چاندنی تۆوی دووبه‌ره‌كی: كورد له‌ جه‌نگی ناوخۆی سوریادا

22/07/2020

زه‌ینه‌ب كایه‌ و ماسیو وایتنگ خوێندنه‌وه‌ی: قاره‌مان عه‌لی
پێشه‌كی
پرسی ناكۆكی و دووبه‌ره‌كی نێوان هێزو لایه‌نه‌ كوردییه‌كان به‌ درێژای مێژوو له‌لایه‌كه‌وه‌ زیانی گه‌وره‌ی به‌ كورد و دۆزه‌كه‌ی گه‌یاندووه‌ و له‌لایه‌كی تره‌وه‌، به‌هۆی بوونی ئه‌م ناكۆكییه‌ ناوخۆیانه‌ له‌ هه‌موو یان زۆربه‌ی قۆناغه‌كانی خه‌باتی كوردا، سه‌رنجی به‌شێكی زۆری توێژه‌رانی ڕاكێشاوه‌. چه‌ندین توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ململانێ ناوخۆییه‌كانی كورد نووسراوه‌ و توێژینه‌وه‌كان به‌شێوه‌ی جیا جیا له‌ ناكۆكییه‌كانیان توێژیوه‌ته‌وه‌. به‌شێك له‌ توێژه‌ران ناكۆكییه‌كانیان وه‌ك له‌مپه‌رێك له‌به‌رده‌م سه‌ركه‌وتن و به‌هێزبوونی ناسیۆنالیزمی كوردی و به‌شێكی تریان باسیان له‌ كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌كانی ئه‌و ناكۆكیانه‌ له‌سه‌ر ده‌سكه‌وته‌كانی كورد كردووه‌ و ئه‌وانی تر له‌ دیدگایه‌كی مێژووییه‌وه‌ ناكۆكییه‌كانیان- وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ن- گێڕاوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌ به‌شێك له‌ توێژینه‌وه‌كاندا هه‌ندێك له‌ هۆكاره‌كانی ناكۆكی و دووبه‌ره‌كی نێوان پارت و لایه‌نه‌ كوردییه‌كان خراوه‌ته‌ڕوو.
 زه‌ینه‌ب كایه‌ و ماسیو وایتنگ له‌ " چاندنی تۆوی دووبه‌ره‌كی: كورد له‌ جه‌نگی ناوخۆی سوریادا،" باس له‌ به‌شێك له‌ ناكۆكییه‌كانی نێوان هه‌ندێك له‌ پارته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی "كوردستانی گه‌وره‌" ده‌كه‌ن و ڕۆڵی ململانێ و جه‌نگی سوریا له‌ قوڵكردنه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كان و دروستكردنی دووبه‌ره‌كی له‌ نێو سه‌ركرده‌ و پارته‌ سیاسییه‌كانی كوردا شیده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌وان ده‌ركه‌وتن و دروستبوونی ڕۆژئاڤا له‌لایه‌كه‌وه‌ وه‌ك ده‌رفه‌ت بۆ دروستكردنی یه‌كڕیزی و به‌هێزكردنی یه‌كێتی نێوان كورده‌كان ده‌بینن و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ وه‌ك مه‌ترسییه‌ك بۆ قوڵبوونه‌وه‌ی ناكۆكی و فراوانبوونی كه‌لێنه‌كانی نێوان پارته‌ كوردییه‌كان ده‌یخه‌نه‌ڕوو. كایه‌ و وایتنگ به‌ وریاییه‌كی زۆره‌وه‌ وشه‌ی نێو ناونیشانی توێژینه‌وه‌كه‌یان هه‌ڵبژاردووه‌ و به‌ تێڕامان له‌ ناونیشانی توێژینه‌وه‌كه‌، ده‌زانرێت كه‌ توێژه‌ران به‌مه‌به‌ست وشه‌ی "چاندن"یان هه‌ڵبژاردووه‌ و ده‌یانه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م وشه‌یه‌وه‌ به‌شێك له‌ ده‌ره‌نجامه‌كانی توێژینه‌وه‌كه‌یان به‌شێوه‌ی له‌خۆگرته‌یی (ضمنی) بۆ خوێنه‌ره‌كانیان بخه‌نه‌ڕوو. به‌شێكی زۆر له‌ خوێنه‌رانی توێژینه‌وه‌كه‌ له‌ڕێگه‌ی تێفكرین له‌ ناونیشانی توێژینه‌وه‌كه‌، " چاندنی تۆوی دووبه‌ره‌كی: كورد له‌ جه‌نگی ناوخۆی سوریادا"، ده‌زانن كه‌ جه‌نگ و ململانێكانی سوریا به‌شێوه‌یه‌كی نه‌رێنی كاری كردووه‌ته‌سه‌ر "یه‌كێتی نه‌ته‌وایه‌تی" و كه‌لێنه‌كانی نێوان سه‌ركرده‌ كورده‌كانی فراوانتر كردووه‌.
كایه‌ و وایتنگ له‌ "پێشه‌كی" توێژینه‌وه‌كه‌یاندا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ جه‌نگی سوریا و ده‌ركه‌وتنی داعش له‌ لایه‌ن كورده‌وه‌ وه‌ك ده‌رفه‌تێك بۆ دیاریكردنی ئاینده‌ی سیاسی خۆیان ته‌ماشاكراوه‌ و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی كورد ئه‌م جه‌نگه‌ و به‌شداریكردنیانی له‌ تێكشكاندنی داعشدا بۆ به‌ده‌ستهێنانی پاڵپشتی وڵاتانی ڕۆژئاوا به‌كارهێناوه‌. هه‌رچه‌نده‌ جه‌نگی سوریا و داعش تا ڕاده‌یه‌ك هاوده‌نگی و هاوسۆزی سنوربڕی له‌ نێو كورده‌كاندا دروست كرد و كورده‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی له‌ كۆبانی و شه‌نگال یه‌كخست به‌ڵام ئه‌م یه‌كخستنه‌- كه‌ زیاتر سه‌ربازی و كاتی بوو- نه‌یتوانی ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كانی نێوان پارته‌ كوردییه‌كان كۆتایی پێبهێنێت و ئامانج و تاكتیكه‌كانیان بۆ دیاریكردنی ئاینده‌ی كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست یه‌ك بخات. بۆ نموونه‌ له‌ دوای جه‌نگی سوریاوه‌ پارتی باسی له‌ "كۆتایهاتنی سایكس-بیكۆ" ده‌كرد و سه‌ربه‌خۆی بۆ كوردستان داوا ده‌كرد و پاشان ڕیفراندۆمیشی بۆ كرد. له‌ به‌رانبه‌ردا كوردانی توركیا و سوریا (په‌كه‌كه‌ و په‌یه‌ده‌) پێداگریان له‌سه‌ر خۆبه‌ڕیوه‌به‌ری و فیدراڵیزم ده‌كرده‌وه‌. ئه‌م دوو پرۆژه‌ جیاوازه‌ بۆ ئاینده‌ی كورد ده‌رخه‌ری ململانێ و دابه‌شبوونی نێوان پارته‌ كوردییه‌كانه‌ (پارتی و په‌كه‌كه‌ وه‌ك نموونه‌). ململانێ و دووبه‌ره‌كی نێوان پارتی و په‌كه‌كه‌ كۆنه‌ و به‌چه‌ند قۆناغێكدا تێپه‌ڕیوه‌و له‌لایه‌كه‌وه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕووداوه‌كانی ڕۆژئاڤا هه‌بووه‌ و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ جه‌نگی سوریا كاری تێكردووه‌. هه‌ربۆیه‌ توێژه‌ران خستنه‌ڕوو و شیكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان سه‌ركرده‌ و پارته‌ كوردییه‌كان پێش ڕوودانی جه‌نگی سوریا به‌ پێویست ده‌زانن و له‌م به‌شه‌ی خواره‌وه‌ باس له‌و په‌یوه‌ندیانه‌ ده‌كه‌ن.
په‌یوه‌ندی نێوان  حزبه‌  كوردییه‌كان پێش ڕوودانی جه‌نگی سوریا
لێره‌دا كایه‌ و وایتنگ ئارگیومێنتی سه‌ره‌كی توێژینه‌وه‌كه‌یان، "ململانێكانی سوریا دابه‌شبوونی نێوان سه‌ركرده‌كانی كوردی زیاتر كرد"، ده‌خه‌نه‌‌ڕوو و باس له‌وه‌ش ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌م ناكۆكیانه‌ زاده‌ی یه‌ك دوو ڕۆژێك نییه‌ و مێژوویه‌كی دوورودرێژی هه‌یه‌. به‌مه‌به‌ستی تێگه‌شتنێكی دروست له‌ سروشی دووبه‌ره‌كی كورد له‌ كاتی جه‌نگی سوریادا، ئه‌وان به‌كورتی مێژووی ململانێی نێوان پارته‌ كوردییه‌كان، به‌تایبه‌تی پارتی و په‌كه‌كه‌، باس ده‌كه‌ن. ئه‌وان مێژووی ململانێكان بۆ ساڵانی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوو ده‌گێڕنه‌وه‌، چونكه‌ حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوو ساڵی ده‌ركه‌وتنی پارته‌ سیاسییه‌ كوردییه‌كان (یه‌كێتی و په‌كه‌كه‌ وه‌ك نموونه‌) و به‌ره‌وپێشبردن و گه‌ڵاڵه‌بوونی ئه‌جندای سیاسییه‌ له‌ كوردستان (ی گه‌وره‌). هه‌رچه‌نده‌ پارتی و یه‌كێتی و په‌كه‌كه‌ حزبی ناوچه‌یه‌كی دیاریكراون (پارتی و یه‌كێتی له‌ كوردستانی عێراق و په‌كه‌كه‌ له‌ كوردستانی توركیا) به‌ڵام ئه‌م حزبانه‌، به‌تایبه‌تی په‌كه‌كه و پارتی، زۆرجار سنوری نێوده‌وڵه‌تی ده‌بڕن و به‌شێك له‌ چالاكییه‌كانیان ده‌به‌نه‌ ئه‌ودیو سنوره‌كانه‌وه‌. ئامانجی ئه‌م حزبانه‌ له‌ سنوربه‌زاندن و گواستنه‌وه‌ی چالاكییه‌كانیان بۆ ئه‌ودیو سنوره‌كان بریتییه‌ له‌ زیادكردنی هه‌ژموون و گرتنه‌ده‌ستی سه‌ركردایه‌تیكردنی كورد له‌و به‌شه‌ی تری كوردستان. كایه‌ و وایتنگ بوونی ئاره‌زووی كۆنترۆڵكردن و زیادكردنی هه‌ژموون له‌ودیو سنوره‌وه‌ به‌ سه‌ره‌كیترین هۆكاری دروستبوونی گرژی و ململانێ و به‌ریه‌ككه‌وتنی نێوان لایه‌ن و حزبه‌ كوردییه‌كان داده‌نێت. به‌ بڕوای توێژه‌ران، ئه‌وه‌ی ململانێكانی نێوان پارتی و په‌كه‌كه‌ی بردووه‌ته‌ قوناغێكی تره‌وه‌ هاوكارییه‌كانی نێوان پارتی و توركیایه‌ له‌ دژی په‌كه‌كه‌.
حزبه‌ كوردییه‌كان، به‌تایبه‌تی په‌كه‌كه‌ و پارتی، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ژموونیان زیاد بكه‌ن و سه‌ركردایه‌تی بزوتنه‌وه‌ی كوردی له‌ به‌شه‌كه‌ی تری كوردستان بگرنه‌ده‌ست په‌نایان بۆ دامه‌زراندنی حزبی نزیك له‌خۆیان بردووه‌ و پاڵپشتی ئه‌و حزب و لایه‌نانه‌یان كردووه‌ كه‌ درێژكراوه‌ی خۆیانن یان هاوبۆچوونن له‌ پرسیه‌ سیاسییه‌كاندا. بۆ نموونه‌ په‌كه‌كه‌ له‌ ڕۆژئاڤا  پاڵپشتی له‌ ته‌ڤده‌م ده‌كات و پارتییش له‌ ڕۆژئاڤا پاڵپشتی له‌ ئه‌نه‌كه‌سه‌ ده‌كات. هه‌ر ئه‌مه‌ش- به‌بڕوای كایه‌ و وایتنگ- بووه‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ململانێكانی سوریا ‌ كورد زیاتر په‌رته‌وازه‌ بكات و دووبه‌ره‌كی زیاتری خسته‌ نێوانیانه‌وه‌. له‌ كۆتای ئه‌م به‌شه‌دا توێژه‌ران ده‌ڵێن كه‌ ناكۆكی و ململانێ ناوخۆییه‌كانی كورده‌كانی ڕۆژئاڤا درێژكراوه‌ی ململانێ و دووبه‌ره‌كی نێوان پارتی و په‌كه‌كه‌یه‌ له‌ ناوچه‌كه‌.
ده‌رفه‌ته‌كانی یه‌كگرتن
كایه‌ و وایتنگ جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ كورده‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست جه‌نگی سوریا و ده‌ركه‌وتنی داعشیان وه‌ك ده‌رفه‌تێك بۆ یه‌كگرتن و پێشخستنی دۆزه‌كه‌یان بینیوه‌. به‌بڕوای ئه‌وان كورده‌كان دوو ڕووداوی گرنگیان، (أ) گه‌مارۆی كۆبانی و (ب) ڕزگاركردنی یه‌زیدییه‌كان له‌ چیای شه‌نگال، بۆ به‌هێزكردنی پێگه‌ و زیاتركردنی ده‌ستكه‌وته‌كانیان به‌كارهێناوه‌. به‌هێزبوونی پێگه‌ی كورد- به‌هۆی  ململانێكانی سوریا و جه‌نگی داعشه‌وه‌- په‌یوه‌ندی نێوان كورد و كورد له‌لایه‌ك و كورد و ئه‌نقه‌ره‌ و به‌غداد و دیمه‌شقی له‌لایه‌كی تره‌وه‌ گۆڕی. بۆ نموونه‌ له‌ توركیا پرۆسه‌ی ئاشتی به‌ فه‌رمی له‌ 2012 له‌ نێوان په‌كه‌كه‌و ئه‌نقه‌ره‌ ده‌ستی پێكرد و توركیا پرۆسه‌كه‌ی ناونا "كرانه‌وه‌ی دیموكراسی".  دیمه‌شق به‌مه‌به‌ستی به‌بێلایه‌نی هێشتنه‌وه‌ی كورد له‌ جه‌نگی سوریادا و وه‌ك نیازپاكییه‌ك به‌رانبه‌ر به‌ كورده‌كان ڕه‌گه‌زنامه‌ی سوری به‌خشی به‌ هه‌زاران كورد كه‌ تا ئه‌و كاته‌ له‌ ڕه‌گه‌زنامه‌ی سوری بێبه‌شكرابوون و چاوی پۆشی له‌ هه‌وڵی كورده‌كان بۆ دامه‌زراندنی حكومه‌تێكی تایبه‌ت به‌خۆیان. له‌ عێراقیشدا  كورده‌كان، سه‌ره‌ڕای ناڕازیبوونی به‌غداد، ده‌ستیان به‌ فرۆشتنی نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان و كه‌ركوك كرد و ڕیفراندۆمیان ئه‌نجامدا.
كۆرد بۆ ئه‌وه‌ی پێگه‌كه‌ی به‌به‌هێزی بهێڵێته‌وه‌ و پشتیوانی وڵاتانی ڕۆژئاوا به‌تایبه‌تی ئه‌مه‌ریكا و ئه‌وروپا به‌ده‌ستبهێنێت بۆ گه‌یشتن به‌ سه‌ربه‌خۆیی له‌ عێراق و فیدراڵی یان خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری له‌ سوریاو توركیا خۆی وه‌ك  هێزێكی دیموكرات و داكۆكیكار له‌ دیموكراسییه‌ت وێناكرد. كورد واخۆی نیشاندا كه‌ به‌هێزبوونی كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست یه‌كسانه‌ به‌به‌هێزبوونی دیموكراسی، پارێزراوبوونی مافی كه‌مینه‌كان و به‌رقه‌راربوونی ئاشتی و سه‌قامگیری له‌ ناوچه‌كه‌دا. هه‌رچه‌نده‌ له‌سه‌ره‌تادا ململانێكانی سوریا و جه‌نگی داعش كه‌لێنه‌كانی نێوان كورد و كوردی تاڕاده‌یه‌ك له‌ جه‌نگی كۆبانی و شه‌نگال پڕ كرده‌وه‌ و پردێكی به‌هێزی له‌ نێوان كورد و وڵاتانی جیهان، به‌تایبه‌تی ئه‌مه‌ریكا و ئه‌وروپا، دروستكرد به‌ڵام ئه‌و هاوكاری و یه‌كێتییه‌ی كه‌ له‌ نێوان كورده‌كاندا له‌ كاتی جه‌نگی داعشدا دروستبوو "یه‌كێتییه‌كی ڕوكه‌شانه‌" بوو و ناكۆكی و ململانێ ناوخۆییه‌كان ڕێگه‌ی به‌ كورد نه‌دا به‌باشی سود له‌ جه‌نگی سوریا وه‌ربگرێت و له‌به‌رژه‌وه‌ندی خۆیی و بۆ پێشخستنی دۆزه‌كه‌ی له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌كاربهێنێت. بۆ نموونه‌، دوای تێكشكاندنی داعش، ناكۆكییه‌كانی نێوان گروپ و پارته‌ جیاوازه‌كانی كورد له‌سه‌ر كۆنترۆڵكردن و به‌ڕێوه‌بردنی شه‌نگال ده‌ستی پێكرد.
كایه‌ و وایتنگ به‌وه‌ كۆتایی به‌م به‌شه‌ ده‌هێنن كه‌ جه‌نگی سوریاو ده‌ركه‌وتنی داعش ده‌رفه‌تی بۆ یه‌كگرتن و به‌ره‌وپێشچوونی پرسی كورد له‌ ناوچه‌كه‌ ڕه‌خساند به‌ڵام ململانێ ناوخۆییه‌كانی كورد بووه‌هۆی له‌ده‌ستچوونی ده‌رفه‌ته‌ ڕه‌خساوه‌كان. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ڕۆژئاڤا باڵانسی هێزی له‌ ناو حزبه‌ كوردییه‌ ناكۆكه‌كاندا گۆڕی و په‌كه‌كه‌ی به‌راورد به‌ پارتی به‌هێزتر كرد.
به‌ره‌و دابه‌شبوونێكی زیاتر
جه‌نگی سوریا، به‌بڕوای كایه‌ و وایتنگ، نه‌ك نه‌یتوانیوه‌ كورد به‌تایبه‌تی له‌سه‌ر ئاستی ده‌سته‌بژێر یه‌كبخات به‌ڵكو بووه‌ته‌هۆی قوڵكردنه‌وه‌ی ململانێكانی نێوانیان له‌ ناوچه‌كه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، جه‌نگی سوریا كاریگه‌ری ئه‌رێنی هه‌بووه‌ له‌سه‌ر پێگه‌ی كوردانی سوریا به‌راورد به‌ پێش ده‌ستپێكردنی جه‌نگه‌كه‌. پێش ده‌ستپێكردنی جه‌نگی سوریا كورد له‌ سوریا له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ له‌ بارودۆخێكی زۆر خراپدا بووه‌ و له‌ زۆربه‌ی مافه‌كانی بێبه‌شكراوه‌ و ته‌نانه‌ت به‌شێكیان ڕه‌گه‌زنامه‌ی سوریان نه‌بووه و داموده‌زگاكانی حكومه‌ت وه‌ك هاوڵاتی سوری مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ نه‌كردوون‌.
توێژه‌ران پێداگری له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌وه‌ی كاری پێكه‌وه‌یی كورده‌كان له‌ ناوچه‌كه‌ دیاری ده‌كات په‌یوه‌ندییه‌كانی پێشووی نێوان حزبه‌ كوردییه‌كانه‌ نه‌ك ئه‌و هه‌سته‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌ی كه‌ دوای جه‌نگی ناوخۆی سوریا له‌ نێو كورده‌كاندا دروس بوو. په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان حزبه‌ كوردییه‌كان له‌ ڕابردوودا پڕه‌ له‌ ڕووداوی نه‌خوازراو. بۆ نموونه‌ له‌ 1992 پارتی و یه‌كێتی له‌ دژی په‌كه‌كه‌ چونه‌ جه‌نگه‌وه‌ و دواتر له‌ 1994 پارتی و یه‌كێتی "شه‌ڕی ناوخۆیان" هه‌ڵگیرساند و سه‌دان كه‌س له‌ هه‌ردوولا بوونه‌ قوربانی. چه‌ند ساڵێك دواتر و به‌دیاریكراوی له‌ 2000 یه‌كێتی و په‌كه‌كه‌ گه‌ڕێكی تریان له‌ "شه‌ڕی براكوژی" ده‌ستپێكرد. ئه‌م ڕابردووه‌، كه‌ پڕه‌ له‌ ململانێی چه‌كداری، یارمه‌تیمان ده‌دات له‌وه‌ تێبگه‌ین كه‌ بۆچی حزبه‌ كوردییه‌كان- به‌تایبه‌تی پارتی و په‌كه‌كه‌- هه‌وڵیان ده‌دا كه‌ به‌شێوه‌ی جیاواز( و ته‌نانه‌ت دژ به‌یه‌ك) ڕه‌نگڕێژی جۆر و شێوازی خۆبه‌ڕێوه‌بردنی كورده‌كان له‌ ڕۆژئاڤا بكه‌ن. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، پارتی و په‌كه‌كه‌ دوو مۆدێلی خۆبه‌ڕێوه‌بردنی جیاواز و تا ڕاده‌یه‌ك دژ به‌یه‌كیان پێشكه‌ش به‌ كوردانی سوریا كردووه‌ و داوایان لێكردوون له‌ ڕۆژئاڤا جێبه‌جێی بكه‌ن. ئه‌م مۆدێلانه‌ تا ڕاده‌یه‌كی زۆر هه‌ڵقوڵاوی بنه‌ما فیكرییه‌كانی حزب و تێڕوانینی ده‌سته‌بژێری نێو پارتی و په‌كه‌كه‌یه‌. پارتی پێی باش بووه‌ كه‌ كوردانی سوریا ببن به‌به‌شێك له‌ ئۆپۆزسیۆنی سوری و له‌ دژی ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د بجه‌نگ و پاشان- دوای كۆتایهاتنی جه‌نگه‌كه‌- له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌كانی تری سوریا له‌سه‌ر شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی ڕۆژئاڤا ڕێكبكه‌ون. له‌به‌رانبه‌ردا، په‌كه‌كه‌  مۆدێلی "كۆنفیدراڵیزمی دیموكراسی" پێشكه‌ش به‌ ڕۆژئاڤا كرد و كوردانی ڕۆژئاڤاش به‌هۆی باڵاده‌ستی په‌یه‌ده‌وه‌ ئه‌و مۆدێله‌یان بۆ خۆبه‌ڕێوه‌بردن په‌سه‌ند كرد كه‌ نزیك بوو له‌ ئایدیۆلۆجیای ئۆجه‌لانه‌وه‌ و "برایه‌تی نێوان گه‌لان" و لامه‌ركه‌زییه‌تی له‌خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ و یه‌كسانی جه‌نده‌ریان كرد به‌ بنه‌مای خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه‌كه‌یان.
باڵاده‌ستبوونی په‌یه‌ده‌ و جێبه‌جێكردنی مۆدێلی "برایه‌تی نێوان گه‌لان" و "كۆنفیدراڵیزیمی دیموكراسی"  له‌ ڕۆژئاڤا له‌لایه‌كه‌وه‌ مۆدێلی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری په‌كه‌كه‌ی له‌ "ئایدیایه‌كی ڕووته‌وه‌" گۆڕی بۆ واقیع و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ناكۆكی نێوان كورده‌كانی سوریا- كه‌ درێژكراوه‌ی ناكۆكی نێوان پارتی و په‌كه‌كه‌یه‌- زیاتركرد.
كایه‌ و وایتنگ له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یاندا ئاماژه‌ به‌ دوو خاڵ ده‌ده‌ن و وه‌ك دوو هۆكاری سه‌ره‌كی ململانێكانی نێوان كورده‌كان ده‌یخه‌نه‌ڕوو. (أ) زیادكردنی (یان دروستبوونی مه‌ترسی له‌سه‌ر) به‌رژه‌وه‌ندی و هه‌ژموونی ده‌سته‌بژێری نێو حزبه‌ كوردییه‌كان له‌لایه‌ن حزبێكی تری كوردییه‌وه‌ و (ب) ده‌ستوه‌ردانه‌كانی ئه‌نقه‌ره‌ و تاران و به‌غداد و دیمه‌شق له‌ كاروباری نێوخۆی حزبه‌ كوردییه‌كان و دیاریكردنی جۆری په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان ئه‌و دوو هۆكاره‌ن كه‌ توێژه‌ران له‌م توێژینه‌وه‌دا ئاماژه‌یان بۆ كردووه‌. حزبه‌ كوردییه‌كان به‌ گشتی و پارتی و په‌كه‌كه‌ به‌ تایبه‌تی حزبی فراوانخوازن و ئاره‌زووی زیادكردنی هه‌ژموونیان ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌وێت جله‌وێ سه‌ركردایه‌تیكردنی بزوتنه‌وه‌ی كورد له‌ كوردستان بگرنه‌ده‌ست. كێبڕكێكردن له‌سه‌ر خاك (سه‌رچاوه‌ سروشتی و مرۆییه‌كان) و ڕابه‌رایه‌تیكردنی كورد له‌ كوردستان له‌لایه‌كه‌وه‌ بووه‌ته‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م حزبانه‌ سنوره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ببه‌زێنن و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ به‌ریه‌ككه‌وتن له‌ نێوان حزبه‌ كوردییه‌كاندا ڕوویداوه‌ و تۆوی دووبه‌ره‌كیی له‌ نێوانیاندا چاندووه‌. بۆ نموونه‌ پارتی و په‌كه‌كه‌ زۆر جار له‌سه‌ر خاك (جێ نفوز) و سه‌ركردایه‌تیكردنی كورد (ڕابه‌ری گه‌لی كورد) توشی به‌ریه‌ككه‌وتن بوونه‌‌ و چه‌ندجارێكیش هێزیان له‌ دژی یه‌كتر به‌كارهێناوه‌.
هۆكارێكی تری ناكۆكییه‌ ناوخۆییه‌كانی تری كورد بریتییه‌ له‌ ده‌ستوه‌ردانه‌كانی حكومه‌ته‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ كوردیان تێدا ده‌ژی. به‌غداد و دیمه‌شق و تاران و ئه‌نقه‌ره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ سه‌ربه‌خۆبوون یان جیابوونه‌وه‌ی كورد له‌یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌دا كاریگه‌ری نه‌رێنی ده‌بێت له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی وڵاته‌كانی تر. هه‌ربۆیه‌ ئه‌م وڵاتانه‌ مه‌ترسییه‌كانی پرسی كوردیان به‌ جدی وه‌رگرتووه‌ و زۆر جار سیاسیه‌تی "په‌رتكه‌و زاڵبه‌"یان له‌ دژی كورد به‌كارهێناوه‌ و كاریان بۆ دروستكردن و به‌كارهێنانی ململانێ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان كردووه‌. بۆ نموونه‌ توركیا‌ له‌ ساڵی 1992، هاوكاری پارتی و یه‌كێتی له‌دژی په‌كه‌كه‌ كرد و په‌یڕه‌وی سیاسه‌تی "لێگه‌ڕێ با سه‌گه‌كان یه‌كتر بتۆپێنن" ده‌كرد. به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ سوریاش توركیا پاڵپشتی ئه‌نه‌كه‌سه‌ی له‌ دژی په‌یه‌ده‌ (ته‌ڤده‌م) ده‌ركرد.
كایه‌ و وایتنگ باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ به‌هێزی یان لاوازی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ كوردیان تێدایه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر پرسی كورد و جۆری داواكارییه‌كانی ده‌سته‌بژێری سیاسی كورد له‌ وڵاته‌كانیان تا ڕاده‌یه‌ك دیاری ده‌كات. هه‌ركاتێك كه‌ حكومه‌ته‌كانی به‌غداد و دیمه‌شق و تاران و ئه‌نقه‌ره‌ لاواز بووبن، ئه‌وا داواكارییه‌كانی كورد زیادی كردووه‌ و كورد به‌هێزبووه‌. بۆ نموونه‌ له‌ دوای ده‌ستپێكردنی جه‌نگی سوریاو ده‌ركه‌وتنی داعش، به‌هۆی لاوازبوونی به‌غداد و دیمه‌شقه‌وه‌ كورد له‌و دوو وڵاته‌ به‌هێزبووه‌ و داوای جیابوونه‌وه‌ یان خۆبه‌ڕێوه‌بردنیان كردووه‌. به‌ڵام توركیا به‌هۆی به‌هێزییه‌كه‌یه‌وه‌ توانیوێتی خواسته ‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی كورد سنوردار بكات و ڕێگه‌ نه‌دات كورد  له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌كانی توركیا بگات به‌سه‌ربه‌خۆیی. ئه‌م به‌هێزییه‌ی توركیاش له‌ به‌هێزبوونی سوپاكه‌ی و ئه‌ندام بوونی له‌ ناتۆ و پێگه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌یه‌وه‌ هاتووه‌.
كۆتایی      
كایه‌ و وایتنگ له‌ كۆتایی توێژینه‌وه‌كه‌یاندا گه‌یشتوون به‌و ده‌ره‌نجامه‌ی كه‌ جه‌نگی ناوخۆی سوریا ده‌رفه‌تێك بوو بۆ كورد و دروستبوونی ڕۆژئاڤا یه‌كێكه‌ له‌به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌و ده‌رفه‌ته‌. به‌ڵام به‌هۆی ناكۆكییه‌ ناوخۆییه‌كانیانه‌وه‌ كورده‌كان نه‌یانتوانیوه‌ سوردێكی ته‌واو له‌و ده‌رفه‌ته‌ وه‌ربگرن. به‌بڕوای ئه‌وان جه‌نگی ناوخۆی سوریا و دروستبوونی ڕۆژئاڤا نه‌ك نه‌بووه‌هۆی وه‌لاوه‌نانی ناكۆكی و ململانێ ناوخۆییه‌كانی كورد به‌ڵكو ململانێكانی قوڵتر و ناكۆكییه‌كانی زیاتر كرد.
ئه‌م ده‌ره‌نجامانه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ی كایه‌ و وایتنگ ته‌بایه‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخی كورد له‌ كوردستانی عێراقدا. جه‌نگی داعش نه‌ك نه‌یتوانی پارتی و یه‌كێتی له‌ كاتی جه‌نگ و له‌ دوای تێكشكاندنی داعش یه‌كبخات به‌ڵكو ناكۆكییه‌كانیانی فراوانتر كرد و به‌هۆی ململانێكانی نێوانیانه‌وه‌ به‌نزیككراوه‌یی نیوه‌ی خاكی كوردستانی عێراق كه‌وته‌وه‌ ده‌ستی حكومه‌تی ناوه‌ند له‌ به‌غداد.
به‌بڕوای توێژه‌ران ئه‌گه‌ر كورد كار له‌سه‌ر پڕكردنه‌وه‌ی كه‌لێنه‌كانی نێوانیان له‌ ناوچه‌كه‌دا نه‌كه‌ن و یه‌كێتی نێوانیان به‌ڕێگه‌ی جیاجیا به‌هێز نه‌كه‌ن ئه‌وا داهاتوویان له‌ ڕابردوویان دره‌وشاوه‌تر نابێت و ئاینده‌یه‌كی "تاریك و نادیار" له‌ چاوه‌ڕوانیاندایه‌. ئه‌م ئاگاداركردنه‌وه‌ و پێشبینییه‌ی كایه‌ و وایتنگ ئه‌و وته‌ فه‌ڕه‌نسییه‌م به‌بیر ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت "تا زۆرتر بگۆڕێت، ئه‌وا زیاتر وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه‌." ئه‌م وته‌یه‌ تا ڕاده‌یه‌كی زۆر به‌سه‌ر كوردا جێبه‌جێ ده‌بێت و  كورد هه‌رچه‌نده‌ هه‌وڵی چاككردنی بدرێت هه‌روه‌ك خۆی به‌نه‌گۆڕاوی و په‌رتبوو ده‌مێنێته‌وه‌.  

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure