تیۆرى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى

22/02/2021

كێنس واڵتز

خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ كتێبه‌كه‌ی كێنس واڵتز”Theory of International Politics”
ئاماده‌كردنی/ كارزان عومه‌ر
زانستی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بوارێكی به‌رفراوانه‌ كه‌ تیایدا گرنگی ده‌درێت به‌ په‌یوه‌ندییه‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌كانی وه‌ك ئابووری، سیاسی، كولتووری، سه‌ربازی و ته‌كنه‌لۆجی نێوان ده‌وڵه‌تان. په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان كۆمه‌ڵه‌ بوارێك له‌خۆده‌گرێت، یه‌ك له‌و بوارانه‌‌ بریتییه‌ له‌ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی. ئه‌م بواره‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری به‌ناوبانگه‌وه‌ خرایه‌ به‌رده‌م توێژینه‌وه و لێكۆڵینه‌وه‌وه‌‌‌. بۆ نمونه‌ ساڵی1948  "هانس مۆرگنتاو" له‌كتێبێكیدا به‌ناوی "سیاسه‌ت له‌نێوان گه‌لاندا - Politics Among Nations" شرۆڤه‌یه‌كی گرنگی ئه‌نجامدا له‌سه‌ر ڕووداو و دیارده‌كانی ناو سیستمی نێوده‌وڵه‌تی. مۆرگنتاو پاڵپشت به‌ بیرۆكه‌ و گریمانه‌ و هزره‌كانی وه‌ك ڕابه‌رێكی ڕیالیزمی كلاسیك ناوبانگی ده‌ركرد و تا ئه‌مڕۆكه‌ش كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌رئه‌ده‌بیاتی سیاسی و دۆخی باو هه‌یه‌. دوای زیاتر له‌ سی ساڵ كتێبێكی دانسقه‌ی دیكه‌ له‌هه‌مان بوار، به‌ڵام به‌ تێگه‌یشتنێكی جیاواز، خوێندنه‌وه‌ی جیاواز و داڕشتنی تیۆری جیاواز كه‌وته‌ به‌رچاو ئه‌ویش كتێبه‌كه‌ی كێنس واڵتزه‌، زانای ئه‌مه‌ریكی بواری زاستی ڕامیاری و یه‌كێك له‌ توێژه‌ره‌ هه‌ره‌ به‌ناوبانگه‌گانی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان. له‌ڕاستیدا ناوی كێنس واڵتز و كتێبی تیۆره‌كانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی لای ئه‌كادیمییه‌كان و به‌دیاریكراوی مامۆستایان و خوێندكارانی به‌شی سیاسه‌ت و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نامۆ نییه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌م كتێبه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ خوێنه‌ران و چاودێرانی سیاسی كه‌مێك نامۆبێت، ئه‌ویش له‌به‌ر دوو هۆكار، یه‌ك، كتێبه‌كه‌ تا ئێستا ته‌نانه‌ت وه‌رنه‌گێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی، ته‌نها فارسیه‌كه‌ی هه‌یه‌، دوو، شێوازی نووسینی كتێبه‌كه‌ ئاڵۆزه‌، بۆ یه‌كێك ئه‌گه‌ر پێشوه‌خته‌ زانیاری نه‌بێت له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ ناتوانێت به‌ ئاسانی له‌ ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ تێبگات. له‌به‌رئه‌وه‌ به ‌باشمان زانی كه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌م كتێبه‌ بایه‌خداره‌ بكه‌ین. وه‌ك ئاماژه‌مان بۆ كرد، یه‌كێك له‌و كتێبه‌ ده‌گمه‌نانه‌ی كه‌ له‌بواری سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نووسراوه‌ له‌ كۆتایی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوو بریتییه‌ له‌ كتێبێك ده‌رباره‌ی سیاسه‌تی  نێوده‌وڵه‌تی له‌لایه‌ن Kenneth N. Waltz ‌. مێژووی نووسینی ئه‌م كتێبه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی‌ 1979، له‌و ڕێکەوتە تا ئێستا ئه‌م كتێبه‌ به‌رده‌وام كاریگه‌ری هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌كادیمیا و ناوه‌نده‌كانی توێژینه‌وه‌ و زۆرێك له‌ داڕێژه‌رانی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی وڵاتان. كتێبه‌كه‌ له‌ نۆ چاپته‌ر پێكهاتووه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌كۆمه‌ڵێك چه‌مكی بنه‌ڕه‌تی و گرنگ ئاشنامان ده‌كات. له‌دووتوێی ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین پێداچوونه‌وه‌یه‌ك بۆهه‌ریه‌ك له‌ چاپته‌ره‌كانی كتێبه‌كه‌ بكه‌ین، هه‌وڵمان داوه‌ سه‌ره‌كیترین بیروبۆچوونه‌كانی هه‌ر چاپته‌رێك بخه‌ینه‌ڕوو:

چاپته‌ری یه‌كه‌م: به‌راوردی نێوان یاسا، تیۆر، گریمانه‌
كێنس واڵتز له‌سه‌ره‌تای كتێبه‌كه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌ چه‌مكێك ئاشنامان ده‌كات كه‌ په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆیان به‌ بوونیادنان و دروستكردنی تیۆره‌وه‌ هه‌یه‌. ده‌ڵێت بۆ دروستكردنی تیۆر‌ دوو ڕێگه‌ هه‌یه‌:

Inductive reasoning
لێره‌دا واڵتز ده‌ڵێت‌ مه‌نهه‌جی استقرائی مه‌نهه‌جێكه‌ كه‌ له‌ بیرۆكه‌یه‌كی تایبه‌ته‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، دواتر نمونه‌یه‌كی بۆ ده‌هێنرێته‌وه‌‌، پاڵپشت به‌و بیرۆكه‌ و نمونه‌یه‌، نووسه‌ر ده‌گاته‌ گریمانه‌یه‌ك، یاخود ده‌رئه‌نجامێك. ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م مه‌نهه‌جه‌ جیاده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ له‌ كۆتاییدا به‌ده‌ست دێت مه‌رج نییه‌ ڕاست بێت. به‌گوێره‌ی ئه‌م مه‌نهه‌جه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ت له‌وانه‌یه‌ ڕاست بن ئه‌گه‌ر گریمانه‌كانت ڕاست بوون.

Deduction reasoning
به ‌پێچه‌وانه‌ی مه‌نهه‌جی استقرائییه‌وه‌، مه‌نهه‌جی استنتاجی، به‌ بیرۆكه‌یه‌كی گشتی له‌لایه‌ن نووسه‌ره‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، نووسه‌ر بۆ پشتیوانی كردنی بیرۆكه‌كه‌ی هه‌ڵده‌ستێت به‌ هێنانه‌وه‌ی گریمانه‌یه‌ك، له‌و گریمانه‌یه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك ده‌رئه‌نجام به‌ده‌ست دێنێت بۆ سه‌لماندنی بیرۆكه‌ گشتییه‌كه‌ی پاڵپشت به‌ داتا. مه‌نهه‌جی استنتاجی به‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی ڕاستن، چونكه‌ هه‌ر له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ به‌ بیرۆكه‌یه‌ك ده‌ستپێده‌كات كه‌ سه‌لمێنراوه‌، ته‌نها نووسه‌ر دێت نمونه‌یه‌ك دێنێته‌وه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی واڵتز له‌كتێی تیۆره‌كانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تیدا، له‌سه‌ره‌تا و له‌به‌شی یه‌كه‌میدا به‌قسه‌كردن له‌سه‌ر تیۆر و گرنگی تیۆر و جیاوازی تیۆر له‌گه‌ڵ یاسادا ئاشنامان ده‌كات. پێناسه‌ی تیۆر ده‌كات كه‌ بریتییه‌ "له‌ شیكردنه‌وه‌ و ڕاڤه‌كردنی دیارده‌كان و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان دیارده‌كان‌ كه‌ به‌ یاساكان وه‌سف كراون"‌. دواتر واڵتز به‌ تێگه‌یشتنی چه‌ند نووسه‌رێكی دیكه‌ بۆ تیۆر ئاشنامان ده‌كات له ‌نمونه‌ی كارل دویێچ كه‌ ده‌ڵێت "تیۆر له‌ گریمانه‌یه‌كه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات‌، كه‌ ته‌نها دوای دڵنیابوونه‌وه‌ له‌ گریمانه‌كه‌ ده‌توانین پراكتیزه‌ی بكه‌ین".

له‌ڕوانگه‌ی نووسه‌ره‌وه‌:
یاسا، شتێكی موجه‌ره‌ده‌ و ئیشی ته‌نها وه‌سفكردنی دیارده‌كانه‌. واتا ته‌نها وه‌سفی په‌یوه‌ندی نێوان دوو دیارده‌ ده‌كات بێ ئه‌وه‌ی شیكردنه‌وه‌یان بۆ بكات.
گریمانه‌ premise ، hypothesis  شتێكه‌ ده‌كرێت تاقیبكرێته‌وه‌ و چاودێری بكرێت.
تیۆر‌ شتێكه‌ كه‌ كاری لێكدانه‌وه‌ی یاساكان و ڕووداوه‌كان، یاخود دیارده‌كانه‌ له‌ڕێگه‌ی چاودێری كردن و شیكردنه‌وه‌وه‌‌. لێره‌دا بۆ سه‌رنج خستنه‌ سه‌ر تیۆر، ئاماژه‌ به‌ چه‌ند چه‌مكێك ده‌كات له‌وانه ‌"inductivist illusion". ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ڕوانگه‌ی واڵتزه‌وه‌‌ بریتییه‌ له‌ وه‌همی گه‌یشتن به‌ ڕاستی‌ له‌ڕێگه‌ی چاودێری كردنی زۆرترین بڕی زانیاری و داتا، به‌ڵام به‌بێ به‌كارهێنانی تیۆر. ئه‌و ده‌ڵێت "بوونی داتا، یاخود زانیاری به‌ ته‌نها هیچ سوودێكی بۆ ئێمه‌ نابێ به‌بێ بوونی تیۆرییه‌ك كه‌ توانای ڕوونكردنه‌وی زانیارییه‌كانی هه‌بێت. واڵتز ئاماژه‌ به‌ وته‌ی نووسه‌رێك به‌ناوی "هێنریك هارتز" ده‌دات، كه‌ ده‌ڵێت هه‌رشتێك له‌ڕێگه‌ی ئه‌زموونه‌وه‌ به‌ده‌ستهێنرابێت هه‌ر به‌ ئه‌زموونیش كاریگه‌رییه‌كه‌ی‌ كاڵ ده‌بێته‌وه‌. بیرمان نه‌چێت كه‌ واڵتز خۆشی سه‌ره‌تا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ تیۆر قابیلی تێست و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌. ده‌گونجێت تیۆرێكی كۆن به‌ تیۆرێكی تازه‌ شوێنی بگیرێته‌وه‌. كه‌واته‌ له‌چاپته‌ری یه‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ واڵتز ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت كه‌ ئێمه‌ ناتوانین له ‌په‌یوه‌ندی نێوان شته‌كان و دیارده‌كان تێبگه‌ین به‌ بێ بوونی تیۆرییه‌ك كه‌ توانای لێكدانه‌وه‌ی هه‌بێت.

مه‌به‌ست چییه‌ له‌ چه‌مكی theoretical notions ؟
لێره‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ بۆخۆی تیۆر‌ نییە‌، به‌ڵكو چه‌مكێكه‌ به‌شێكه‌ له‌ تیۆر. له‌ڕوانگی واڵتزه‌وه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ بۆ ئاسان كردنی دۆخی باوه‌ (واقیع)‌ به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ هه‌یه،‌ نه‌وه‌ك به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ پێویسته‌ ببێت. بۆ نمونه‌ تیۆری ڕیالیزم مه‌به‌ست لێی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شرۆڤه‌ی ئه‌و دۆخه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ده‌یكات، نه‌وه‌ك ئامانجی ئه‌وه ‌بێت كه‌ خۆی بكاته‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌و واقیعه‌ی كه ‌هه‌یه‌. واتا خۆی به‌ به‌دیلی واقیعی باو بزانێت. هه‌ر لێره‌دا واڵتز به‌راوردی تیۆره‌كان ده‌كات له‌نێوان تیۆری باش و باشتر. ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ ‌تیۆر به‌هیچ شتێك له‌ناو ناچێت ته‌نها به‌ تیۆرییه‌كی باشتر نه‌بێت، كه‌ باشتر توانای شیكاركردنی دیارده‌ و ڕووداوه‌كانی هه‌یه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ تیۆره‌ نوێیه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاسانتر شیكردنه‌وه‌ و ڕاڤه‌ی ڕووداوه‌كان ده‌كات. واڵتز لێره‌دا وه‌سفێكی تیۆری ڕیالیزم ده‌كات به‌وه‌ی كه‌ تیۆرییه‌كه‌ زۆر ئاسانه‌ و به‌شێوه‌یه‌كی ئاسان دیارده‌كان و گۆڕاوه‌كان شیده‌كاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و تێڕوانینانه‌ی واڵتز هه‌یه‌تی سه‌باره‌ت به‌ تیۆر به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، هه‌مان تێگه‌یشتنی هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ تیۆره‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان كه‌ ئه‌مانیش ناتوانن خۆیان به‌جێگره‌وه‌ی واقیع نیشان بدات، یاخود به‌ ته‌نها خۆیان و گریمانه‌كانیان به ڕاست بزانن له‌ شیكردنه‌وه‌ی گۆڕاوه‌كانی ناو سیستمی نێوده‌وڵه‌تی.

چاپته‌ری دووه‌م/ Reductionist theories
له‌چاپته‌ری دووه‌مدا، واڵتز تیشكی خستووه‌ته‌ سه‌ر ئه‌و تیۆرانه‌ی كه‌ ئه‌و به ‌تیۆری reductionist theory واتا "تیۆری یه‌ك ڕه‌هه‌ند" ناویان ده‌بات. واڵتز ده‌ڵێت "ئه‌و تیۆرانه‌ی كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هۆكاره‌كان ده‌كه‌ن له‌سه‌ر ئاستی تاك، یاخود ده‌وڵه‌ت ئه‌وانه‌ پێیان ده‌وتریت تیۆری Reductionist theory، به‌ڵام ئه‌و تیۆرانه‌ی كه ‌له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌هۆكاره‌كان ده‌كه‌ن پێیان دەوترێت تیۆری سیستمی (System Theory). به‌شێوه‌یه‌كی گشتی واڵتز تیشكی خستووه‌ته‌ سه‌رتیۆری‌ ئابووری هه‌ریه‌ك له‌ Hobson and Lenin،‌ بنه‌مای تیۆری ئه‌م دوو نووسه‌ره‌ش بریتییه‌ له‌ بابه‌تی ئابووری. تیۆره‌كه‌ی هۆبسن و لێنین "‌لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ شێوازی ئیداره‌دانی ئابووری كه‌ له‌ناوخۆی وڵاته‌ ئیمپریالیزمه‌كان ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌ له‌ مامه‌ڵه ‌كردنیان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ كۆڵۆنیاڵكراوه‌كاندا. واڵتز پێیوایه‌ كه‌ ئه‌م تیۆره‌ شكستی خواردووه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی فاكته‌ری ئابووری له‌ سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا، چونكه‌ توانای شیكردنه‌وه‌ی دیارده‌ و هۆكاره‌كانی نییه‌ له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی، به‌ڵكو ته‌نها بۆ ناوخۆی ده‌وڵه‌تان ڕاستن له‌به‌رئه‌وه‌ ناوی ناون تیۆری reductionist theory. واڵتز ده‌ڵێت تیۆری ئابووری كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌وه‌ سه‌ركرده‌كانن بڕیار له‌ وه‌رگرتنی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت ده‌ده‌ن، سه‌ركرده‌ی سیاسیش گۆڕاوێكی ناوخۆیی له‌سه‌ر ئاستی ده‌وڵه‌ته‌ Unit-Level. بێگومان واڵتز هه‌وڵی نه‌داوه‌ تیۆریه‌كه‌ی هۆبسن و لینین تێكبشكێنێت، به‌ڵام ئه‌و له‌و بروایه‌دایه‌ كه‌ تیۆری Reductionist سه‌ركه‌وتوو نییە‌ له‌ شیكردنه‌وه‌ی ڕووداو و دیارده‌كانی ناو سیستمی نێوده‌وڵه‌تی. پاساوی ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تیۆره‌كه‌یان له‌سه‌ر ئاستی ده‌وڵه‌ته‌. ده‌ڵێت پێویستیمان به‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی تیۆری هه‌یه‌ له‌سه‌رو ئاستی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ گرنگتربێت له‌و تیۆرانه‌ی كه‌ گرنگیان داوه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندێتی ده‌وڵه‌ت، نه‌ته‌وه‌ و سه‌ركرده‌كانیان. نه‌وه‌ك ئه‌و تیۆرانه‌ی كه‌ به ‌ته‌نها كار له‌سه‌ر گۆڕاوه‌ ناوخۆیییه‌كان ده‌كه‌ن، له‌ نمونه‌ سه‌ركرده‌ی سیاسی، ژینگه‌ و سیستمی سیاسی و چه‌ند فاكته‌رێكی دیكه‌ كه‌ ڕۆڵیان هه‌یه‌ له‌ شكڵگرتن، یاخود كاریگه‌ریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت له‌میانه‌ی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تیدا. واتا واڵتز لێكدانه‌وه‌ تیۆرییه‌كانی هۆبسن و لێنین‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه،‌ هه‌رچه‌نده‌ به‌گرنگیان ده‌زانێت بۆ شیكردنه‌وه‌ی دیارده‌كانی وه‌ك ئیمپریالیزم و هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی ده‌وڵه‌تانی ئیمپریالی.
تاقیكردنه‌وه‌ی تیۆریه‌كه‌ی هۆبسن و لینین/ كێنێتز واڵتز له‌دوو ڕه‌هه‌ندی سه‌ره‌كییه‌وه‌‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ تیۆری ئابووری ته‌وه‌ری لێنین و هۆبسن ده‌كات:
ئایا بارودۆخی ئابووری هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالیستییه‌كان وه‌كو یه‌كه؟‌

ئایا ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ له‌رووی ئابوورییه‌وه‌ هاوشێوه‌ن، واتا كاپیتالیستن هه‌موویان ئیمپریالین؟
دواتر واڵتز له ‌كتێبه‌كه‌یدا پوخته‌یه‌ك له‌باره‌ی تیۆره‌كه‌ی هۆبسنه‌وه‌‌ theory of imperialism ده‌خاته‌ڕوو. هۆبسن له‌تێۆره‌كه‌یدا سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ و سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌سه‌ندنی پیشه‌سازی له‌ كۆمه‌ڵگا ڕۆژئاواییه‌كان به‌ دیاریكراوی به‌ریتانیا هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت. پێیوایه‌ كه‌ سه‌رهه‌ڵدان و دروستبوونی كارگه‌كان بوونه‌ته‌ هۆكاری دروستكردنی به‌رهه‌می زیاده، كه‌ هه‌رئه‌مه‌ش بووه‌ته‌ هۆكاری ساخ نه‌بوونه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیان‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئابووری به‌ریتانی ئابوورییه‌كی "كرێی ده‌ستی كاری كه‌م" بووه‌‌ Low- Wage Economy، هه‌روه‌ها چینی زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگا كه‌ هه‌ژار بوون توانای كڕینی شمه‌كی كه‌م بووه‌ به‌هۆی كه‌می كرێی ده‌ستی كاره‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ردا بڕی كاڵای به‌رهه‌مهاتوو له‌بازاڕدا زۆربووه‌. هۆبسن پێیوایه ‌"له‌به‌رئه‌وه‌ی سه‌روه‌ت و سامان له‌ده‌ستی چینێكی كه‌مینه‌دا كۆبووه‌ته‌وه‌، ئه‌م چینه‌ش پاره‌یه‌كی كه‌م سه‌رف ده‌كات به‌ پێچه‌وانه‌ی چینی زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگاوه‌ كه‌ چینه‌ هه‌ژاره‌كه‌یه‌، كه‌ هه‌رچی له‌به‌رده‌سته‌ خه‌رجی ده‌كات تاكو بمێنێته‌وه‌. به‌ڵام چینی ده‌وڵەمه‌ندی كۆمه‌ڵگا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ پاره‌یه‌كی كه‌میش سه‌رف ده‌كات، به‌ڵام ئه‌و پاره‌یه‌ی له‌ هێزی كرینی ناوخۆوه‌ ده‌ستی ده‌كه‌وێت‌ یه‌كسان نییه‌ به‌ تێچووی به‌رهه‌مهێنانی به‌رهه‌مه‌كه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ناچاره‌ ڕوو له ‌بازاڕی ده‌ره‌كی بكات ئه‌مه‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ئیمپریالیزم. دواترهۆبسن كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییە‌كانی كرده‌وه‌كانی ده‌وڵه‌تانی ئیمپریالیستی له‌ سێ خاڵدا ده‌خاته‌ ڕوو:
دروستبوونی سیستمێكی جیهانی كه‌ بارودۆخی جه‌نگ و ململانێ تێیدا زاڵه‌.
دروستبوونی نوخبه‌یه‌كی سیاسی و ئابووری مشه‌خۆر.
چینی كرێكاران هیچ ماف و سوودێكیان نییه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تانی ئیمپریالیدا.
پاشان ئه‌م تیۆره‌ پێیوابووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تانی كاپیتالیستی ئیمپریالی به‌هۆی كرده‌وه‌كانیانه‌وه‌ كه‌ بوونه‌ته‌ هۆكاری گه‌شه‌‌كردنی ده‌وڵه‌تانی داگیركراو (colony)، دواجار له‌لایه‌ن ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ له‌نێوده‌چن، واتا ئیمپریالیزم به‌شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی خۆی، خۆی له‌ناوده‌بات. واڵتز ده‌ڵێت "له‌ڕاستیدا گریمانه‌یه‌كی له‌مشێوه‌یه‌ هه‌ریه‌ك له‌  لینین هۆبسن و ماركس بڕوایان پێی هه‌بووه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی دیدگای تیۆری neo-colonialism كه‌ پێیوایه‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالییه‌كان به‌رده‌وام ده‌وڵه‌تانی هه‌ژار به‌ هه‌ژاری ده‌هێڵنه‌وه‌. واڵتز ده‌ڵێت كه‌ هه‌ردوو تیۆره‌كه‌ی لێنین و هۆبسن له‌باره‌ی په‌یوه‌ندی نێوان كاپیتاڵیزم و ئیمپریالیزمه‌، به‌ڵام جیاوازی له‌ بیروبۆچونیاندا هه‌بووه‌، كه‌ له‌ دوو خاڵدا ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌:
لینین له‌گه‌ڵ هۆبسن له‌چیدا جیاوازبوون‌:
هۆبسن پێیوابووه‌ كه‌‌ حكومه‌ته‌كان كاری سه‌رله‌نوێ دابه‌شكردنه‌وه‌ی داهاته‌كان ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، به‌ڵام لینین دژایه‌تی ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ی كردووه‌ پێیوابووه‌، كه‌ چینی بژارده‌ی ده‌سه‌ڵاتدار هه‌رگیز ڕێگه‌ به‌كارێكی له‌م شێوه‌یه‌ نادات.
هۆبسن پێیوابووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تانی ئیمپریالیستی به‌نهێنی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی هه‌ژار كار ده‌كه‌ن و به‌كاریان دێنن، به‌ڵام لینین پێیوابووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ ڕاست نییه‌، به‌ڵكو ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالییه‌كان كێبڕكێیانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتر و ئاماده‌ن بچنه‌ جه‌نگه‌وه‌ دژی یه‌كتر.
له‌ ڕوانگه‌ی واڵتزه‌وه‌، ده‌وڵه‌تانی پێشكه‌وتوو به‌هۆی ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی به‌ده‌ستیانهێناوه‌‌ بوونه‌ته‌ ده‌وڵه‌تی ئیمپریالی نه‌وه‌ك به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ كاپیتاڵی بوون، به‌ڵگه‌‌ش بۆ ئه‌مه‌ زۆرێك له‌ ئیمپراتۆرییه‌ته‌كان به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌هێزبوون بوونه‌ته‌ ئیمپریالیستی، نه‌وه‌ك به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ سیستمه‌ ئابوورییه‌كانیان كاپیتالیستی بووبن. لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ پاساوێك ده‌كات و ده‌ڵێت "لاوازبوون كۆنترۆڵ كردن به‌دوادا دێنێت، به‌هێزبوونیشت ناچارت ده‌كات تاقیبكه‌یته‌وه‌".
واڵتز لێره‌دا باس له‌ لێكجودابوونه‌وه‌ی‌ ئمپریالیزم له‌گه‌ڵ‌ سیاسه‌ته‌كانی حكومه‌ت ده‌كات. گه‌شه‌كردنی ڕۆڵی كۆمپانیا فره‌ڕه‌گه‌زه‌كان به‌ نمونه‌ دێنێته‌وه‌. پێیوایه‌ كه‌ تێوه‌ره‌كه‌ی لێنین پووچه‌ڵه‌ وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ تیۆری neo-colonialism، كه‌ تیۆرییه‌كه‌ كار له‌سه‌ر كاریگه‌ری هێزی ئابووری ده‌وڵه‌تانی پێشكه‌وتوو ده‌كات له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تانی لاواز و دواكه‌وتوو.

سه‌باره‌ت به‌ تیۆره‌كه‌ی هۆبسن لێنین، پوخته‌ی بیرۆكه‌كانیان به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه‌:
كاپیتالیزم هۆكاربووه‌ بۆسه‌رهه‌ڵدانی ئیمپریالیزم.
خۆڕێكخستنه‌وه،‌ یاخود كۆتایی هێنان به‌ كاپیتالیزم ده‌بێته‌ هۆی كۆتایی هاتنی ئیمپریالیزم.
كاپیتالیزم خۆی خۆی له‌ناوده‌بات له‌ ڕێگه‌ی به‌هێزكردن و پێشخستنی ده‌وڵه‌تانی هه‌ژار و داگیركراوه‌وه‌.
واڵتز ده‌ڵێت به ‌گەڕانه‌وه‌ بۆ تیۆره‌ ئابوورییه‌كان ئه‌وانه‌ی كه‌ تیۆری reductionist، هه‌موو ده‌وڵه‌تێكی به‌هێز ده‌بێته‌ ده‌وڵه‌تێكی ئیمپریالیستی. به‌ڵام ئه‌مه‌ جێگای په‌سه‌ند كردن نییه‌. لێره‌دا سه‌رنجه‌كه‌ی له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گریمانه‌كان سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا هه‌موو ده‌وڵه‌تێكی كاپیتالیستی ئیمپریالیستییه‌‌، یان ئایا مه‌رجه‌ بۆئه‌وه‌ی ببێته‌ ده‌وڵه‌تێكی كاپیتالیستی به‌هێزبێت له‌ڕووی ئابووری و سه‌ربازییه‌وه‌؟ له‌كۆتاییدا واڵتز ده‌ڵێت "خاڵی لاواز له‌ تیۆره‌ ئابوورییه‌كه‌ی لێنین و هۆبسن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌رج نییه‌ خۆقوتاركردن له‌ كاپیتالزم هۆكاربێت بۆ كۆتایی هێنان به‌ جه‌نگه‌كان، چونكه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م دوو چه‌مكه‌ كاپیتالیزم و ئیمپریالزم ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ست نین پێكه‌‌وه‌.

چاپته‌ری سێهه‌م/ Systemic Approaches and Theories
به‌شی سێهه‌می كتێبه‌كه‌ ده‌یه‌وێت به‌دوای وه‌ڵامی پرسیارێكدا بگه‌ڕێت له‌باره‌ی میتۆدی سیستمه‌وه‌.
ئایا میتۆدی سیستم چۆنه‌، یاخود به‌ چی شێوازێكه‌؟
واڵتز ده‌ڵێت ئاشكرایه‌‌ ئابووری كاریگه‌ری به‌سه‌ر سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ك سیاسه‌تیش كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئابووری هه‌یه‌. ئه‌و تیۆرانه‌ی كه‌ هه‌وڵیانداوه‌ لێكدانه‌وه‌ و شیكار بۆ سیستم بكه‌ن، به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان خۆیان reductionist theory توانای ته‌واوه‌تیان نییە‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ی ڕووداو و دیارده‌كان له‌سه‌ر ئاستی سیستمی نێوده‌وڵه‌تی. واتا ئه‌م میتۆدانه‌ش تێكه‌ڵه‌یه‌كن له‌ مه‌نهه‌جی ڕیده‌كشن و مه‌نهه‌جی سیستم. مه‌به‌ستی واڵتز ئه‌وه‌یه‌كه‌ تیۆره‌كانی ئابووری نێوده‌وڵه‌تی به ‌ته‌نها ناتوانن دیارده‌كانی سیستمی نێوده‌وڵه‌تی شیبكه‌نه‌وه‌، به‌ڵكو پێویستیان به‌ تیۆره‌كانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی هه‌یه‌. كه‌واته‌ تیۆره‌كانی ئابووری نێوده‌وڵه‌تی تیۆری reductionist theory+ تیۆره‌كانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی systemic theory پێكه‌وه‌‌ ئه‌م دوو تیۆره‌ ده‌توانن هه‌ڵسه‌نگاندن+ شیكردنه‌وه‌+ چاودێری كردن و پێشبینی بكه‌ن بۆ ڕووداوه‌كان. ئه‌وه‌ی كه‌ به‌لای واڵتزه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ تیۆری reductionist theory پێویستیمان به‌تیۆری سیستمیش ده‌بێت، واتا هه‌ردووكیان پێكه‌وه‌، نه‌وه‌ك به‌ته‌نها یه‌كێكیان ببێته‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌وی دیكه‌یان.
واڵتز به‌ دوو یاسای ئابووری و سیاسی ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ نیشان بدات كه‌ تیۆری reductionist به‌ته‌نها توانای شیكردنه‌وه‌ی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌‌تی نییه‌. به‌گوێره‌ی ئه‌م یاسایه‌ی خواره‌وه‌:
كاپیتالیزم+ ئیمپریالیزم= reductionist+ ئابووری.
دیموكراسی+ ئاشتی= reductionist+ سیاسه‌ت. Democratic peace theory
لیره‌دا واڵتز پێیوایه‌ مه‌نهه‌جی ڕیده‌كشن ئه‌نجامدانی ئاسانتره‌ وه‌ك له‌ مه‌نهه‌جی سیستم‌ و ده‌رئه‌نجامه‌كانیشی ڕوونتره‌. دیاره‌ پێشتر واڵتز ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ تیۆره‌ ئابوورییه‌كان تیۆری reductionist. بۆیه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی ئاشكراترن. بۆ نمونه مامه‌ڵه ‌كردن له‌گه‌ڵ ژماره‌. به‌ڵام تیۆرییه‌ سیاسییه‌كان (میتۆدی سیستم + سیاسه‌ت)‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی ئاڵۆزترن. هه‌ربۆیه‌ له‌ڕوانگه‌ی واڵتزه‌وه‌ تیۆری ئابووری (ریده‌كشن ئه‌پرۆچ) باشتر ده‌خرێته‌ ژێرباری مه‌نهه‌جی شیكردنه‌وه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م قسه‌یه‌ بۆ تیۆری سیاسی ڕاست نییە‌. بۆ نمونه‌ ئێمه‌ ناتوانین له‌ خواست و نییە‌تی سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان تێبگه‌ین و شیبكه‌ینه‌وه‌.
پاشان واڵتز قسه‌ له‌سه‌ر تیۆری سیستم ده‌كات و ده‌ڵێت، جه‌نگ و ئاشتی مێژوویه‌كی دوورودرێژیان له‌گه‌ڵ مرۆڤایه‌تی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر به‌شێكی هۆكاری هه‌ڵگیرسانی جه‌نگه‌كان په‌یوه‌ندی به‌ كاره‌كته‌ری ناوخۆی یه‌كه‌كانه‌وه‌ هه‌بووبێت له‌نمونه‌ی سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان ئه‌وا له‌سه‌رو ئاستی یه‌كه‌كانه‌وه‌ Unit- Level، واتا له‌سه‌ر ئاستی سیستم System - Level هه‌ندێك هۆكاری دیكه‌ هه‌بوون ڕۆڵیان هه‌بووه‌ له‌مه‌ر دیارده‌كانی جه‌نگ و ئاشتی. ته‌نانه‌ت واڵتز باس له‌وه‌ ده‌كات زۆرجار هه‌بووه‌ ده‌وڵه‌تێك له‌ جه‌نگێكه‌وه‌ تێوه‌گلاوه‌‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌خواستی خۆی بووبێت. واتا هۆكاره‌كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ فشاره‌كانی سیستمه‌كه‌ هەبووه‌، نه‌وه‌ك سه‌ركرده‌كان.

تیۆری سیستم چییه‌ what is a system theory؟
پێناسه‌ی سیستممان بۆ ده‌كات و ده‌ڵێت سیستم بریتییه‌ له‌ كارلێكی نێوان یه‌كه‌كان (ده‌وڵـ‍ﻪتان). سیستم بۆ دوو ئاست دابه‌ش ده‌كات یه‌ك، بوونیاد structure، دوو، یه‌كه‌‌ كارله‌یه‌كردووه‌كان(ده‌وڵـ‍ﻪت). واڵتز ده‌ڵێت بۆ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی ئه‌م دوو گۆڕاوه ‌چین، پێویسته‌ جیاكارییه‌ك بكه‌ین له‌ نێوانیاندا. هه‌رچی بوونیاده‌ واتای بابه‌ته‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت، به‌ڵام هه‌رچی یه‌كه‌یه‌ به‌شه‌كانی ناو سیستمه‌كه‌یه‌ (ده‌وڵه‌ت، سه‌ركرده‌كان، مۆدیله‌ ئابوورییه‌كان) ده‌گه‌یه‌نێت. واڵتز ده‌ڵێت هه‌ر تیۆریه‌ك ئه‌گه‌ر بیه‌وێت پێی بوترێت تیۆری سیستم ده‌بێت جیاكاری له‌نێوانی ئه‌و بابه‌ته‌دا بكات. ئه‌وانیش سترا‌كچه‌ری سیستم له‌گه‌ڵ به‌شه‌كانی سیستم. كه‌واته‌ سیستم بریتییه‌ له‌ دووشت:System= Structure + Units.
لێره‌وه‌‌یه‌ كه‌ واڵتز دێت قسه‌ له‌سه‌ر ستراکچەر ده‌كات. تیۆری structural realism  داده‌ڕێژێت له‌ شیكردنه‌وه‌ی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تیدا. كه‌واته‌ پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییه‌كه‌ ئه‌مه‌یه‌، تیۆری سیستم به‌دوای چییه‌وه‌یه؟ ده‌یه‌وێت چی شتێك ئاشكرا بكات؟
میتۆدی سیستم پێویسته‌ دوو شت ده‌ستنیشان بكات ئه‌وانیش هێزه‌كانی سیستمه‌كه‌ له‌گه‌ڵ كاریگه‌رییه‌كانیان. بۆ نمونه‌ سیستمه‌كه‌ له‌چ جۆره‌ یه‌كه‌یه‌ك پێكهاتووه‌، كاریگه‌رییه‌كانیان چه‌ندێكه‌؟ هه‌روه‌ها نیشاندانی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م گۆڕاوانه‌‌ له‌ سیستمێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی دیكه‌ جیاوازن و ده‌گۆڕێن. دواتر واڵتز دێت قسه‌ له‌سه‌ر چه‌ند تیۆرییه‌كی دیاری بواری سیستم ده‌كات، كه‌ له‌ده‌یه‌ی پێش حه‌فتاكان به‌ناوبانگ بوون. ئه‌وانیش تیۆری سیستمی مۆرتن كاپلانه‌، كه‌ واڵتز پێیوایه‌ ئه‌میش شكستی هێناوه‌ له‌ دامه‌زراندنی تیۆری سیستم. مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی واڵتزیش لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ تاكو نووسینی كتێبه‌كه‌ی ئه‌و هیچ تیۆرییه‌كی سیستم نه‌بووه‌ له‌باره‌ی New Realism، یاخود له‌باره‌ی   Structural Realismله‌ ڕیالیزمدا.

چاپته‌ری چواره‌م: به‌رده‌وامێتی ڕه‌خنه‌كان Reductionist and Systemic Theories
بۆ ته‌كمیله‌كرنی دیدو تێڕوانینه‌كانی، واڵتز له‌ چاپته‌ری چواره‌می كتێبه‌كه‌یدا دێت قسه‌ له‌سه‌ردوو شت ده‌كات: یه‌ك، هه‌ڵه‌ی تیۆره‌كانی دیكه‌. دوو، تیۆری سیستم چی له‌خۆ ده‌گرێت؟ ده‌توانێ چی بكات و ناتوانێت چی بكات؟ واڵتز وه‌ك ڕه‌خنه‌یه‌ك له‌ تیۆره‌كانی دیكه‌ ده‌ڵێت "هه‌رچی تیۆره‌كانه‌ به‌ ڕیده‌كشن و سیستمه‌وه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ڕووداوه‌كان كردووه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌كان (هه‌ر له‌ ئاستی ‌خوارنیشتمانییە‌وه‌ بۆ ئاستی سه‌روو نیشتمانی). Reductionist approach له‌ ئاستی خوار نیشتمانییە‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات (بۆ نمونه‌ دیموكراسی بوونی ده‌وڵه‌ت) دواتر كاریگه‌ری ئه‌م گۆڕاوه‌(دیموكراسی بوونی ده‌وڵه‌ت) له‌سه‌ر ده‌رئه‌نجامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان. ڕه‌خنه‌كه‌ی واڵتز له‌ تیۆریسته‌كانی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان پێیان وایه‌ ئاستی ناوخۆیی یان نیشتمانی یه‌كه‌یه‌ك"ده‌وڵه‌ت" كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌ره‌ئه‌نجامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان( سه‌روو ئاستی ده‌وڵه‌ت) به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئاماژه‌یان بۆ نه‌كردووه‌ بریتییه‌ له‌ دیوێكی ده‌ره‌وه‌ی گۆڕاوه‌ ناوخۆییه‌كان ئه‌ویش ئاستی سیستمه‌كه‌ و هێز و كاریگه‌ری سیستمه‌كه‌ له‌سه‌ر كۆی ڕووداوه‌كان. لێره‌وه‌ واڵتز جیاكاری ده‌كات له‌نێوانی تیۆریسته‌ كلاسیكه‌كان له‌گه‌ڵ تیۆریسته‌ نوێخوازه‌كان.

تیۆریستی كلاسیكی و تیۆریستی مۆدێرن traditionalist Theorists VS Modernist Theorists
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت واڵتز له‌ ئاماژه‌دان به‌ تیۆریسته‌ ته‌قلیدییه‌كان مه‌به‌ستی له‌  تیۆرداڕێژه‌رانی ڕیالیزم بێت، مۆدێرنه‌كانیش ئه‌وانی دیكه‌ بن له ‌نمونه‌ی لیبراڵه‌كان، یان كۆنستره‌كتیڤه‌كان. واڵتز قسه‌ له‌سه‌ر ڕیالیزمی كلاسیك ده‌كات به‌وه‌ی كه‌ ده‌رئه‌نجامی كرده‌وه‌ سیاسییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌چوارچێوه‌ی سیاسه‌ته‌ ناوخۆییه‌كان، یاخود سیاسه‌ته‌ نیشتمانییە‌كاندا ده‌بینرێنه‌وه‌ كه‌‌ به‌classic realism  ناویان دێنێت. واتا مه‌به‌ستی له‌وه‌یه‌ فاكته‌ری ناوخۆیی، یاخود گۆڕاوی ناوخۆیی كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت. هه‌ر لێره‌دایه‌، واڵتز ڕه‌خنه‌ له‌ تێزه‌كه‌ی كیسنجه‌ریش ده‌گرێت كه‌ پێیوایه‌ "ناسه‌قامگیری له‌ سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا به‌هۆی كرده‌وه‌ و خواسته‌ گۆڕانخوازییه‌كانی ده‌وڵه‌تانی ناو سیستمه‌كه‌یه‌، كه‌ هۆكارن بۆ دروستبوونی جه‌نگه‌كان".
واڵتز ده‌ڵێت "ئه‌و سیستمه‌ جیهانییە‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تانێكی تیادا نییە به‌دوای گۆڕانكاری جه‌وهه‌رییه‌وه‌ بن له‌ سیستمه‌كه‌دا، هێشتا ناسه‌قامگیری زاڵه‌ به‌سه‌ریدا، چونكه‌ ده‌وڵه‌تان هه‌موویان به‌دوای دابینكردنی ئاسایشی خۆیانه‌وه‌ن". ده‌وڵه‌تێك كاریگه‌ری ده‌خاته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ دراوسێكه‌ی به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ئاسایشی ئه‌وانی دیكه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌وه‌. به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ قه‌یرانی ئاسایش دروستده‌بێت (security dilemma). واڵتز ڕه‌خنه‌ له‌ هه‌ردوو جۆره‌كه‌ی تیۆریسته‌كان ده‌گرێت،لایه‌نگرانی تیۆری نوێگه‌ری و تیۆری كلاسیك. پێیوایه‌ تیۆره‌كانیان تیۆری reductionist theory، له‌به‌رئه‌وه‌ی سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون له‌ شیكردنه‌وه‌ی دیارده‌كانی سیستمی نێوده‌وڵه‌تی. هه‌روه‌ها دواتر دێته‌ سه‌ر بابه‌تی به‌رده‌وامبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ده‌وڵه‌ته‌ كێبڕكێكا‌ره‌كانی ناو سیستمه‌كه‌.‌ پێیوایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ده‌وڵه‌تان به‌ ده‌گمه‌ن‌ به‌خێرایی گۆڕانكاری به‌خۆوه‌ ببینن. واڵتز ده‌ڵێت، ده‌وڵه‌ت ناتوانێت بارودۆخی فه‌وزای ژینگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بگۆڕێت بۆ دۆخی hierarchy. پاشان له‌دۆخێكی له‌م شێوه‌یه‌دا واڵتز باس له‌ هۆكاره‌كانی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ ده‌كات له‌نێوان وڵاتاندا، پێیوایه‌ كه‌ به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی هه‌میشه‌ هۆكاره‌كانی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ په‌یوه‌ست كراوه‌ به‌ فاكته‌ری ناوخۆییه‌وه‌. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ جارێكی دیكه‌ دێته‌وه‌ سه‌رباسی ئه‌وه‌ی كه‌ تیۆره‌كانی پێش خۆی تیۆری reductionist. 
دوای ئه‌وه‌، بۆ ته‌كمیله‌كردنی بیرۆكه‌كانی باس له‌ گۆڕاوه‌ سه‌ربه‌خۆكان و گۆڕاوه‌ پاشكۆكان ده‌كات له‌چوارچێوه‌ی سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا. ده‌ڵێت كه‌ گۆڕاوه‌ سه‌ربه‌خۆكان (independent variables) بریتین له‌وانه‌ی كه‌ گۆڕاوی هۆكارین، گۆڕاوێكن كه‌ هۆكاری هه‌ڵگیرسانی جه‌نگه‌كانن، به‌ڵام گۆڕاویdependent variables  گۆڕاوه‌ پاشكۆكان ده‌رئه‌نجامی جه‌نگه‌كانن. خوێندنه‌وه‌ی واڵتزیش لێره‌دا له‌و پرسیاره‌ی خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ سه‌باره‌ت به‌ هۆكاره‌كانی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ: واڵتز ده‌ڵێت "ئێمه‌ ناتوانین له‌ خواست و بیركردنه‌وه‌ی گۆڕاوه‌ ناوخۆییه‌كان له‌نمونه‌ی سه‌ركرده‌ی سیاسی تێبگه‌ین، ئێمه‌ ناتوانین پێشبینی ڕه‌فتاری ده‌وڵه‌تێك، یان سه‌ركرده‌یه‌ك بكه‌ین، ئیتر چۆن ده‌كرێت ئه‌و گۆڕاوه‌ به‌هۆكاری هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ بناسێنین. چۆن ده‌توانین تیۆرییه‌ك دابڕێژین و پێشبینی بۆ ڕه‌فتارێكی نه‌زانراو بكه‌ین. یاخود چۆن ده‌كرێت تیۆریه‌ك دروستبكه‌ین له‌ كاتێكدا ئێمه‌ نازانین كاردانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت چی ده‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ت، یان سه‌ركرده‌كانی جیهان.

تیۆری سیستم پێویسته‌ چی بكات؟
واڵتز ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ پێویستمان به‌ تیۆرییه‌كه‌ ڕیده‌كشن تێپه‌رێنێت، تیۆریه‌كی سیستمی بێت. ئه‌وجا ده‌پرسێت ئه‌م تیۆره‌ پێویسته‌ چی بكات؟ له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێت "ده‌بێت تیۆری سیستم ئه‌و پرسیاره‌ وه‌ڵام بداته‌وه‌ كه‌وا بۆچی زۆرێك له‌ ڕووداوه‌كانی ناو سیستمی نێوده‌وڵه‌تی دووباره‌ ده‌بنه‌وه؟ بۆ نمونه‌، ڕووداوی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگه‌كان؟ یاخود دووباره‌بوونه‌وه‌ی ڕه‌فتارێكی دیاریكراوی ده‌وڵه‌تێك؟ پێیوایه‌ كه‌ تیۆری سیستم ده‌توانێت پێشبینی به‌رده‌وامێتی بكات له‌چوارچێوه‌ی سیستمه‌كه‌دا. ده‌ڵێت "تیۆری ڕیالیزمی نوێ ده‌توانێ پێشبینی گشتی بكات، ناتوانێ پێشبینی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ بكات، به‌ڵام توانای هه‌یه‌ كه‌ پێشبینی به‌رده‌وامێتی (Continuity) ڕووداوه‌كان بكات. هه‌روه‌ك ده‌توانێ پێشبینی ئه‌و هێزانه‌ بكات كه‌ فشار ده‌خه‌نه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام توانای نییه‌ پێشبینی ئه‌وه‌ بكات كه‌ كاردانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تان چۆن ده‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ فشاره‌كانی سیستمه‌كه"‌ هاوكات له‌گه‌ڵ توانای پێشبینی كردنی به‌رده‌وامێتی، تیۆری سیستم توانای پێشبینی گۆڕانكاری (Change) هه‌یه‌، به‌ڵام گۆڕان ته‌نها له‌سه‌ر ئاستی سیستم، یاخود بوونیادی سیستمه‌كه‌، نه‌وه‌ك له‌سه‌ر ئاستی ده‌وڵه‌ت. بۆ ڕوونكردنەوه‌ی ئه‌فكاره‌كانی واڵتز، نمونه‌ی ده‌وڵه‌تانی یه‌كێتی ئه‌وروپا وه‌رده‌گرێت و ده‌ڵێت "له‌ قۆناغێكدا پێشبینیكردنی دروستكردنی ستراکچەرێكی یه‌كگرتوو له‌نێوانی ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپیه‌كان وه‌ك خه‌ونێك ته‌ماشاكراوه‌، ته‌نانه‌ت ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپییه‌كان له‌ ناكۆكی و شه‌رو جه‌نگی به‌رده‌وام بوون دژ به ‌یه‌كتر، هاوسه‌نگی هێزیان دژی یه‌كتر به‌كارهێناوه‌، به‌ڵام به‌هۆی گۆڕانكارییه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی سیستمه‌كه‌ له‌نمونه‌ی ده‌ركه‌وتنی دوو زلهێزی جیهانی وه‌ك ئه‌مه‌ریكا و یه‌كێتی سۆڤێت، بواری هاریكاری و لێكنزیك بوونه‌وه‌ نێوان وڵاته‌ ئه‌وروپییه‌كان زۆرتر و خێراتر بوو.

تیۆری سیستم ده‌توانێت چی بكات؟ ئه‌ی ناتوانێت چی بكات؟
ئه‌م تیۆره‌ ده‌توانێت باس له‌ كۆمه‌ڵێك ده‌رئه‌نجامی موحته‌مه‌ل بكات له‌چوارچێوه‌ی سیستمه‌كه‌دا، پاشان ده‌توانێ باسی ئه‌وه‌ش بكات چۆن گۆڕانكاری به‌سه‌ر ده‌رئه‌نجامه‌كاندا دێت به‌هۆی گۆڕانكاری له‌ خودی سیستمه‌كه‌دا.
تیۆره‌كه‌ ده‌توانێت له‌ فشاره‌كانی سیستمه‌كه‌ بۆسه‌ر ده‌وڵه‌ت تێبگات.
ئه‌م تیۆره‌ ناتوانێت كاردانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت بۆ فشاره‌كانی سیستمه‌كه‌ بزانێت به‌بێ بوونی زانیاری سه‌باره‌ت به‌ تایبه‌تمه‌ندێتی ناوه‌كی ده‌وڵه‌ت، یاخود كه‌سایه‌تی سه‌ركرده‌كان، شێوازی كاردانه‌وه‌یان بۆ ڕووداوه‌كان.
تیۆری سیستم ده‌توانێ پێشبینی بۆ گۆڕانكاری بكات ته‌نها له‌سه‌ر ئاستی سیستمه‌كه‌ نه‌وه‌ك له‌ناوخۆی سیستمه‌كه‌دا.
تیۆره‌كانی سه‌ر ئاستی ده‌وڵه‌ت (یه‌كه‌) ده‌توانن پێمان بڵێ ئه‌كته‌ره‌ جیاوازه‌كان بۆ ڕه‌فتاری هاوشێوه‌ ئه‌نجامده‌ده‌ن سه‌ره‌رای جیاوازی پێگه‌یان له‌سه‌ر ئاستی سیستمه‌كه‌.

چاپته‌ری پێنجه‌م: بوونیادی سیاسی و سیستمی جیهانی  political structure of the world system
كێنیس واڵتز ئه‌م چاپته‌ره‌ی داناوه‌ بۆشیكردنه‌وه‌ و ناساندانی بوونیادی سیاسی سیستمی نێوده‌وڵه‌تی (political structure of the world system). له‌ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ بوونیادی سیستمه‌كه‌ له‌سه‌ر 3 كۆڵه‌كه‌ی بنچینه‌یی وه‌ستاوه‌ ئه‌وانیش:
پره‌نسیپی ڕێكخراو (ordering principle) anarchy…………………….
جیاوازی له‌وه‌زیفه‌ی یه‌كه‌كانی سیستمه‌كه‌ (functional differences)self-help system…………
دابه‌شبوونی ڕێژه‌یی له‌تواناكانی یه‌كه‌كان (relative capabilities)great powers and small powers…
وه‌ك پێشتریش ئاماژه‌ی بۆكرا ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ناساندنی چه‌مكی بوونیاده‌وه‌ هه‌بێت، واڵتز ده‌یه‌وێت جیاكاری بكات له‌نێوانی بوونیاد و یه‌كه‌كانی ناو سیستمه‌كه‌‌، واتا جیاكردنه‌وه‌ی ستراكچه‌ری سیستم له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی ناو سیستمه‌كه‌، چونكه‌ ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ گۆڕاوه‌كان له‌سه‌ر ئاستی بوونیاد، یاخود ستراکچەر جیاوازن له‌ گۆڕاوه‌كان له‌سه‌ر ئاستی سیستم. له‌پێناسه‌كردنی بوونیاددا واڵتز ئاماژه‌ به‌ چه‌مكی په‌یوه‌ندییه‌كان (relations) ده‌كات و پێیوایه‌ كه‌ دوو مانا ده‌به‌خشێت.
په‌یوه‌ندی ئه‌گه‌ر بریتی بێت له‌ كاروكاردانه‌وه‌ی نێوانی ده‌وڵه‌تان، لێره‌دا ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌سه‌ر ئاستی ده‌وڵه‌ته‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ واڵتز له‌كتێبه‌كه‌یدا نه‌ینووسیوه‌ تیۆری په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، به‌ڵكو ده‌ڵێت تیۆره‌كانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی (theory of international politics).
مانهای دووه‌می په‌یوه‌ندی (relations) مه‌به‌ست لێی پێگه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌ position له‌ سیستمه‌كه‌دا، واتا پێگه‌ی ڕێژه‌یی ده‌وڵه‌ت له‌ سیستمه‌كه‌دا به‌رامبه‌ر به‌ یه‌كه‌كانی دیكه‌ی ناو سیستمی نێوده‌وڵه‌تی. دواتر واڵتز سه‌باره‌ت به‌‌ پێگه‌ی ده‌وڵـ‍ﻪت و بوونیاد ئاماژه‌ ده‌دات به‌وه‌ی كه‌:
بوونیاده‌كان "Structures" ده‌شێت بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر بمێننه‌وه‌ له‌ كاتێكدا، سه‌ركرده‌كان، ره‌فتاره‌كان، یاخود كاروكاردانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تان گۆڕانكاریان به‌سه‌ردا بێت.
له‌ڕوانگه‌ی واڵتزه‌وه‌، ستراکچەر، یاخود بوونیاد ته‌نها له‌ڕێگه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی به‌شه‌كانییە‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت. گۆڕانكارییه‌كان ته‌نها له‌ شێوازی ئیداره‌دانه‌كه‌دا به‌ گۆڕانكاری بوونیادی هه‌ژمارده‌كرێت. مه‌به‌ستی واڵتز له‌ ئیداره‌دانی ستراکچەر (structure management) ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیستمی نێوده‌وڵه‌تی فۆڕمه‌كه‌ی ئه‌ناركیه "Anarch"‌ فه‌وزه‌ویه‌، واتا هیچ جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتێكی باڵا له‌سه‌روو ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بوونی نییه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ئیداره‌دانی ده‌وڵه‌تان له‌سه‌ر ئاستی سسته‌می ناوخۆیی به‌شێوه‌ی پله‌به‌ندییه ‌ hierarchy.
پاشان واڵتز پێناسه‌ی سیستمی ناوخۆیی ده‌كات و ده‌ڵێت، كه‌ بریتیه ‌له‌ سیستمێك به‌شێوه‌یه‌كی هیراركی"پله‌به‌ندی" ڕێكخراون و وه‌زیفه‌ی جیاوازیان هه‌یه‌، له‌كه‌سانی جیاواز، دامه‌زراوه‌ی جیاواز پێكهاتوون. بۆنمونه‌ دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان. دابه‌شبوونی هێز، یاخود ده‌سه‌ڵاته‌كان به‌گوێره‌ی سیستمه‌كان ده‌گۆڕێت، بۆ نمونه‌ سه‌رۆك وه‌زیران له‌ سیستمی په‌رله‌مانی خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتی زۆره‌ و سه‌رۆك كۆماریش له‌ سیستمی سه‌رۆكایه‌تی.

كاریگه‌رییه‌ بوونیادییه‌كانی هێزه بچووكه‌كان و ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان:  Structural effects of small players and big players
واڵتز به‌راوردی نێوان ده‌وڵه‌تی زلهێز له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی بچووك ده‌كات له‌ چوارچێوه‌ی سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا، پێیوایه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان سه‌ربه‌خۆتر و ئازادانه‌تر ده‌توانن جوڵه‌كانیان بكه‌ن به‌راورد به‌ یه‌كه‌ بچوكه‌كان. پێیوایه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تان له‌سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا له‌ڕووی قه‌باره‌ و هێز و كاریگه‌ریانه‌وه‌ جیاوازن. ئه‌م جیاوازیانه‌شیان له‌سه‌ر بوونیاده‌ ئابووری و سیاسییه‌كه‌ ڕه‌نگده‌داته‌وه‌. زلهزێكی وه‌كو ئه‌مه‌ریكا له‌ئه‌گه‌ری سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تێكی بچووكی ناو سیستمه‌كه‌ كاریگه‌ر نابێت نه‌ له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌، نه‌ له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌. به‌ڵكو پێیوایه‌ ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ته‌ بچووه‌كه‌كانن كه‌ به‌رده‌وام به‌دوای زلهێزه‌كانه‌وه‌ن و داوای گه‌ره‌نتییان لێ ده‌كه‌ن.

چاپته‌ری شه‌شه‌م/ دۆخی فه‌وزا و هاوسه‌نگی هێز Anarchy and Balance of Power  
تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی دۆخی ئه‌ناركی چییه‌؟ ده‌رئه‌نجامه‌ پێشبینیكراوه‌كانی ئه‌م دۆخه‌ چین؟
به‌راوردی نێوان ڕه‌فتاری ده‌وڵه‌ت له‌ سیستمی ئه‌ناركیدا له‌گه‌ڵ دۆخی هیراركی Hierarchy له‌ناوخۆی ده‌وڵه‌تێكدا.

توندوتیژی له‌ناوه‌وه‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت:
واڵتز باس له‌وه ده‌كات كه‌ توندوتیژی ناوخۆیی ده‌وڵه‌ت هه‌ر وه‌كو ئه‌و توندوتیژییه‌یه‌ كه‌ له ‌نێوانی ده‌وڵه‌تاندا له‌ سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا ڕووده‌دات، به‌ڵام له‌ناوخۆی ده‌وڵه‌تدا به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ت خاوه‌نی شه‌رعی به‌كارهێنانی ئامڕازه‌كانی ڕێكخستنی ناچارییه‌، توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ كۆتایی به‌ ناكۆكی، كێشه‌ و توندوتیژی ناوخۆیی بهێنێت، به‌ڵام ئه‌ی له‌ سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا؟ له‌م سیستمه‌دا كه‌س نییه‌، هیچ لایه‌نێك نییە‌ هاوكاریت بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت له‌سیستمه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌دا ناچاره‌ پشت به‌خۆی ببه‌ستێت A Self-Help System .

مه‌به‌ست چییه‌ له‌ به‌تایبه‌تی كردن، پشت به یە‌كتربه‌ستن له‌گه‌ڵ تێكه‌ڵاوكردن؟ Specialization, interdependence and integration
لێره‌دا مه‌به‌ستی له‌specialization  به‌واتای interdependence دێت، یاخود integration. مه‌به‌ستی واڵتز له‌م چه‌مكه  Specialization‌له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆیی ده‌وڵه‌ت جیاوازه‌ له‌مه‌به‌سته‌كه‌ی له‌سه‌ر ئاستی سیستمه‌كه‌، پێیوایه‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆیی ئاساییه‌ و ده‌كرێت كه‌ گۆڕاوه‌كان وه‌ك تاك، كۆمپانیاكان، كارگه‌كان و كرێكاران به‌تایبه‌تی بكرێن، چونكه‌ دواجار ژینگه‌یه‌كی ڕێكخراو هه‌یه‌، به‌ڵام له‌سه‌ر ئاستی سیستم ده‌وڵه‌تان ترسیان هه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ پشت به‌ ده‌وڵه‌تی دیكه‌ ببه‌ستن، چونكه‌ ئه‌وكات ناچار ده‌بن ملكه‌چی ده‌وڵـ‍ﻪتانی دیكه‌ بن له‌ سیستمه‌كه‌دا. بۆ نمونه‌ ده‌وڵه‌تانی ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپا بۆ دابینكردنی غاز پشت به‌ ڕووسیا ده‌به‌ستن، ئه‌مه‌ وای لێكردون كه‌ هه‌میشه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری و هه‌ڕه‌شه‌ی ڕوسیا بن، هه‌رچه‌ند ئه‌وان نرخی غازیان به ‌هه‌رزانتر ده‌ستده‌كه‌وێت به‌هۆی نزیكی جوگرافییه‌وه‌.

مه‌به‌ستی واڵتز چییه‌ له‌ زۆرداری بڕیاره‌ بچووكه‌كان the Tyranny of Small Decision؟
 واڵتز باس له‌نمونه‌یه‌ك ده‌كات و ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر كه‌سێك بیه‌وێت بچێته‌ بانك و ئه‌و پاره‌یه‌ی كه‌  دایناوه‌ داوای بكاته‌وه‌، ئه‌وا بانكه‌كه‌ پاره‌كه‌ی بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بێ هیچ كێشه‌یه‌ك،به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێتو هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه ‌له‌و بانكه‌ پاره‌یان داناوه‌ و به‌ یه‌كجار داوای بكه‌نه‌وه‌، ئه‌وكات ئه‌ركێكی قورس ده‌كه‌وێته‌ ‌سه‌ر بانكه‌كه ‌و ناتوانێت به‌جارێك و ڕاسته‌وخۆ هه‌موو ئه‌و پارانه‌ی خه‌ڵكی دایانناوه‌ بیگه‌ڕێنێته‌وه‌، چونكه‌ له‌وه‌یه‌ بانكه‌كه‌ له‌وكاته‌دا ئه‌و بڕه‌ پاره‌ پێویسته‌ی له‌به‌رده‌ست نه‌بێ تاكو ڕاسته‌وخۆ بیداته‌وه‌ به‌ موشته‌ریه‌كانی. لێره‌دا له‌به‌رژه‌وه‌ندی من و تۆیه‌ به‌خێرایی بچینه‌ یه‌كێك له‌لقه‌كانی بانكه‌كه‌ و پاره‌كه‌ی خۆمان وه‌ربگرینه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئێمه‌ گه‌ر ئه‌وه‌ش بزانین كه‌وا ئه‌گه‌ر هه‌موو به‌هێمنی و له‌سه‌رخۆیی داوای پاره‌كه‌ بكه‌ین بانكه‌كه‌ ده‌توانێت پاره‌كه‌مان بۆ دابین بكات. پاشان ده‌ڵێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بشمانه‌وێت به‌هێمنی داوای پاره‌كه‌ی خۆمان بكه‌ین، ئه‌وانی دیكه‌ بیانه‌وێت به‌خێرایی پاره‌كه‌یان له ‌بانك ده‌ربهێنن، ئه‌وكات ئێمه‌ بێ پاره‌ ده‌مێنینه‌وه‌.
واڵتز ئه‌م نمونه‌یه‌ له‌سه‌رده‌وڵه‌ت پراكتیزه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت: ده‌وڵه‌تان زۆر خۆویستن له‌سه‌ر ئاستی سیستمی جیهانی، به‌ ته‌نها به‌دوای قازانج و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیانه‌وه‌ن. نمونه‌ی خۆپڕچه‌ككردنی ده‌وڵه‌تان باس ده‌كات و ده‌ڵێت "ئه‌گه‌ر هه‌موو ده‌وڵه‌تان به‌ته‌واوی دابماڵرێن له‌چه‌ك، ئه‌و كات هیچ ده‌وڵه‌تێك پێویستی به‌وه‌ نابێت‌ بیر له‌ به‌هێزكردنی سووپاكه‌ی و دابینكردنی چه‌ك بكاته‌وه‌، له‌بری ئه‌و پاره‌یه‌ی له‌ چه‌ك خه‌رجی ده‌كه‌ن ده‌توانن له‌ بواره‌كانی دی وه‌ك په‌روه‌رده‌ خه‌رجی بكه‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ته‌نها یه‌ك ده‌وڵه‌ت بڕیاری خۆپڕچه‌ك كردن بدات، ئه‌وكات به‌ته‌نها ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ پارێزراو نابێت. به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ده‌وڵه‌تان ڕووبه‌رووی "prisoner’s dilemma" ده‌بنه‌وه‌.

باشییه‌كانی سیستمی ئه‌ناركی the virtue of Anarchy
واڵتز پێیوایه‌ كه‌ زۆر قورسه‌ حكومه‌تێكی جیهانی هه‌بێت بتوانێت دۆخی فه‌وزای سیستمی جیهانی ڕێكبخات، به‌ڵكو حكومه‌تی جیهانی بۆخۆی له‌وه‌یه‌ ببێته‌ هۆكاری شه‌ڕی ناوخۆیی جیهانی له‌نێوانی ده‌وڵه‌تاندا له‌هه‌ناوی سیستمه‌كه‌دا. ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر یه‌ك زلهێزی جیهانی هه‌بێت له‌سه‌ر ئاستی سیستمی جیهانی، له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ی سیستمه‌كه‌ زیاتر هه‌وڵده‌ده‌ن كۆنترۆڵی بكه‌ن. له‌ڕوانگه‌ی واڵتزه‌وه‌، ئاناركی وه‌ك تایبه‌تمه‌ندی سه‌ره‌كی سیستمی نێوده‌وڵه‌تی به‌و مانایه‌ نایه‌ت كه‌ سیستمه‌كه‌ له‌جه‌نگێكی به‌رده‌وامدایه‌، به‌ڵكو ئه‌و پێیوایه كه‌ ئاناركی له‌ سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا هۆكارێكی بنه‌ڕه‌تی بووه‌ له‌ ڕێگری كردن له‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگێكی چاوه‌ڕاونكراو له‌نێوانی دوو زلهێزه‌كه‌دا، ئاناركی به‌واتای پره‌نسیپی ڕێكخراو (Ordering Principle)، ئه‌و دۆخه‌ی كه‌ زلهێزه‌كان گه‌مه‌كه‌ری سه‌ره‌كین له‌ سیستمه‌كه‌دا، ئه‌و دۆخه‌ی كه‌ هیچ ده‌وڵه‌تێك هاوكاری ده‌وڵه‌تێكی دیكه‌ ناكات.

سیستمی هاوسه‌نگی هێز Balance of Power System
واڵتز پێیوایه‌ كه‌ سروشتی سیستمی هاوسه‌نگی هێز به‌و شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تان هاوسه‌نگی هێز ئه‌نجامده‌ده‌ن ئه‌ویش له‌پێناو مانه‌وه‌ی خۆیان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌، یاخود به‌لایه‌نی زۆره‌وه‌  له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی پێگه‌ی هه‌ژموونگه‌راییان له‌سه‌ر ئاستی سیستمه‌كه‌.
ره‌خنه‌ی واڵتز له‌تیۆری هاوسه‌نگی هێز:
واڵتز ده‌ڵێت كه‌ تیۆری هاوسه‌نگی هێز توانای شیكردنه‌وه‌ی سیاسه‌ته‌ تایبه‌ته‌كانی ده‌وڵه‌تانی نییه‌، تیۆری هاوسه‌نگی هێز تیۆری سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تییه‌، نه‌وه‌ك تیۆری سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ده‌وڵه‌تان. ئه‌م تیۆره‌ پێت ده‌ڵێت جۆری ئه‌و هێزانه‌ چین فشارده‌خه‌نه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام پێمان نالێت كاردانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت بۆ ئه‌و هێزانه‌ چی ده‌بێت؟ ده‌ڵێت تیۆری سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی وه‌ك فشاره‌كانی بازاڕ وایه‌ له‌سه‌ر كارگه‌یه‌ك. بۆ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی كه‌ چۆن تاكه‌ ده‌وڵه‌تێك كاردانه‌وه‌ی ده‌بێت، ئێمه‌ به‌ته‌نها پێویستیمان به‌ تیۆری بازاڕ نییه‌، به‌ڵكو پێویستیشتمان به‌ تیۆریه‌كی تایبه‌ت به‌ كارگه‌كانه‌ له‌هه‌ناوی بازاڕدا. تیۆری هاوسه‌نگی هێز ناتوانێ پێمان بڵێ ده‌وڵه‌تان چۆن كاردانه‌وه‌یان ده‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ فشاره‌كانی سیته‌مه‌كه‌، به‌ڵكو ئه‌توانێت ئه‌وه‌مان پێ بڵێت كه‌ ده‌وڵه‌ت پێویسته‌ كاردانه‌وه‌ی هه‌بێت.
تاقیكردنه‌وه‌ی تیۆری هاوسه‌نگی هێز:
واڵتز تیۆری هاوسه‌نگی هێز ده‌خاته‌ به‌رده‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌ك و ده‌ڵێت كه‌ "ئه‌وه‌ پێویستییه‌ ده‌وڵه‌تێك ناچار ده‌‌كات كه‌ هاوسه‌نگی هێز ئه‌نجام بدات نه‌وه‌ك تایبه‌تمه‌ندی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ و سه‌ركرده‌كانی بێت". نمونه‌ی ئه‌مه‌ریكا پێش جه‌نگی دووه‌می جهانی دێنێته‌وه‌، كه‌ چۆن‌ سه‌ركرده‌ سه‌ربازیه‌كانی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ مه‌به‌ستیان نه‌بووه‌ له‌ڕووی سه‌ربازیه‌وه‌ وڵاته‌كه‌یان ده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازی بكات. چونكه‌ پێیانوابووه‌ ئه‌مه‌ له‌گه‌ل به‌هاكانی ئه‌مه‌ریكا یه‌ك ناگرێته‌وه‌، به‌ڵام له‌دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانییە‌وه‌ بیركردنه‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكیه‌كان گۆڕاوه‌ له‌رووی توانای سه‌ربازییه‌وه‌. ده‌وڵه‌ته‌ لاوازه‌كانی ناو سیستمه‌كه‌ش ئه‌گه‌ر ڕێگه‌یان پێبدرێت سه‌ربه‌ستانه‌ لایه‌ك هه‌ڵبژێرن، ئه‌وا ناچنه‌ پاڵ ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان كه‌ به‌رده‌وام هه‌ڕه‌شه‌ن بۆ سه‌ریان، به‌ڵكو ده‌چنه‌ پاڵ ده‌وڵه‌ته‌ لاوازه‌كان. ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌شی كه‌ كێبركێی یه‌كتر ده‌كه‌ن هه‌وڵده‌ده‌ن لاسایی زلهێزه‌كان بكه‌نه‌وه‌ له‌ڕووی گه‌شه‌دان به‌ توانا ته‌كنه‌لۆجی و سه‌ربازیه‌كانیان تاكوله‌وان بچن.

چاپته‌ری حه‌وته‌م/ هۆكاره‌ بوونیادییه‌كان و كاریگه‌رییه‌ ئابوورییه‌كان
چاپته‌ری حه‌وته‌م باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن ڕه‌فتار و ده‌رئه‌نجامی كرده‌وه‌كانی ده‌وڵه‌ت له‌سیستمێكی‌ ئاناركیدا‌ ده‌گۆڕێت و جیاوازن، به‌ڵام جیاوازی له‌ ستكره‌چه‌ره‌كان Structures به‌هۆی گۆڕانكارییه‌كانه‌وه‌یه‌ كه ‌به‌سه‌ر دابه‌شبوونی ڕێژه‌ییانه‌ی هێزی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن. مه‌به‌ستی واڵتز ڕوونكردنه‌وه‌ی جۆری فشاره‌كانه‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت له‌ سیستمه‌ جیهانییە‌ جیاوازه‌كانی وه‌ك دوو جه‌مسه‌ری، یاخود فره‌جه‌مسه‌ری.
واڵتز ده‌پرسێت كامیان باشتره‌، بوونی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌هێزی جه‌مسه‌ری یاخود ژماره‌یه‌كی كه‌م؟

ژماره‌ی جه‌مسه‌ره‌كان و پێوانه‌كردنی هێز:
واداده‌نرێت سیستمێك دووجه‌مسه‌ره‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی دوو ده‌وڵه‌ت، یاخود دوو بلۆك جۆرێك له‌په‌یوه‌ندی نائاساییان له‌نێواندا هه‌یه‌. واتا دوو بلۆكی نه‌یار به‌یه‌كن.
پله‌به‌ندی كردنی زلهێزه‌كان به‌درێژایی مێژوو ئاسان نییه‌، كۆده‌نگییه‌كانیش له‌باره‌ی باڵاده‌ستی زلهێزه‌كانه‌وه‌ له‌ قۆناغێكی مێژوویی دیاریكراودا ئاسان نییه‌.
هه‌ر له‌ سه‌رده‌می وێستڤالیاوه‌ تاكو ئێستا (1979) به‌درێژایی ئه‌و كاته‌، زۆرترین ژماره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌كان كه‌ توانیویانه‌ وه‌كو جه‌مسه‌ر ده‌ربكه‌ون 8 ده‌وڵه‌ت بوون، به‌ڵام له‌و قۆناغه‌ی كه‌ ئه‌و كتێبه‌كه‌ی نووسیوه‌ ته‌نها 2 جه‌مسه‌ر بوونی هه‌بووه‌.
پاشان واڵتز له ‌كتێبه‌كه‌یدا باسی له‌لایه‌نه‌ باشه‌كانی نایه‌كسانی له‌دابه‌شبوونی تواناكانی ده‌وڵه‌ت كردووه‌:
له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ سوودی نایه‌كسانی له‌دابه‌شبوونی تواناكانی ده‌وڵه‌ت  بریتییه‌ له‌ كاری پێكه‌وه‌یی. له‌نمونه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ بوونی ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ زلهێز ده‌توانن باشتر لێكتێگه‌یشتنیان هه‌بێ سه‌باره‌ت به‌ سه‌پاندنی هێز و سیاسه‌ت و بیركردنه‌وه‌كانیان به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تانی لاواز و بچووكی نێو سیستمه‌كه‌. بۆ نمونه‌ سه‌پاندنی شێوازی ئیداره‌دانی ئابووری بازاڕ، توانا دیپلۆماسییه‌كان. واڵتز پێیوایه‌ تاكو ژماره‌ی جه‌مسه‌ره‌كان زۆرتر بن كاری هاوبه‌ش و ده‌سته‌جه‌معی گرانتر ده‌بێت.

تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی سیستمه‌  ژماره‌ بچووكه‌كان:
ده‌وڵه‌تی به‌رهه‌مهێنه‌ری بچووك ناتوانێت كاریگه‌ری له‌سه‌ر نرخی كاڵا و شمه‌كه‌كان هه‌بێ.
ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ ده‌وڵه‌تی به‌رهه‌مهێنه‌ری گه‌وره‌ ده‌توانن كاریگه‌ری له‌سه‌ر نرخ و ئابووری بازار دروستبكه‌ن، هه‌روه‌ها ده‌توانن چاودێری ده‌وڵه‌ته‌ كێبڕكێكاره‌كانی دیكه‌ بكه‌ن، هه‌وڵده‌ده‌ن كاریگه‌ریان له‌سه‌ر دابنێن، یاخود ڕووبه‌ڕوویان ببنه‌وه‌.
ئه‌و قسه‌یه‌ی كه‌ ده‌ڵێت ده‌وڵه‌تان ڕه‌فتاریان به‌گوێره‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیانه‌ ته‌نها ئه‌وكاته‌ جێگای بایه‌خ و سه‌رنجه‌ كه‌ ئێمه‌ بزانین و تێبگه‌ین چ هۆكارێك وای لێكردوون ئه‌و ڕه‌فتاره‌ بنوێنن.
مه‌به‌ستی واڵتز چییه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌ڵێت "بوونی ژماره‌یه‌كی كه‌متر له‌ده‌وڵه‌تی بچووك له‌ سیستمه‌كه‌دا باشتره،‌ یاخود دڵگیرتره‌ Why smaller is more beautiful than small؟
مه‌به‌ستی واڵتز له‌م ده‌سته‌واژه‌‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بوونی ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ ده‌وڵه‌تی به‌رهه‌مهێنه‌ری گه‌وره‌ باشتره‌ بۆ سیستمی نێوده‌وڵه‌تی به‌روارد به‌ بوونی ژماره‌یه‌كی زۆر. ئه‌و پێیوایه‌ تاكو ئه‌م ژماره‌یه‌ كه‌متر بێت ده‌ستكه‌وتی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌ به‌رهه‌مهێنه‌رانه‌ زیاتر ده‌بێت له‌سیستمه‌كه‌دا. ئه‌مه‌ش واده‌كات ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ پاڵنه‌ری كه‌متریان هه‌بێت به‌ ئاڕاسته‌ی گۆڕینی بوونیادی سیستمه‌كه‌، بۆ نمونه‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیاندا. واڵتز ده‌ڵێت ژماره‌یه‌كی كه‌می زلهێز واتای بوونی كاری پێكه‌وه‌یی زیاتر، زۆرتربوونی ده‌ستكه‌وته‌كانیان و كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌گه‌ره‌كانی هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگی گه‌وره‌.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ده‌وڵه‌تان كه‌ چۆن گۆڕانیان به‌سه‌ردادێت له ‌ئه‌گه‌ری هه‌ر گۆڕانكارییه‌ك له‌ سیستمه‌كه‌دا. لێره‌دا واڵتز ده‌یه‌وێت ڕووبه‌ڕووی ئایدیا لیبراڵییه‌كان بێته‌وه‌ كه‌ پێیانوایه‌ گه‌شه‌سه‌ندنی بیرۆكه‌ی پشت به‌ یه‌كتر به‌ستنی ده‌وڵه‌تان "Interdependence" ده‌بێته‌  هۆی دروستبوونی دۆخی ئاشتی جیهانی:
سروشتی ئابووری پشت به ‌یه‌كتر به‌ستن به‌شێوه‌یه‌كه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێك له‌ ئاسیا زیانی پى بگات، كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر ئابووری ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا، ئه‌مه‌ش بۆ سه‌قامیگری سیستمه‌كه‌ خراپه‌.
هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی سۆڤێت و ئه‌مه‌ریكا مامه‌ڵه‌ی بازرگانییان به‌شێوه‌یه‌كی زۆركه‌م بووه‌ له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌دا به‌راورد به‌و مامه‌ڵه‌ بازرگانییە‌ زۆره‌ی هه‌ریه‌ك له‌ به‌ریتانیا، فه‌ره‌نسا، ئه‌ڵمانیا و ئیتالیا له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌دا كردویانه‌ له‌ سیستمی جیهانی فره‌ جه‌مسه‌ریدا واتاله‌پێش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی.

پشت به ‌یه‌كتر به‌ستن وه‌ك زیانێك بۆ هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت/ interdependence as a mutual vulnerability
سیاسه‌تی پشت به ‌یه‌كتر به‌ستن پێوانه‌ ده‌كرێت له‌ڕێگه‌ی:
بڕی ئه‌و كاڵایه‌ی كه‌ بازرگانی پێوه ‌ده‌كرێت.
جۆری كاڵاكه‌، گرنگییه‌كه‌ی، تاچه‌ند ده‌وڵه‌ت پێویستی به‌و كاڵایه‌ هه‌یه‌ كه‌ هاورده‌ی ده‌كات.
پشت به ‌یه‌كتر به‌ستن به‌ بۆچوونی واڵتز زیانی دوولایه‌نه‌ی هه‌یه‌ له‌نێوانی ده‌وڵه‌تاندا. هه‌ر‌یه‌ك له‌ ئه‌مه‌ریكا و سۆڤێت دوو ده‌وڵه‌ت نه‌بوون زۆر پشتیگری له‌ سیاسه‌تی ئابووری پشت به ‌یه‌كتر به‌ستن بكه‌ن. ئه‌گه‌ر به ‌ته‌نها سه‌یرێكی ئه‌مه‌ریكا بكه‌ین بۆ نمونه‌، هێنده‌ی ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ پشتیان به ‌ئه‌مه‌ریكا به‌ستووه‌، هێنده‌ ئه‌مه‌ریكا پشتی به‌وان نه‌به‌ستیووه‌. ته‌نانه‌ت له‌ ده‌یه‌ی حه‌فتاكان و له‌سه‌رده‌می قه‌یرانی وه‌ستانی هه‌نارده‌ی نه‌وتی وڵاتانی عه‌ره‌بی بۆ بازاره‌كانی جیهان، ئه‌مه‌ریكا زۆركه‌متر زیانی به‌ركه‌وت به‌راورد به‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و یابان، چونكه‌ خودی ئه‌مه‌ریكا ته‌نها 3٪ كڕیاری نه‌وتی ولاتانی به‌رهه‌مهێنی نه‌وت بوو له‌رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست.

چاپته‌ری هه‌شته‌م: هۆكاره‌ بوونیادییه‌كان و كاریگه‌رییه‌ سه‌ربازییه‌كان Structural Causes and Military Effects
واڵتز به‌ ئاشكرا له‌كتێبه‌كه‌یدا ده‌ڵێت كێشه‌كانی ئاسایشی نیشتمانی ده‌وڵه‌ت له‌ سیستمی فره‌جه‌مسه‌ریدا زۆر زیاترن به‌راورد به‌ سیستمی دوو جه‌مسه‌ری. له‌م ڕووه‌وه‌ باس له‌ سه‌قامگیری سیستم ده‌كات.
مه‌به‌ست چییه‌ له‌ سه‌قامگیری سیستم له‌ ڕوانگه‌ی واڵتزه‌وه‌؟
سه‌قامگیری واتای مانه‌وه‌ی سیستمه‌كه‌ به‌شێوه‌ی ئه‌ناركی، واتا فه‌وزه‌وی.
سه‌قامگیری سیستمی سیاسی نێوده‌وڵه‌تی واتای نه‌گۆڕانی ژماره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان له‌میانه‌ی سیستمه‌كه‌دا.
په‌یوه‌ستیه‌كی زۆر هه‌یه‌ له‌نێوانی مانه‌وه‌ی سیستمه‌كه‌ له‌گه‌ڵ مانه‌وه‌ی زلهێزه‌كانی ناو سیستمه‌كه‌.
ته‌نها دوو جۆر له‌سیستم بوونی هه‌بووه‌، فره‌جه‌مسه‌ری تاكو جه‌نگی دووه‌می جیهانی، دووجه‌مسه‌ری پاش جه‌نگی دووه‌می جیهانی.

سیستمی فره‌ جه‌مسه‌ری (Multipolar Systems)
واڵتز ده‌ڵێت بیرۆكه‌یه‌كی هه‌ڵه‌ هه‌بووه‌ كه‌ پێیوابووه‌ سیستمی دووجه‌مسه‌ری ناسه‌قامیگره‌، به‌ڵام سیستمی فره‌ جه‌مسەری كه‌ له‌ 4 زلهێز پێكهاتووه‌ سه‌قامگیره‌، ئه‌گه‌ر ببێته‌ پێنج ده‌وڵه‌تیش ئه‌وا باشتره‌. به‌ڵام واڵتز سیستمێكی فره‌جه‌مسه‌ری كه‌ له‌سێ ده‌وڵه‌ت پێكهاتبێ به‌ كێشه‌دار وه‌سفی كردووه،‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دوو زلهێزیان به‌ئاسانی ده‌توانن هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر ئه‌وی دیكه‌.
له‌ئه‌گه‌ری چوونه‌ نێو دوو كه‌مپ، یان دوو بلۆك، نیشانه‌ی ئه‌وه‌ نییە‌ كه‌ سیستمه‌ فره‌ جه‌مسه‌رییه‌كه‌ بووه‌ته‌ دوو جه‌مسه‌ری.
له‌سیستمی فره‌ جه‌مسه‌ریدا هاوپه‌یمانێتییه‌كان جێگیر نین. له‌به‌رئه‌وه‌ متمانه‌ی نێوان ده‌وڵه‌ته‌كان زۆرنییە‌، له‌هه‌ركاتێكدا بێت ئه‌و هاوپه‌یمانێتیه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌. له‌ئه‌گه‌ری جێهێشتنی هه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌ندامێك، كێشه‌ بۆ ئه‌وانی دیكه‌ دروست ده‌بێت.high interdependence
له‌ سیستمی دوو جه‌مسه‌ریدا هێنده‌ی ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مه‌ریكا پێویستیان به‌ واشنتۆنه‌، هێنده‌ ئه‌مه‌ریكا پێویستی به‌وان نییه‌. واتا له سیستمی دووجه‌مسه‌ری ئه‌مه‌ریكا ده‌یتوانی ته‌نها ته‌ركیزی له‌سه‌ر دوژمنه‌كانی بێت low interdependence.

سیستمی دووجه‌مسه‌ری/ Bipolar System
هه‌ردوو ده‌وڵه‌ته‌كه‌ لێكچوونێكی زۆریان هه‌یه‌ له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌كیان به‌وپێیه‌ دوو زلهێزی جیهانین، كاریگه‌ری گه‌وره‌یان به‌سه‌ر سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌. سه‌ره‌ڕای جیاوازیان له‌ڕووی سیستمی سیاسی و ئابووریانه‌وه‌.
سیستمی دووجه‌مسه‌ری ئاستێكی به‌رزی له‌خستنه‌ڕووی مه‌ترسی هه‌یه‌ له ‌ئه‌گه‌ری ڕووبه‌رووبونه‌وه‌ی هه‌ردوو زلهێزكه‌ به‌هۆی پێیشكه‌وتووییان له‌ ڕووی ته‌كنه‌لۆجیای سه‌ربازییه‌وه‌.
ئه‌م سیستمه‌ ئه‌وه‌ی باشه‌ كه‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان تیایدا ئاسانتره‌، چونكه‌ له‌نێوانی دوو لایه‌نه‌ و ترسیان له‌یه‌كتر نییە‌.
بوونی چه‌كی ئه‌تۆمی هه‌ردوو زڵهىزه‌كه‌ی هۆشیار كردووه‌ته‌وه‌ له‌ڕێگری كردن له‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ هۆكارێكیشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت به‌وریاییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتر بكه‌ن.

به‌راوردی فره‌جه‌مسه‌ری له‌گه‌ل دووجه‌مسه‌ری له ڕروانگه‌ی کێنس واڵتزه‌وه‌:
له‌ سیستمی فره‌جه‌مسه‌ریدا ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ره‌شه‌یه‌ دیار نییە‌.
مه‌ترسییه‌كان زیاد ده‌كه‌ن، به‌رپرسیارێتییه‌كان نادیارن، به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیش ناڕوونن.
ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ ده‌توانن وه‌ڵامیان هه‌بێت بۆ هه‌رجۆره‌ پێشكه‌وتنێكی هاوپه‌یمانێتییه‌كان.
خوێندنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی بارودۆخه‌كان له‌لایه‌ن هه‌ندێك، یان هه‌موو ده‌وڵه‌تانی ناو سیستمه‌كه‌وه‌ ده‌بینرێت.

به‌ڵام له‌ سیستمی دووجه‌مسه‌ریدا
سه‌رچاوه‌ی هه‌ڕه‌شەكه‌ ڕوون و دیاره‌ كێیه‌.
مه‌ترسییه‌كان، به‌رپرسیارێتییه‌كان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان ڕوون و ئاشكران.
ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان ده‌بێت وه‌ڵامی ئه‌گه‌ره‌كانیان هه‌بێت، چونكه‌ كه‌سی دیكه‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ نابینێت.
خوێندنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ ناكرێت له‌لایه‌ن هه‌ردوو زلهێزه‌كه‌وه‌، به‌ڵام هه‌رجۆره‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی زیاد له‌پێویست له‌لایه‌ن یه‌كێك له‌دوو زلهێزه‌كه‌وه‌ مه‌ترسی جدی دروستده‌كات.

چاپته‌ری نۆیه‌م/ به‌ڕێوه‌بردنی كارورباره‌ جیهانییە‌كان، چۆن جیاوازی له‌ جه‌مسه‌ره‌كاندا كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباره‌كانی جیهانداThe Management of International Affairs
له‌ ڕوانگه‌ی واڵتزه‌وه‌ هێزPower هۆكارێك نییە‌ بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئه‌وی دی. به‌ڵكو ئامڕازێكه‌ بۆ پارێزگاری له‌خۆكردن و هێشتنه‌وه‌ی سه‌روه‌ری ده‌وڵه‌ت به‌رامبه‌ر به‌ هێزه‌كانی دیكه‌ی ناو سیستمه‌كه‌.
به‌هۆی هێزه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت چالاكی و كرده‌وه‌ی به‌رفراوان ئه‌نجام بدات.
ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ كه‌ خاوه‌ن پاشخانێكی به‌هێزی ئابووری و سه‌ربازییه‌ ده‌توانێت كێبڕكێ ئاسته‌نگه‌كان بكات.

سیستمه‌كانی به‌ڕێوه‌بردن، تێچووه‌كان و وه‌زیفه‌ی ئیداره‌دانی سیستمه‌كه‌ له‌دۆخی ئه‌ناركیدا:
واڵتز ده‌ڵێت كه‌ خه‌ڵكی پێیانوایه‌ كه‌ تێچووی جه‌نگه‌كان زۆر زیاتره‌ به‌راورد به‌ به‌دیله‌كانی جه‌نگ، له‌نمونه‌ی دروستكردن و به‌هێزكردنی سیستمه‌كانی ئیداره‌دان. پاشان واڵتز ده‌پرسێت بۆچی ئه‌نجامدانی كاری گشتی و ده‌سته‌جه‌معی له‌چوارچێوه‌ی سیستمی ئه‌ناركیدا ئاسته‌مه؟‌ هزری سه‌ره‌كی واڵتز له‌م چاپته‌ره‌ی كۆتایی كتێبه‌كه‌یدا له‌ده‌وری ئه‌ركی، یاخود زه‌روره‌تی بوونی حكومه‌تێكی جیهانی ده‌سووڕێته‌وه‌، ئه‌و ناڵێ كه‌ بوونی ئه‌م حكومه‌ته‌ جیهانییە‌ پێویست نییه‌، به‌ڵام پێیوایه‌ كه‌ زۆر كارێكی گرانه‌ به‌دی بێت. پاشان ده‌ڵێت له‌ سیستمی جیهانی دووجه‌مسه‌ریدا ده‌كرێت لێكتێگه‌یشتنی خێراتر و به‌هێزتر هه‌بێت له‌پێناو چۆنێتی مامه‌ڵه ‌كردن له‌گه‌ڵ كێشه‌ جیهانییە‌كان به‌راورد به‌ سیستمی فره‌ جه‌مسه‌ری. هه‌روه‌ك ده‌ڵێت "زلهێزه‌كان توانای چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان و دانانی یاسای گه‌مه‌كانیان هه‌یه‌، كه‌متر نیگه‌رانی ده‌ستكه‌وته‌ ڕێژه‌ییه‌كانن به‌ هۆی به‌هێزی پێگه‌ی ئابووری و سه‌ربازییه‌كانیانه‌وه‌".

زلهێزه‌كان و ئیداره‌دانی سیستم/Great Powers and System Management
لێره‌دا واڵتز ئاماژه‌ به‌ سیاسه‌تی زلهێزه‌كان ده‌كات كه‌ له‌وانه‌یه‌ بیانه‌وێ گۆڕانكاری به‌سه‌ر سیستمه‌كه‌دا بێنن، یاخود بیانه‌وێت تێكیبشكێنن له‌دژی زڵهێزه‌كانی دیكه‌ی ناو سیستمه‌كه‌ ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی هاندانی ده‌وڵه‌ته‌ بچوكه‌كان تاكو په‌یوه‌ست ببن به‌ یه‌كه‌وه،‌ یاخود ئه‌مانیش ببنه‌ هێزی گه‌وره‌. بۆ نمونه ئه‌مه‌ریكا دژی سۆڤـ‍ێت ئه‌م سیاسه‌تی گرتبووه‌به‌ر. یان به‌دیوێكی دیكه،‌ ئه‌مه‌ریكا هاوكاری ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپای كرد له‌ لێكنزیك كردنه‌وه‌ی یه‌كێتی ئه‌وروپا ئه‌ویش له‌پێناو به‌ڕێوه‌بردنی كاروباره‌ جیهانییە‌كان. ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان به‌گوێره‌ی ئه‌و پێگه‌ به‌هێزه‌ ئابووری و سه‌ربازی و سیاسیانه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ ترسیان نییه‌ له‌ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی كێشه‌كانی نێو سیستمه‌كه‌. ئه‌وان ده‌توانن پارێزگاری له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری و سیاسی خۆیان بكه‌ن. بۆ نمونه‌ ئه‌مه‌ریكییه‌كان هه‌میشه‌ واخۆیان نیشان ده‌ده‌ن كه‌ هه‌موو هه‌وڵێكیان كۆتایی هێنانه‌ به‌  ململانێكان له‌نێوانی ده‌وڵه‌تاندا، ده‌یانه‌وێ واده‌ربكه‌و‌ن كه‌ پشتیوانی له‌ ئاشتی نێوان ده‌وڵه‌تان ده‌كه‌ن، مه‌به‌سته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ چونكه‌ ئه‌مه‌ریكا كلیلی گه‌مه‌كه‌ لای خۆیه‌تی وه‌ك زلهێزی جیهانی له‌به‌رئه‌وه‌ نیگه‌ران نییە‌ له‌ ڕۆڵی ئه‌وانی دیكه‌.
واڵتز دواتر ده‌پڕسێت ئه‌گه‌ر ئه‌وروپا ببوایه‌ته‌ سێهه‌م زلهێزی جیهانی دوای ئه‌مه‌ریكا و سۆڤێت له‌ده‌رئه‌نجامدا:
له‌به‌رهۆكاری ته‌قلیدی، ئایدۆلۆجی و لێكنزیكی سیاسی ئه‌م هێزه‌ جیهانییە‌ له‌ بلۆكی ڕۆژئاوا و ئه‌مه‌ریكاوه‌ نزیك ده‌بوو، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین كه‌وا هه‌رده‌وڵه‌ته‌ خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندی خۆیه‌تی، كه‌ ئه‌مه‌ش پێشبینییە‌كان سه‌باره‌ت به‌ ده‌وڵه‌تان كارێكی قورس بێت.
هه‌ریه‌ك له‌ سۆڤێت و ئه‌وروپای تازه‌ دروست بوو ده‌بوونه‌ هێزی لاوازتر به‌راورد به‌ ئه‌مه‌ریكا ئه‌مه‌ش ئه‌و گریمانه‌یه‌ی دروست ده‌كرد كه‌ ئه‌وروپا و سۆڤێت هاوسه‌نگی هێزیان دژی ئه‌مه‌ریكا بكردایه‌.
له‌ئه‌گه‌ری بوونی سێهه‌م زلهێزی جیهانی، نادڵنیاییه‌كی زۆر، ئالۆزییه‌كی زۆر بڵاوده‌بووه‌‌وه‌ له‌ سیستمه‌كه‌دا.
له‌ده‌یه‌ی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوو ئه‌مەریكا به‌دوای هێشتنه‌وه‌ و مانه‌وه‌ی سیستمه‌كه‌ كاری كردووه‌،ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی پێگه‌یشتنی سیستمی جیهانی دووجه‌مسه‌ری ده‌به‌خشی.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، واڵتز ده‌ڵێت "ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان پشتگیری له‌ مانه‌وه‌ی سیستمی هاوسه‌نگی هێز ده‌كه‌ن له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی خۆیاندا، به‌ڵام ئه‌م سیاسه‌ته‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌ته‌ مامناوه‌نده‌كان، یاخود بچوكه‌كانیشه‌، چونكه‌ نابنه‌ نێچیری ده‌وڵه‌تی زلهێز له‌سیستمه‌كه‌دا. پێیوایه‌ كه‌ ده‌بێت هه‌میشه‌ ئه‌و هزره‌مان لا دروست بێت كه‌ ئیداره‌دانی كاروباره‌ جیهانییە‌كان له‌ سیستمی دووجه‌مسه‌ریدا سه‌ركه‌وتووه‌ به‌راورد به‌ سیستمی فره‌ جه‌مسه‌ری. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، واڵتز مه‌ترسی خۆی نه‌شاردووەته‌وه‌ له‌ مه‌ترسییه‌كانی سیستمی تاكجه‌مسری، كه‌ تیایدا زڵهێزێكی جیهانی كه‌ باڵانسی هێز له‌دژی ناكرێت له‌لایه‌ن ئه‌وانی دیه‌وه‌، ئه‌م تاكه‌ زلهێزه‌ ده‌بێته‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆسه‌ر ئاسایشی جیهانی و ئاشتی نێوده‌وڵه‌تی.
لایه‌نی باشی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مه‌ریكا The Goods of the US
دواجار واڵتز ده‌ڵێت كه‌ زلهێزكی وه‌ك ئه‌مه‌ریكا ناكرێت هه‌ر دیوه‌ خراپه‌كه‌ی پیشان بدرێت، به‌ڵكو ئه‌مه‌ریكا دیوی باشه‌شی هه‌یه‌. ڕاسته‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ شه‌ڕی ڤێتنام، له‌ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا شكستی هێنا، به‌ڵام ئه‌مه‌ریكا له‌ باكووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا ده‌ستكه‌وتی مه‌زنی به‌ده‌ستهێناوه‌، بۆ نمونه‌ ڕێگری كردن له‌ گه‌شه‌سه‌ندنی ناكۆكی و ململانێكانی نێوان كۆریای باكوور و كۆریای باشوور، یاخود له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. واتا ئه‌مه‌ریكا به ‌باشی ڕۆڵی پۆلیسی جیهانی بینییە‌وه‌. ده‌ڵێت سه‌ركرده‌كان جیهان زۆرتر داواكاری هاتنی ئه‌مه‌ریكایان كردووه‌ وه‌ك له‌ ڕۆیشتنی.

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure