‌و حه‌ز و خولیایه‌ى كه‌ ئێمه‌ هه‌مانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌سكه‌وته‌ى كه‌ ده‌توانین به‌ده‌ستى بهێنین"(18).
ڕیفراندۆمى سه‌ربه‌خۆیی له‌ هه‌رێمى كوردستان له‌ 25ى سێپته‌مبه‌رى 2017دا
له‌ 6ى جونى 2017دا سه‌ركردایه‌تى سیاسی كورد به‌ ئاماده‌ بوونى پانزه‌ پارتى سیاسی له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كدا به‌سه‌رۆكایه‌تى مه‌سعود بارزانى سه‌رۆكى ئه‌و كاتى هه‌رێمى كوردستان، بڕیاری ئه‌نجامدانى ڕیفراندۆمى سه‌ربه‌خۆیی له‌ هه‌رێمى كوردستان و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان دا. كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى نه‌ك پشتیوانى ئه‌م بڕیاره‌ نه‌بوو، به‌ڵكو به ‌پێچه‌وانه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى هه‌وڵێكى زۆری له‌گه‌ڵ سه‌ركردایه‌تى سیاسی كورد دا بۆ دواخستنى پڕۆسه‌ى ئه‌نجامدانى ڕیفراندۆم له‌ هه‌رێمى كوردستان. به‌ڵام سه‌ركردایه‌تى سیاسیى كورد سووربوو له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى پڕۆسه‌كه‌ له‌كاتى دیاریكراوى خۆیدا له‌ 25ى سێپته‌مبه‌رى 2017دا، به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنى نیگه‌رانییه‌كانى وڵاتانى دراوسێ و كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى. له‌دواى ئه‌وه‌ى ڕیفراندۆم له‌كاتى دیاریكراوى خۆیدا ئه‌نجامدرا و له‌سه‌دا 92.7 ده‌نگى به‌ به‌ڵێ دا بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان و جیابوونه‌وه‌ له‌ عێراق(19)، به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ئاماده‌ نه‌بوو ده‌رئه‌نجامى ده‌نگدانه‌كه‌ په‌سه‌ند بكات و ڕه‌تیكرده‌وه‌ پشیتوانى سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بكات(20). له‌به‌ر ڕۆشنایی تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى ده‌كرێت بوترێت پشتیوانى نه‌كردنى ڕیفراندۆمى سه‌ربه‌خۆیی و ڕه‌تكردنه‌وه‌ى ئه‌نجامه‌كانى ڕاپرسییه‌كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كى قوڵ په‌یوه‌ندى هه‌یه‌ به‌ پاراستنى ئۆرده‌رى ناوچه‌كه‌وه‌. وه‌ك ئاشكرایه‌ توركیا، ئێران و عێراق به ‌توندى له‌دژى ئه‌نجامدانى ڕیفراندۆم بوون له‌ هه‌رێمى كوردستان. توركیا و ئێران وه‌ك مه‌ترسییه‌كى ئاسایشى له‌ بابه‌تى ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمى كوردستانیان ده‌ڕوانی و ده‌ڕوانن، عێراق وه‌ك مه‌ترسییه‌كى گه‌وره‌ له‌سه‌ر یه‌كپارچه‌یی خاكی عێراق ڕیفراندۆمی ده‌بینی. لێره‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى پاراستنى ئۆرده‌رى ناوچه‌كه‌ (ڕێزگرتنى سه‌روه‌رى عێراق و پابه‌ند بوون به‌ یه‌كپارچه‌یی خاكى عێراق، به‌هه‌ند وه‌رگرتنى نیگه‌رانی و داژیه‌تییه‌كانى وڵاتانى دراوسێ به‌ تایبه‌ت توركیا و ئێران، قه‌باره‌ى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌گه‌ڵ ئه‌م وڵاتانه‌دا به‌ به‌راورد به‌و به‌رژه‌وه‌ندییانه‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌گه‌ڵ كورددا هه‌یبوو) زۆر گرنگتر و له‌پێشتر بوو له‌ خواستى سه‌ربه‌خۆیی كورد و جیابوونه‌وه‌ى له‌ ده‌وڵه‌تى عێراق. به‌م شێوه‌یه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ئاماده‌ نه‌بوو پشیتوانى له‌ ڕیفراندۆم بكات و ده‌رئه‌نجامه‌كانى په‌سه‌ند بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ى له ‌ڕوانگه‌ى چه‌مكى ئۆرده‌ره‌وه‌ پشتیوانی كردنى ڕیفراندۆم و په‌سه‌ندكردنى ئه‌نجامه‌كانى سه‌ریده‌كێشا بۆ تێكچوونى ئاسایش و سه‌قامگیرى زیاترى ناوچه‌كه‌. ده‌رئه‌نجام كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى نه‌یتوانى له‌سه‌ر بنه‌ماى دادپه‌روه‌رى له‌گه‌ڵ خواستى سه‌ربه‌خۆیی كورددا مامه‌ڵه‌ بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ى شوێنكه‌وتنى دادپه‌روه‌رى له‌م كه‌یسه‌دا بۆ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى چاوه‌ڕوان نه‌كراو بوو، په‌سه‌ندكردنى ئه‌نجامه‌كانى ڕیفراندۆم له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ به‌ واتاى ڕێزنه‌گرتن له‌ سه‌روه‌رى عێراق و ئه‌و سێ ده‌وڵه‌ته‌ى تر ده‌هات كه‌ كورد بەسەریاندا دابه‌شبووه‌، به‌ له‌به‌رچاوگرتنى نیگه‌رانى قوڵى توركیا و ئێران و عێراق له‌ ڕیفراندۆم، په‌سه‌ند كردنى ئه‌نجامه‌كانى ڕیفراندۆم له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ سه‌ری ده‌كێشا بۆ قوڵبوونه‌وه‌ى زیاترى ناكۆكییه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ سه‌قامگیرى و ئاسایشى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست به‌ ته‌واوه‌تى ده‌كه‌وته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ و توركیا، ئێران و عێراق هه‌موو ڕێوشوێنێكیان ده‌گرته‌به‌ر بۆ له‌ناوبردنى هه‌ر جوڵه‌یه‌كى سه‌ربه‌خۆیی، وه‌ك ئه‌و سزایانه‌ى كه‌ له ‌دواى ئه‌نجامدانى ڕیفراندۆم ‌دژى هه‌رێمى كوردستان گرتیانه‌به‌ر.


كوردانى سوریا: مامه‌ڵه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆرده‌ر نه‌ك داده‌په‌روه‌رى
له‌ دواى لاوازبوونى ڕژێمى سوریا و كشانه‌وه‌ى له‌به‌شێكى زۆر له‌ناوچه‌كانى ژێر ده‌سه‌ڵاتى له‌ساڵى 2011دا به‌هۆى خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌ریی و ڕاپه‌ڕینه‌كانى سوریاوه‌، كورده‌كانى سوریا توانیان بۆ یه‌كه‌مجار له‌مێژووى سوریادا به‌شێوه‌یه‌كى به‌رچاو ده‌ركه‌ون و گوزارشت له‌ ناسنامه‌ى كوردبوونى خۆیان بكه‌ن له‌ڕێگه‌ى دروستكردن و ڕاگه‌یاندنى كانتۆنى سه‌ربه‌خۆوه‌. له‌ساڵى 2016دا سه‌ركردایه‌تى سیاسی كورد له‌ سوریا توانیان له‌گه‌ڵ گروپه‌ جیاوازه‌كانى تر له‌ سوریا مۆدێلێكى فیدراڵی دروستبكه‌ن له‌ ناوچه‌كانى ژێر ده‌سه‌ڵاتیاندا به ‌مه‌ستى دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات له‌گه‌ڵ پێكهاته‌ جیاوازه‌كانى وه‌كو عه‌ره‌ب و توركمان و ئێزیدی و مه‌سیحییه‌كان. به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ڕه‌تیكرده‌وه‌ ئه‌و مۆدێله‌ له‌ سه‌ربه‌خۆیی كورد له‌ سوریا به‌شێوه‌یه‌كى فه‌رمى په‌سه‌ند بكات و دانیپێدابنێت(21). لێره‌دا له‌سه‌ر بنه‌ماى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى، ده‌كرێت بوترێت ئه‌م جۆره‌ له‌ مامه‌ڵه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى زیاتر مامه‌ڵه‌یه‌كى ئۆرده‌ریانه‌یه‌ نه‌ك دادپه‌روه‌ریانه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى دادپه‌روه‌رى واده‌خوازێت كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى مۆدیلی خۆبه‌ڕێوبه‌رى كورد له‌ سوریادا په‌سه‌ند بكات، نه‌ك ڕێز له‌ سه‌روه‌رى سوریا بگرێت. بۆ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى پشتیوانى كردن له‌ ئۆرده‌ر له‌م كه‌یسه‌دا گرنگتره‌ له‌ دادپه‌روه‌رى، له‌به‌رئه‌وه‌ى هه‌ر هه‌وڵێك بۆ پشتیوانى كردن له ‌دادپه‌روه‌رى ڕه‌نگه‌ له‌ دواجاردا ببێته ‌هۆى زیاتر تێكچوونى ئۆرده‌رى ناوچه‌كه‌، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى به ‌ته‌واوى هۆشیاره‌ له‌ نیگه‌رانییه‌كانى توركیا له‌باره‌ى به‌ره‌وپێش چوونى دۆخى سیاسی كورد له‌ سوریا. هه‌ربۆیه‌ هه‌ر جۆره‌ مامه‌ڵه‌ كردنێك له‌سه‌ر بنه‌ماى دادپه‌روه‌رى له‌گه‌ڵ كورددا، له‌وانه‌ش پشتیوانى كردنى ئه‌و ئیداره‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه‌ى سوریا، ڕه‌نگه‌ له‌كۆتایییدا ناسه‌قامگیرى زیاتر به‌دواى خۆیدا بهێنێت له‌ سوریا به‌تایبه‌تى و  له‌ناوچه‌كه‌ به‌گشتى. ده‌رئه‌نجامى مامه‌ڵه‌كردنى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌گه‌ڵ كوردانى سوریادا له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆرده‌ر نه‌ك دادپه‌روه‌رى وایكردووه‌ كه‌ كورده‌كانى سوریا هه‌ست به‌ ئارامى و ئاسایش نه‌كه‌ن به‌هۆى هێرشه‌كانى توركیاوه‌ بۆ سه‌ریان. توركیا له‌ساڵى 2016ه‌وه‌ سێ ئۆپراسیۆنى سه‌ربازى له‌ سێ كاتى جیاوازدا بۆ باكورو ڕۆژهه‌ڵاتی سوریا (ڕۆژئاڤا) ئه‌نجامداوه‌. یه‌كه‌م ئۆپراسیۆنى سه‌ربازى توركیا به‌ناوى ئۆپراسیۆنى "قه‌ڵغانى فورات" بوو له‌ساڵى 2016دا، ئۆپه‌راسیۆنى دووه‌م به‌ناوى "ئۆپراسیۆنى چڵه‌ زه‌یتوون" بوو له‌مانگى ئازارى 2018دا، دواین ئۆپراسیۆنى سه‌ربازى توركیا بۆ سه‌ر كوردانى سوریا له‌ژێر ناوى "ئۆپراسیۆنى كانى ئاشتی" دابوو كه‌ له‌مانگى ئۆكتۆبه‌رى 2019دا ده‌ستیپێكرد. به‌كورتى له‌به‌ر ڕۆشنایی قوتابخانه‌ى ئینگلیزى ده‌كرێت بوترێت، كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆرده‌ر نه‌ك دادپه‌وه‌رى مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ كورده‌كانى سوریادا كردووه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ى دادپه‌روه‌رییه‌وه‌ سه‌یرى كێشه‌ى كورد بكه‌ین له‌ سوریا، پێویست بوو له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى پشتیوانى له‌ ئیداره‌ى سه‌ربه‌خۆی كانتۆنه‌كانى ڕۆژئاڤا بكردایه‌، له‌هه‌مان كاتدا پێویست بوو له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى ڕێگربوایه‌ له‌ هێرشه‌كانى توركیا بۆ سه‌ر ڕۆژئاڤاى كوردستان، كه‌ به‌ هۆى ئه‌و هێرشانه‌وه‌ به‌ هه‌زاران هاوڵاتى مه‌ده‌نى گیانیان له‌ده‌ستداوه ‌و خه‌ڵكێكى زۆر ئاواره ‌بوون. به‌ڵام ئه‌وه‌ى تائێستا بۆ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى گرنگ بووه‌ پاراستنى ئۆرده‌ر بووه‌ نه‌ك جێبه‌جێكردنى دادپه‌روه‌رى، ئۆرده‌ر له‌م كه‌یسه‌دا واده‌خوازێت تێگه‌یشتنى توركیا، ئێران و سوریا له‌به‌رچاو بگیرێت له‌باره‌ى كورده‌وه‌، ڕێز له‌ سه‌روه‌رى ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ بگیرێت. گومانى تێدا نییه‌ ئه‌گه‌ر توركیا و وڵاتانى ترى ناوچه‌كه‌ هه‌ستیار نه‌بوونایه‌ به‌ بوونى ڕۆژئاڤاى كوردستان، ئه‌وا كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌مێژه‌ مۆدێلی سه‌ربه‌خۆیی ڕۆژئاڤاى په‌سه‌ند ده‌كرد(22).
ده‌ره‌نجام
تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى نێوه‌ندێكه‌ له‌ نێوان تیۆرى ڕیالیزم و تیۆرى لیبراڵیزم له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا. ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ له‌ ڕێگه‌ى چه‌مكه‌كانى وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى، دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، ئۆرده‌ر و دادپه‌روه‌رى به‌شدارییه‌كى سه‌ره‌كی كرد له ‌كایه‌ى ئه‌كادیمى په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا. ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ به ‌شێوه‌یه‌كى گشتى له‌ڕووى تیۆرییه‌وه‌ گفتوگۆى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى و چه‌مكه‌ تیۆرییه‌كانى ئه‌م قوتابخانه‌ى كرد. دواتر له‌ ڕوانگه‌ى ئه‌م تیۆرییه‌وه‌ باسی له‌ كێشه‌ى كورد كرد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا. له‌به‌ر ڕۆشنایی چوارچێوه‌ى تیۆرى قوتابخانه‌ى ئینگلیزى ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ گه‌یشت، كه‌ كورد وه‌ك به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى، یان وه‌ك ئه‌ندامى یه‌كسانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌لایه‌ن ئه‌ندامانى ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌وه‌ لێی ناڕوانرێت، له‌به‌رئه‌وه‌ى ته‌نها ده‌وڵه‌تانى خاوه‌ن سه‌روه‌رى وه‌ك ئه‌ندامى یه‌كسانى كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت. به‌م هۆیه‌یشه‌وه‌ زۆربه‌ى كات خه‌ون و خولیاى كورد بۆ سه‌ربه‌خۆیی كراوه‌ به‌ قوربانى پاراستنى یه‌كپارچه‌یی خاكى ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ كورد بەسەریاندا دابه‌شبووه‌. به‌مانایه‌كى تر كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى هه‌میشه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆرده‌ر و پاراستنى ئۆرده‌رى نێوده‌وڵه‌تى له‌گه‌ڵ كورددا مامه‌ڵه‌ی كردووه‌، نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌ماى دادپه‌روه‌رى، به‌م هۆیه‌شه‌وه كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى چاوى پۆشیوه‌ له‌ له‌ناوبردن و سه‌ركوتكردن و تواندنه‌وه‌ى كورد له‌سه‌ر ده‌ستى ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانى توركیا، ئێران، عێراق و سوریا. ئه‌گه‌رچی دروستكردنى ناوچه‌ى ئارام له‌ باشوورى كوردستان تاكه‌ كه‌یسێكه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌سه‌ر بنه‌ماى دادپه‌روه‌رى مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ كورددا كردووه‌، به‌ڵام ئه‌م كه‌یسه‌ش هه‌روه‌ك باسكرا هاوساز و ته‌با بوو له‌گه‌ڵ ئۆرده‌ر، نه‌ك پێچه‌وانه ‌و دژ بوو بێت، جۆرێك له‌ هاوسۆزى بۆ كورد هه‌بوو هه‌م له‌لایه‌ن دراوسێكانى هه‌رێمى كوردستان ‌و هه‌میش له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌. كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى یه‌ك سه‌ده‌یه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆرده‌ر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كورددا ده‌كات و پابه‌ندى ئه‌و ڕێكکه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌یه‌ كه‌ كورد له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كى ناڕه‌وا و دوور له‌خواستى خۆى دابه‌شی سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یی كراوه‌. هه‌تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌ له‌ دژى خواستى سه‌ربه‌خۆیی كورد بن، تا كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى له‌سه‌ر بنه‌ماى پاراستنى ئۆرده‌ر مامه‌ڵه‌ بكات، كورد به‌بێ ده‌وڵه‌ت ده‌مێنێته‌وه‌. به‌ڵام ده‌كرێت سازانێك له‌نێوان ئۆرده‌ر و دادپه‌وه‌ریدا دروستبكرێت كه‌ ڕێگه‌ خۆشكه‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ى كوردى پارچه‌كانى ترى كوردستان، هاوشێوه‌ى هه‌رێمى كوردستان ببن به‌ خاوه‌نى جۆرێك له‌ سه‌ربه‌خۆیی له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌دا.

بۆ داگرتن کلیکی ئێرە بکە

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure