سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی داعش له‌ كه‌مپی هۆل و قاچاخیكردن به‌ مرۆڤه‌وه‌ له‌ سوریا

18/11/2020

كریستیان ڤیانه‌ دی ئه‌زیڤدۆ

 

خوێندنه‌وه‌ی: قاره‌مان عه‌لی

پێشه‌كی
كریستیان ڤیانه‌ دی ئه‌زیڤدۆ له‌ ئۆگه‌ستی ئه‌م ساڵدا-2020دا- توێژینه‌وه‌یه‌كی  ده‌رباره‌ی كه‌مپی هۆل كه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌كانی سوریای دیموكراته‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی ده‌كرێت، له‌ جۆرناڵی (Perspectives on Terrorism)دا بڵاوكرده‌وه‌. ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌ یه‌كێك له‌و توێژینه‌وه‌ ده‌گمه‌ن و پڕ بایه‌خانه‌‌ داده‌نرێت كه‌ له‌ دوو مانگی دوای ناوه‌ڕاستی ئه‌م ساڵ ده‌رباره‌ی مه‌ترسییه‌كانی چاره‌سه‌ر نه‌كردنی گرفتی كه‌مپی هۆل نووسراوه‌. گرنگی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌وه‌دا خۆی ده‌رده‌خات كه‌ پرسێكی هه‌نوكه‌یی كردووه‌ به‌بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌ و مه‌ترسییه‌كانی نه‌دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌رێكی گونجاو بۆ ئاینده‌ی "دانیشتوان"ی كه‌مپی هۆل به‌شێوه‌یه‌كی ورد ده‌خاته‌ڕوو و ئه‌وه‌ش ئاشكرا ده‌كات كه‌ له‌ ئێستادا كه‌مپی هۆل له‌ ڕۆئاڤا بووه‌ته‌ پردی به‌یه‌كگه‌یاندنی گروپه‌ تیرۆریستی و بانده‌كانی تاوانكاری و ئه‌م دوو لایه‌نه‌ به‌مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان له‌ كه‌مپی هۆلدا هاریكاری و یارمه‌تی پێویست پێشكه‌ش به‌یه‌كتر ده‌كه‌ن.
توێژه‌ری توێژینه‌وه‌كه‌ كریستیان ئاكادیمیستێكی به‌ڕازیلییه‌ و پێشتر بۆ ماوه‌ی چوار ساڵ پارێزه‌ر بووه‌ و دواتر هه‌ژده‌ ساڵ له‌ ڕیزی پۆلیسی فیدراڵیدا كاریكردووه‌ و ئه‌م كاركردنه‌ی وه‌ك ئه‌فسه‌رێكی پۆلیسی فیدراڵی یارمه‌تی ده‌دات كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی كرده‌یی زانیاری ده‌رباره‌ی سروشت و پێكهاته‌ و چۆنێتی كاركردنی بانده‌ تاوانكارییه‌كان ده‌ستبكه‌وێت و له‌وه‌ش تێبگات كه‌ كه‌یی وچۆن  گروپه‌ تیرۆریستی و بانده‌كانی تاوانكاری هاریكاری یه‌كتر ده‌كه‌ن. توێژه‌ر به‌چه‌ندین زمانی زیندووی جیهان، له‌ نێویشیاندا زمانی ئینگلیزی، توێژینه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌دات و زیاتر له‌ بواری "ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی تیرۆر"و "په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان گروپه‌ تیرۆریستی و بانده‌كانی تاوانكاری"دا ده‌نووسێت. ئه‌و خاوه‌نی چه‌ند بڕوانامه‌یه‌كی ئه‌كادیمییه‌ و له‌ ئێستاشدا خوێندكاری دكتۆرایه‌ له‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا و له‌ چه‌ند ناوه‌ند و په‌یمانگه‌یه‌كی توێژینه‌وه‌، ناوه‌ندێك بۆ ده‌ستپێشخه‌ری له‌ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ له‌ بواری تیرۆردا (TRI) وه‌ك نموونه‌، كاریكردووه‌.   
توێژه‌ر له‌ پێشه‌كی توێژینه‌وه‌كه‌یدا سه‌ره‌تا باس له‌ قه‌باره‌ و هه‌ڵكه‌وته‌ی جوگرافیای كه‌مپی هۆل ده‌كات و كه‌مپه‌كه‌ له‌به‌ر فراوانی ڕووبه‌ره‌كه‌ی وه‌ك "شارێك" وێنا ده‌كات. ئه‌م كه‌مپه‌ له‌ شارۆچكه‌ی ئه‌لهۆلی نزیك له‌ سنوری وڵاتی عێراق دروستكراوه‌ و ده‌كه‌وێته‌ باكوری ڕۆژهه‌ڵاتی سوریاوه‌. مێژووی دروستبوونی كه‌مپی هۆل بۆ ساڵی 1991 ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و ئه‌م كه‌مپه‌ له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی له‌خۆگرتی ئاواره‌ عێراقییه‌كان له‌ سوریا دروستكرا. هێزه‌كانی سوریای دیموكرات ‌به‌مه‌به‌ستی  له‌خۆگرتنی ئاواره‌ و هه‌ڵهاتووانی جه‌نگ له‌ ساڵی 2016 دووباره‌ كه‌مپی هۆل-یان كرده‌وه‌. پاشان توێژه‌ر باس له‌ ڕه‌وشی ژیانی "دانیشتوانی" كه‌مپی هۆل ده‌كات و ڕه‌وشی ژیانیان به‌گشتی- سه‌ره‌ڕای هه‌وڵه‌ سنورداره‌كانی سه‌رپه‌رشتیارانی كه‌مپه‌كه‌ كه‌ سه‌ر به‌ هێزه‌كانی سوریای دیموكراتن- به‌ خراپ وه‌سف ده‌كات. هۆكاری خراپبوونی بارودۆخی ژیانی ئه‌و ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ نێو كه‌مپی هۆلدا ناچار به‌ ژیانكردن كراون بریتین له‌ (أ) كه‌مپه‌كه‌ زیاتر له‌ توانای خۆی له‌ خۆگرتووه‌. له‌ بنه‌مادا ئه‌م كه‌مپه‌ توانای له‌خۆگرتنی ته‌نها چل هه‌زار كه‌سی هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ ئێستادا نزیكه‌ی شه‌ست و هه‌شت هه‌زار كه‌س له‌خۆده‌گرێت كه‌ زۆربه‌یان (94%) ژن و منداڵن. (ب) داگیركردنی به‌شێك له‌ ڕۆژئاڤا له‌ 2019 له‌لایه‌ن توركیاوه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی نه‌رێنی كاریكرده‌ سه‌ر توانا كارگێڕی و دارایی و مرۆییه‌كانی هێزه‌كانی سوریای دیموكرات بۆ پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاری به‌ دانیشتوانی كه‌مپی هۆل و له‌لایه‌كی تره‌وه‌- به‌هۆی دروستبوونی مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانیان- بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌موو ئه‌و ڕێكخراوانه‌ی كه‌ له‌بواری خزمه‌تكردنی ئاواره‌ و هه‌ڵهاتوانی جه‌نگدا كاریان ده‌كرد سوریایان به‌جێهێشت. ئه‌م به‌جێهێشتنه‌ی سوریا له‌لایه‌ن ئه‌م ڕێكخراوانه‌وه‌ بووه‌ هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ یان نه‌مانی به‌شێكی زۆر له‌ خزمه‌تگوزارییه‌كانی نێو كه‌مپه‌كه‌ كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌م ڕێكخراوانه‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كرا. كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌كانی خراپبوونی ڕه‌وشی ژیانی دانیشتوانی نێو كه‌مپی هۆل سه‌ره‌تا له‌ نێو منداڵاندا ده‌ركه‌وتوو و چه‌ندین مندان بوونه‌ قوربانی نه‌بوونی خۆراكی پێویست و ته‌ندروست. مردنی منداڵان و خراپتربوونی ژیانی دانیشتوانی نێو كه‌مپه‌كه‌ بووه‌ هۆی توڕه‌بوون و دروستبوونی هه‌ستێكی هاوبه‌ش ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رپه‌رشتیارانی كه‌مپه‌كه‌ به‌مه‌به‌ست دانیشتوانی نێو كه‌مپه‌كه‌ ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌. دروستبوونی ئه‌م جۆره‌ هه‌سته‌هاوبه‌شه‌ له‌ نێو زۆربه‌ی دانیشتوانی كه‌مپه‌كه‌دا ده‌رفه‌تێكی باشی بۆ به‌رپرسانی داعش له‌ نێو كه‌مپه‌كه‌- كه‌ ژنن- ڕه‌خسان بۆ ڕادیكاڵكردنی زیاتری دانیشتوانی نێو كه‌مپه‌كه‌ و په‌روه‌رده‌كردنی منداڵانی كه‌مپه‌كه‌ له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕی داعش. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ كه‌ وا له‌ توێژه‌ر ده‌كات كه‌ بڵێت كه‌مپی هۆل له‌ ئێستادا گه‌وره‌ترین قوتابخانه‌یه‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئایدیۆلۆجیای داعش و پێگه‌یاندنی كادر بۆ داعش. داعش له‌ ده‌ره‌وه‌ ئاگادری ئه‌مه‌یه‌ و به‌ ڕێگه‌ی جیاجیا پاره‌و په‌یام بۆ ژنانی نێو كه‌مپه‌كه‌ ده‌نێرێت و پێیان ده‌ڵێت كه‌ ئێمه‌ لێره‌ ئێوه‌مان له‌وێ له‌بیر نه‌كردووه‌ و خۆتان بۆ دووباره‌ ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ی داعش ئاماده‌ بكه‌ن.
له‌ كۆتا به‌شی پێشه‌كییه‌كه‌دا توێژه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌م توێژینه‌وه‌دا چیكردووه‌ و چۆن ئه‌وه‌ی كه‌ كردووێتی ئه‌نجامی داوه‌. ئه‌و به‌شێك له‌ توێژینه‌وه‌كه‌ی بۆ ڕۆڵی زیندان له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی توندڕه‌ویدا ته‌رخانكردووه‌ و پاشان باس له‌ په‌یوه‌ندی نێوان گروپه‌ تیرۆریستی و بانده‌كانی تاوانكاری ده‌كات. داعش سودی له‌ گروپه‌كانی تاوانكاری بۆ په‌ڕاندنه‌وه‌ی چه‌كداره‌كانی و به‌ قاچاخ ده‌رهێنانی ژن و منداڵان له‌ كه‌مپی هۆل وه‌رگرتووه‌.
ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ توێژه‌ر‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ژماره‌ی دانیشتوانی نێو كه‌مپه‌كه‌ له‌ "پڕێكدا" كه‌مبووه‌وه‌ و ئه‌م كه‌مبوونه‌وه‌یه‌ش به‌رپرسانی كه‌مپه‌كه‌ی توشی نیگه‌رانی دڵه‌ڕاوكێ كردووه‌ و بڕیاریان داوه‌ كه‌ له‌مه‌ودوا ڕێوشوێنه‌كانی پارێزگاریكردن له‌ كه‌مپه‌كه‌ توندتر بكه‌ن. ئه‌و هۆكاری ئه‌م كه‌مبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی دانیشتوانی نێو كه‌مپه‌كه‌ بۆ "قاچاخیكردن به‌ مرۆڤه‌وه‌" ده‌گێڕێته‌وه‌ له‌لایه‌ن بانده‌كانی تاوانكارییه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌شێك له‌ دیارنه‌مانی دانیشتوانی، به‌تایبه‌تی ژن و منداڵانی، نێو كه‌مپه‌كه‌ بۆ به‌قاچاخ بردنیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ڵام به‌شه‌كه‌ی تری بۆ چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردنی هێزه‌كانی سوریای دیموكرات له‌گه‌ڵ گیراوانی نێو كه‌مپه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌رپرسانی سوریای دیموكرات چه‌ند جارێك چه‌ندین خێزان و منداڵی نێو كه‌مپه‌كه‌یان ڕاده‌ستی نوێنه‌رانی وڵاتانی خۆیان كردووه‌. هه‌روه‌ها  سه‌ركردایه‌تی سوریای دیموكرات به‌مه‌به‌ستی دروستنه‌بوونی كه‌لێن له‌ نێوان پێكهاته‌كاندا، به‌تایبه‌تی له‌ نێوان كورد وعه‌ره‌بدا، چه‌ند گروپێكی نێو كه‌مپه‌كه‌ی به‌ "كه‌فاله‌تی" سه‌رۆك هۆز و شێخه‌كانی عه‌ره‌ب ئازاد كردووه‌.

زیندانه‌كان و ڕۆڵیان له‌ دروستبوونی داعشدا
كریستیان له‌م به‌شه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌یدا باس له‌ ڕۆڵی گرتوخانه‌ و زیندانه‌كان ده‌كات له‌ ڕادیكاڵكردنی زیندانیكراوه‌كاندا. زیندانه‌كان- له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێك- ژینگه‌یه‌كی له‌بار ده‌ڕه‌خسێنن بۆ "ڕادیكاڵه‌ ئیسلامییه‌كان" بۆ ڕادیكاڵكردن و په‌روه‌رده‌كردنی ئایدیۆلۆجیایانه‌ی زیندانیانی تر به‌گشتی و زیندانییه‌ نوێكان به‌ تایبه‌تی. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ توێژه‌ر ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ به‌شێكی زۆر له‌ سه‌ركرده‌ دیاره‌كانی داعش له‌ كات و شوێنی جوداو جیاوازدا به‌شێك له‌ ته‌مه‌نیان له‌ نێو زیندانه‌كاندا به‌سه‌ر بردووه‌ و به‌شێكیشیان زیندانه‌كان بووه‌ به‌شوێنی ئاشنابوونیان به‌ ئایدیۆلۆجیای داعش.
توێژه‌ر لێره‌دا بابه‌تێكی گرنگ ده‌وروژێنێت و له‌ چه‌ند گۆشه‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌م پرسه (بابه‌ته‌)‌ بۆ خوێنه‌رانی توێژینه‌وه‌كه‌ی ده‌خاته‌ڕوو. ئه‌و له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م پرسیاره‌وه‌: چۆن "ڕادیكاڵه‌ ئیسلامییه‌كان" گرتوخانه‌كان بۆ ڕادیكاڵكردنی ئه‌وانی تری نێو زیندانه‌كان به‌كارده‌هێنن؟، ده‌چێته‌ نێو ئه‌م بابه‌ته‌وه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ڕادیكاڵیزه‌یشن (توندڕه‌ویی) و زیندانییه‌كان ده‌خاته‌ڕوو. به‌بڕوای توێژه‌ر ڕادیكاڵه‌كانی نێو زیندان و گرتوخانه‌كان سێ ڕێگه‌ بۆ ڕادیكاڵكردنی هاوزیندانه‌كانیان به‌كارده‌هێنن. ئه‌م سێ ڕێگه‌یه‌ش بریتین له‌ (أ) گرتوخانه‌كان به‌سروشت شوێنێكی مه‌ترسیدارن و كاتێك مرۆڤ بۆ یه‌كه‌م جار ده‌خرێته (ده‌چێته‌)‌ نێویانه‌وه‌‌ هه‌ست به‌ ترس و نائارامی و ته‌نهایی و په‌شۆكان ده‌كات و توشی شڵژانێكی ده‌روونی ده‌بێت. به‌شێك له‌ ڕادیكاڵه‌كان كه‌ڵك له‌م دۆخه‌ ده‌روونییه‌ی زیندانییه‌ نوێكان وه‌رده‌گرن و له‌ڕێگه‌ی درێژكردنی ده‌ستی یارمه‌تی بۆیان خۆیان لێیان نزیكده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌ڕێگه‌ی بنیادنانی هاوڕێیه‌تییه‌وه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕی كه‌سه‌كه‌ داده‌نێن و هه‌وڵی ڕادیكاڵكردنی ده‌ده‌ن. (ب) به‌ پێچه‌وانه‌ی خاڵی ئه‌لیفه‌وه‌، ئه‌م خاڵه‌ په‌یوه‌ندی به‌ كه‌سایه‌تی و لایه‌نی ده‌روونی "زیندانیكراوی ئاساییه‌وه‌" نییه‌ به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌ كه‌سایه‌تی و تواناكانی كه‌سه‌ ڕادیكاڵه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌شێك له‌ كه‌سه‌ ڕادیكاڵه‌كان به‌ هۆی شاره‌زایی و زمانپاراویی و بوونی توانای بڕواپێكردنه‌وه‌ ده‌توانن به‌ ئاسانی به‌شێك له‌ هاوزیندانه‌ ئاساییه‌كانیان قایل بكه‌ن و  بیانكه‌ن به‌ كه‌سانی ڕادیكاڵ. (ج) له‌م خاڵه‌دا له‌به‌شێك له‌ گرتوخانه‌ و زیندانه‌كاندا ڕادیكاڵه‌كان به‌هۆی زۆری ژماره‌یانه‌وه‌ كۆنترۆڵی گرتوخانه‌كان ده‌كه‌ن و كه‌سانی ئاسایی (میانڕه‌و) له‌ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی هێز و زۆرلێكردنه‌وه‌ ناچار به‌ په‌سه‌ندكردنی ئایدیۆلۆجیاكه‌یان ده‌كه‌ن و دواتر داوایان لێده‌كه‌ن كه‌ به‌شداری له‌ وانه‌ شه‌رعییه‌كاندا بكه‌ن و پاشان هانیان ده‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری له‌ جێبه‌جێكردنی حكومی خودا (شه‌ریعه‌ت) له‌ نێو گرتوخانه‌ و زیندانییه‌كاندا بكه‌ن.  
یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ڕادیكاڵبوونی به‌شێك له‌‌ كه‌سانی ناتوندڕ له‌ نێو زیندانه‌كاندا بۆ تێكه‌ڵكردنیان له‌گه‌ڵ كه‌سانی توندڕه‌ و ڕادیكاڵدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌ده‌ربرێنێكی تر، زیندانیكردنی توندڕه‌و و میانڕه‌و له‌ یه‌ك هۆڵدا (ژووردا) هه‌میشه‌ به‌قازانجی كه‌سانی توندڕه‌و شكاوه‌ته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ لێره‌دا توێژه‌ری ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ داوای جیاكردنه‌وه‌یان ده‌كات و پێیوایه‌ كه‌ به‌جیا زیندانیكردنی كه‌سانی توندڕه ‌و ڕێژه‌ی توندڕه‌وبوون له‌ نێو زیندانه‌كاندا كه‌مده‌كاته‌وه‌.
هه‌ر له‌م به‌شه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌یدا توێژه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر كه‌مپی هۆل و ئه‌وه‌ ده‌ڵێت كه‌ ئه‌م كه‌مپه‌ هاوشێوه‌ی زیندانه‌كانی تری جیهانی ئیسلامی شوێنێكی باش و له‌باره‌ بۆ چه‌سپاندنی ئایدیۆلۆجیای داعش و زیاتر ڕادیكاڵكردنی دانیشتوانه‌كه‌ی. دواتر كریستیان به‌مه‌به‌ستی پشتڕاستكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌كه‌ی ده‌رباره‌ی كه‌مپی هۆل، به‌راوردێك له‌ نێوان كه‌می هۆل و گرتوخانه‌ی بوكادا ده‌كات. ئه‌وه ‌ڕوون و پشتڕاستكراوه‌یه‌ كه‌ گرتوخانه‌ی بوكا ڕۆڵێكی گرنگی هه‌بوو له‌ ڕادیكاڵكردنی به‌شێك له‌ زیندانیكراوه‌كان و بوكا به‌ "زانكۆی جیهادییه‌كان" به‌ناوبانگه‌ و به‌شێك له‌ سه‌ركرده‌ دیاره‌كانی داعش پێشتر له‌وێ زیندانیكراوبوون. توێژه‌ر له‌كاتی به‌راوردكردنه‌كه‌دا خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كانی نێوان هه‌ردوو كه‌مپه‌كه‌ (گرتوخانه‌كه‌)، قه‌ره‌باڵه‌غی و كه‌می خزمه‌تگوزاری و تێكه‌ڵكردنی ڕادیكاڵه‌كان له‌گه‌ڵ زیندانیكراوانی ئاسایدا و بچڕانی په‌یوه‌ندی له‌ نێوان به‌رپرس- پاسه‌وانی كه‌مپه‌كان و زیندانیكراوه‌اندا وه‌ك نموونه‌، ده‌خاته‌ڕوو و ده‌گات به‌و ده‌ره‌نجامه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ خاڵه‌هاوبه‌شه‌كان ده‌ره‌نجامی هاوبه‌شی لێ چاوه‌ڕوانده‌كرێت. هه‌روه‌ك چون بوكا له‌ ڕابردوودا "زانكۆی جیهادییه‌كان" بوو و چه‌ندین گه‌وره‌ توندڕه‌وی به‌رهه‌مهێنا و سه‌ركرده‌كانی نه‌وه‌ی یه‌كه‌می داعشی پێگه‌یاند؛ به‌هه‌مان شێوه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت كه‌مپی هۆل- به‌هۆی بوونی پێشمه‌رجه‌كانی بوون به‌ توندڕه‌و له‌ نێو كه‌مپه‌كه‌دا- له‌ ئاینده‌دا نه‌وه‌ی دووه‌می سه‌ركرده‌كانی داعش به‌رهه‌مبهێنێت.
له‌ كۆتایی ئه‌م به‌شه‌دا توێژه‌ر به‌م پرسیاره‌: چۆن ڕووبه‌ڕووی ڕادیكاڵبوونی نێو گرتوخانه‌كان ببینه‌وه‌؟، كۆتایی به‌م به‌شه‌ ده‌هێنێت. به‌بڕوای توێژه‌ر، ئه‌مه‌ كارێكی ئاسان نییه‌. بۆ ئه‌وه‌ی ڕێژه‌ی ڕادیكاڵیزه‌یشن (توندڕه‌وی) له‌ نێو زیندانه‌كاندا كه‌م بكرێته‌وه‌ ده‌بێت ئه‌و هۆكارانه‌ ڕیشه‌كێش بكرێن كه‌ زیندانه‌كانیان كردووه‌ به‌ "زانكۆیه‌ك" بۆ ده‌رچواندنی جیهادییه‌كان.
توێژه‌ر له‌ ژێر ناونیشانی "ده‌ركه‌وتنێكی به‌هێزی داعش له‌ عێراق و سوریا"دا باس له‌وه‌ ده‌كات هه‌رچه‌نده‌ داعش له‌ڕووی جوگرافیاوه‌ تێكشكاوه‌ به‌ڵام ئه‌م ڕێكخراوه‌ "ئیراده‌ی جه‌نگكردنی تێكنه‌شكاوه‌." هه‌ربۆیه‌ دووباره‌ ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ی داعش له‌ شوێنی جودا جودا و به‌ تاكتیكی جیاوازه‌وه‌ چاوه‌ڕوانكراو بوو. داعش ئه‌م جاره‌یان به‌ پێچه‌وانه‌ی جاری پێشووه‌وه‌، گونده‌كانی (نه‌ك شاره‌كانی) بۆ ئه‌نجامدانی چالاكییه‌كانی هه‌ڵبژاردووه‌ و تاكتیكی "لێده ‌و ڕاكه‌" په‌یڕه‌و ده‌كات. له‌م قوناغه‌دا داعش- له‌ پاڵ به‌ئامانجگرتنی ده‌زگا حكومییه‌كاندا- زیاتر ئه‌و سه‌رۆك عه‌شره‌ت و كه‌سایه‌تیانه‌ی نێو گونده‌ سونییه‌كان ده‌كاته‌ ئامانج كه‌ ئاماده‌ییان بۆ هاوكاریكردنی حكومه‌ت له‌ دژی داعش ده‌ربڕیوه‌.
توێژه‌ر چه‌ندین داتا ده‌خاته‌ڕوو و ئه‌م داتایانه‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌ده‌ن كه‌ چالاكییه‌كانی داعش له‌ عێراق و سوریا زیادی كردووه‌ و "داعش دووباره‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌." سه‌ره‌كی ترین ئامانجی داعش له‌م كه‌مپینانه‌ی كه‌ ده‌ستی پێكردووه‌ له‌ عێراق بریتییه‌ له‌ ڕێگرتن له‌ هه‌وڵه‌كانی دووباره‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی "ناوچه‌ ئازادكراوه‌كان". ئه‌وه‌ی ڕوونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داعش له‌ ئێستادا كار بۆ كۆنترۆڵ كردنی ناوه‌ندی شاره‌كان ناكات و به‌شێوه‌یه‌كی پارتیزانی چالاكییه‌كانی ئه‌نجام ده‌دات. ئه‌مه‌ش به‌مانای ئه‌وه‌ نایه‌ت كه‌ ئه‌م ڕێكخراوه‌ ده‌ستبه‌رداری بیرۆكه‌ی دووباره‌ دامه‌زراندنه‌وه‌ی "خیلافه‌ت" بووبێت، به‌ڵكو له‌م قۆناغه‌دا داعش له‌ هه‌وڵی خۆڕێكخستنه‌وه‌دایه‌ و ده‌یه‌وێت په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ لایه‌نگرانیدا بباته‌ قۆناغێكی نوێوه‌.
داعش چاوی له‌ كه‌مپ و گرتووخانه‌كانه‌ و ده‌یه‌وێت له‌ كاتی گونجاودا ئه‌ندام و لایه‌نگر و خێزانه‌كانیان كه‌ به‌ ده‌یان هه‌زار كه‌س مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێن له‌ زیندانه‌كان به‌ڕێگه‌ی جیا جیا بهێنێته‌ ده‌ره‌ و ئازادیان بكات. گرتوخانه‌ و زیندانه‌كان ده‌توانن جه‌نگاوه‌ر و لایه‌نگر و هاریكار و نه‌وه‌ی داهاتوو (منداڵه‌كان) بۆ دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی خیلافه‌ت ئاماده‌ بكات. ئه‌م دووباره‌ ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ی داعش ته‌نها له‌ڕووی سه‌ربازی و ڕێكخراوه‌ییه‌وه‌ نییه‌ به‌ڵكو داعش هه‌وڵی دووباره‌ ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ له‌ بواری میدیایشدا ده‌دات و ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی میدیاوه‌ سه‌رچاوه‌ مرۆییه‌كانی له‌ ده‌وری خۆی كۆبكاته‌وه‌ و په‌یامه‌كانی بۆ دۆست و نه‌یاره‌كانی بنێرێت.
توێژه‌ر له‌ كۆتایی ئه‌م به‌شه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌یدا ژماره‌ی چه‌كداره‌كانی ئێستای داعش به‌شێوه‌یه‌كی نزیككراوه‌یی ئاشكرا ده‌كات. به‌بڕوای ئه‌و داعش له‌ ئێستادا خاوه‌نی نزیكه‌ی 10000 بۆ 14000 هه‌زار چه‌كداره‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و 3000 هه‌زار چه‌كداره‌ بیانییه‌ی كه‌ ڕێكخراوه‌كه‌ هه‌یه‌تی له‌ عێرا ق و سوریادا.

كه‌مپی هۆل: په‌یوه‌ندی نێوان تیرۆر و تاوان
توێژه‌ر له‌م به‌شه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌یدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ كه‌مپی هۆل بووه‌ به‌ پردی به‌یه‌كتر گه‌یاندنی تیرۆر و تاوان. داعش و گروپه‌كانی تاوان  هه‌ردوولا چاویان له‌ كه‌مپی هۆله‌ و ده‌یانه‌وێت له‌ڕێگه‌ی كه‌مپی هۆله‌وه‌ به‌ به‌شێك له‌ ئامانجه‌ جیاوازه‌كانیان بگه‌ن. بایه‌خدانی داعش به‌ كه‌مپی هۆل بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ كه‌مپه‌كه‌ 20 هه‌زار ئه‌ندامی دڵسۆزو به‌ئه‌مه‌كی (به‌ وه‌فای) داعش له‌خۆده‌گرێت. داعش به‌مه‌به‌ستی دووباره‌ دروستكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌ندامه‌كانی له‌ نێو كه‌مپی هۆل و "چاندنی تۆوی نه‌وه‌ی دووه‌می خیلافه‌ت" په‌نا بۆ گروپه‌كانی تاوان ده‌بات و پاره‌ و چه‌ك به‌ڕێگه‌ی قاچاخ ده‌باته‌ نێو كه‌مپی هۆله‌وه‌ و له‌كه‌مپه‌كه‌شه‌وه‌ -دیسانه‌وه‌ به‌ ڕێگه‌ی قاچاخ- ئه‌ندامه‌كانی به‌تایبه‌تی ژن و منداڵه‌كانیان ده‌هێنێته‌ ده‌ره‌وه‌. گروپه‌كانی تاوان له‌به‌رانبه‌ر ده‌ستكه‌وتنی پاره‌ و به‌پێی ئه‌و توانایه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ ئاماده‌ن هه‌موو كارێك بۆ هه‌موو كه‌سێك، به‌بێ گوێدانه‌ شوناسه‌كه‌ی، بكه‌ن.
توێژه‌ر به‌ كورتی باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌رپه‌رشتیارانی كه‌مپی هۆل دانیشتوانی كه‌مپه‌كه‌یان به‌سه‌ر دووبه‌شدا دابه‌شكردووه‌. هێزه‌كانی سوریای دیموكرات بۆ ئه‌م دابه‌شكارییه‌ پشتیان به‌ ڕه‌گه‌زنامه‌ی دانیشتوانه‌كان به‌ستووه‌ و دانیشتوانه‌كانی كه‌مپه‌كه‌یان بۆ لۆكاڵی (عێراقی و سوری) و بیانی دابه‌شكردووه‌. ڕێوشوێنه‌كان له‌ به‌شی ئه‌ندامه‌ بیانییه‌كانی داعش- به‌راورد به‌ عێراقی و سورییه‌كان- توندتره‌. بیانییه‌كانی نێو كه‌مپه‌كه‌ لایه‌ندارییه‌كی به‌هێزیان بۆ داعش هه‌یه‌ و ئێستاش چاوه‌ڕوانی گه‌ڕانه‌وه‌ی داعشن و هه‌ندێك جار ئاڵای داعشیان له‌ نێو كه‌مپه‌كه‌ هه‌ڵكردووه‌ و یاساكانی "شه‌ریعه‌ت" له‌م به‌شه‌ی كه‌مپه‌كه‌دا په‌یڕه‌و ده‌كرێت. ژنان له‌ به‌شی بیانییه‌كاندا به‌رپرسیارێتی ڕادیكاڵكردنی منداڵه‌كانیان له‌ ئه‌ستۆگرتووه‌ و ڕۆژانه‌ به‌ منداڵه‌كان ده‌ڵێن كه‌ هێزه‌كانی سوریای دیموكرات باوكی ئێوه‌یه‌یان كوشتوه‌ و به‌رپرسن له‌وه‌ی كه‌ به‌سه‌رتاندا هاتووه‌ و تۆوی ڕق له‌ هێزه‌كانی سوریای دیموكرات له‌ ناخ منداڵه‌كاندا ده‌چێنن. له‌به‌رانبه‌ردا عێراقی و سورییه‌كانی نێو كه‌مپه‌كه‌ ئازادیان له‌ بیانییه‌كان زیاتره‌ و بارودۆخیان له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ له‌ بیانییه‌كان باشتره‌. بۆ نموونه‌ پاسه‌وانه‌كانی كه‌مپه‌كه‌ ڕێگه‌ به‌ دانیشتوانه‌ لۆكاڵییه‌كه‌ی نێو كه‌مپه‌كه‌ ده‌ده‌ن مۆبایل به‌كاربهێنن و په‌یوه‌ندی به‌ ده‌ره‌وه‌ی كه‌مپه‌كه‌وه‌ بكه‌ن.
كرستیان بانده‌كانی تاوانكاری بۆ دوو باند: لۆكاڵی و نێوده‌وڵه‌تی، دابه‌ش ده‌كات. ئه‌م دوو گروپه‌ به‌كاری خۆیان هه‌ڵده‌ستن و له‌ده‌وروبه‌ری كه‌مپی هۆل به‌شێوه‌یه‌كی نافه‌رمی نووسینه‌گه‌یان هه‌یه‌ و له‌به‌رانبه‌ر بڕێكی دیاریكراو له‌ پاره‌ چه‌ندین تاوان و كاری نایاسایی ئه‌نجام ده‌ده‌ن. بانده‌ لۆكاڵییه‌كان زیاتر به‌ قاچاخ بردنی مرۆڤ له‌ كه‌مپی هۆله‌وه‌ بۆ ناوچه‌كانی تری سوریا سه‌رقاڵن و بانده‌ تاوانكارییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیش به‌چه‌ند ڕێگه‌یه‌كی جیاواز و له‌ڕێگه‌ی چه‌ن تۆڕێكی دیاریكراوه‌وه‌ ئه‌ندامانی داعش- لۆكاڵی و بیانی- و كه‌سانی تری سوری بۆ ئه‌وروپا ده‌گوێزنه‌وه‌. سه‌خته‌كردنی به‌ڵگه‌نامه‌كان دیارترین كاری ئه‌م گروپه‌ تاوانكاریانه‌یه‌ و زۆر لێزانانه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ فه‌رمییه‌كان- پاسپۆرت و فیزا وه‌ك نموونه‌- له‌ به‌رانبه‌ر پاره‌ ساخته‌ ده‌كه‌ن. بانده‌ تاوانكارییه‌ نێو ده‌وڵه‌تییه‌كه‌ بۆ به‌قاچاخبردنی ئه‌ندام و لایه‌نگری گروپه‌ توندڕه‌وه‌كانی نێو سوریا بۆ ئه‌وروپا سێ ڕێگه‌ی سه‌ره‌كی به‌كارده‌هێنن و ئه‌م ڕێگانه‌ش به‌پێی ڕێوشوێنه‌كانی نێو فڕۆكه‌خانه‌كان گۆڕانكاریان به‌سه‌ردا دێت. ڕێگه‌كانیش به‌م شێوه‌یه‌ن‌: (أ) ئاسیا(تایلاند- مالیزیا- سه‌نگاپوره‌) بۆ ئه‌وروپا، (ب)ئه‌فریقیا بۆ ئه‌وروپا، (ج) ئه‌مه‌ریكای باشور(به‌ڕازیل- پاره‌گوای) بۆ ئه‌وروپا. گروپه‌ تاوانكارییه‌كان به‌زۆری توركیا ده‌كه‌ن به‌ ده‌ستپێكی پرۆسه‌كه‌یان و له‌وێوه‌ یه‌كێك له‌ ڕێگه‌كان هه‌ڵده‌بژێرن. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ توێژه‌ر ناوی هه‌رێمی كوردستانی هێناوه‌ و باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ جار جار قاچاخچییه‌كان (بانده‌كانی تاوانكاری) بۆ گه‌یاندنی ئه‌ندامانی گروپه‌ توندڕه‌وه‌كانی نێو سوریا بۆ ئه‌وروپا سود له‌ فڕۆكه‌خانه‌كانی هه‌رێمی كوردستان وه‌رده‌گرێن. بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌م بازرگانییه‌ هه‌بووه‌ و به‌هۆی ڕێوشوێنه‌ خۆپارێزییه‌كانی نێو فڕۆكه‌خانه‌كانه‌وه‌ بانده‌كانی تاوانكاری وه‌ك پێشتر ناتوانن به‌ ئاسانی مرۆڤه‌كان به‌قاچاخ به‌ره‌و ئه‌وروپا به‌رن.

چۆن داعش كه‌ڵك له‌ به‌قاچاخبردنی مرۆڤ له‌ سوریا وه‌رده‌گرێت
توێژه‌ر له‌ كۆتا به‌شی توێژینه‌وه‌كه‌یدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن داعش توانیوێتی كه‌ڵك له‌ تۆڕه‌كانی به‌قاچاخبردنی مرۆڤ له‌ سوریا وه‌ربرگرێت. بانده‌ تاوانكارییه‌كان له‌به‌رانبه‌ر ده‌ستكه‌وتنی پاره‌ ئاماده‌ن له‌ سوریا هاوكاری داعش بكه‌ن و له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌دا كاری پێكه‌وه‌ی ئه‌نجام بده‌ن. دوای ڕووخاندنی خیلافه‌ته‌كه‌ی داعش و تێكشكاندنی ئه‌م ڕێكخراوه‌ له‌ باغۆز، داعش له‌ ڕووی سه‌ربازی و جۆگرافیاوه‌ كۆتای پێهێنرا به‌ڵام تا ئێستا نه‌توانراوه‌ ئیراده‌ی جه‌نگكردن و خه‌ونی دووباره‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی داعش له‌ ناخی ئه‌ندام و لایه‌نگرانی داعشدا كۆتایی پێبهێنرێت. داعش به‌مه‌به‌ستی دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ ده‌ستی به‌ كه‌مپی هۆل بگات و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ پێوێستی په‌ڕاندنه‌وه‌ و ئه‌مدیو و ئه‌ودیو كردنی چه‌كداره‌كانی له‌ عێراق و سوریا هه‌یه‌.
به‌بڕوای توێژه‌ر داعش به ‌دوو شێواز سودی له‌ بانده‌كانی تاوانكاری بینیوه‌. یه‌كه‌م، بانده‌‌كانی تاوانكاری توانیویانه‌ په‌یوه‌ندی له‌ نێوان داعش و دانیشتوانه‌كه‌ی كه‌مپی هۆلدا دروست بكه‌ن و پاره‌و په‌یام له‌ داعشه‌وه‌ بۆ سه‌ركرده‌كانی داعش كه‌ ژنن له‌ نێو كه‌مپه‌كه‌ بگوێزنه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌م باندانه‌ له‌ ناوكه‌مپه‌كه‌وه‌ پڕوپاگه‌نده‌ی تۆماركراو و سه‌رچاوه‌ی مرۆی بۆ داعش له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌گوێزنه‌وه‌. دووه‌م، داعش بۆ گواستنه‌وه‌ی چه‌كداره‌كانی له‌ ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی تری سوریا و عێراق پشتی به‌م قاچاحچیانه (باندانه‌)‌ به‌ستووه‌ و ئه‌م بانده‌ تاوانكارییانه‌ به‌هۆی شاره‌زایان له‌ جوگرافیای ناوچه‌كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر پاره‌، نه‌ك هاوبیروبۆچوون، هاوكاری داعش ده‌كه‌ن و به‌ڵگه‌نامه‌ی ساخته‌ بۆ چه‌كداره‌كانی داعش دروست ده‌كه‌ن.
كۆتایی
له‌ كۆتاییدا ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌ر‌نج بێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی له‌ نێوان گروپه‌ تیرۆریستی و تاوانكارییه‌كاندا به‌ ئاسانی دروست ده‌بێت و ئه‌م دوو گروپه‌، به‌پێی به‌ڵگه‌نامه‌كان، له‌كات و شوێنی جوداو جیاوازدا سود له‌ توانا و شاره‌زاییه‌كانی یه‌كتر وه‌رده‌گرن و یه‌كتر بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان به‌كارده‌هێنن.  


terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure