قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن و سێكته‌ره‌كانى ئاسایش: فراوانكردنى چه‌مكی ئاسایش

26/07/2021

هاوڕێ حه‌سه‌ن حه‌مه‌


پێشه‌كی
له‌ ڕوانگه‌ى تیۆرى ڕیالیزمی نوێوه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێودەوڵەتییە‌كاندا، چه‌مكی ئاسایش ته‌نها تایبه‌ته‌ به‌ ده‌وڵه‌ت، هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ره‌كیش له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازییه‌. كه‌واته‌ له‌ڕوانگه‌ى ڕیالیزمه‌كانه‌وه‌، ته‌نها ده‌وڵه‌تان یه‌كه ‌و ئاكته‌رى ئاسایشن، به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كیش ڕووبه‌ڕووى یه‌ك جۆر له‌ هه‌ڕه‌شه‌ ده‌بنه‌وه‌، كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازییه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانى تره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. به‌ڵام ئه‌م دیده‌ به‌رته‌سكه‌ بۆ ئاسایش له‌ ساڵانى نه‌وه‌ده‌كاندا له‌لایه‌ن توێژه‌رانى سه‌ر به‌ قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووى ڕه‌خنه‌ى توندبووه‌وه ‌و به‌توندی به‌رهه‌ڵستی كرا. به‌شدارى ناوازه‌ى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن له‌ بوارى ئاسایشدا خۆى له‌ فراوانكردنى چه‌مكی ئاسایشدا ده‌بینێته‌وه‌ له‌ڕووى زیادكردنى ئاكته‌ره‌كانى ئاسایش و زیادكردنى كۆمه‌ڵێك هه‌ڕه‌شه ‌و مه‌ترسی بۆ بوارى ئاسایش له‌ پاڵ هه‌ڕه‌شه‌ سه‌ربازییه‌كاندا. لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێیانوایه‌ له‌ پاڵ ده‌وڵه‌تدا چه‌ندین یه‌كه‌ى ئاسایشى تر بوونیان هه‌یه‌، كه‌ هه‌روه‌ك ده‌وڵه‌ت له‌پێناو مانه‌وه‌ی خۆیاندا تێده‌كۆشن. هه‌روه‌ها له‌ پاڵ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازیدا، توێژه‌رانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن كۆمه‌ڵێك هه‌ڕه‌شه ‌و مه‌ترسی تریان له‌ بوارى ئاسایشدا زیادكرد. لێره‌وه‌ توێژه‌رانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن هه‌ستان به‌ فراوانكردنى چه‌مكی ئاسایش له‌ ڕێگه‌ى زیادكردنى كۆمه‌ڵێك ئاكته‌رى تر بۆ بوارى ئاسایش و زیادكردنى كۆمه‌ڵێك هه‌ڕه‌شه‌ى جیاواز له‌پاڵ هه‌ڕه‌شه‌ سه‌ربازییه‌كاندا. له‌م كورته‌ توێژینه‌وه‌یه‌دا باس له‌ سێكته‌ره‌كانى ئاسایش ده‌كه‌ین له‌ ڕوانگه‌ى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌، له‌ هه‌ر سێكته‌رێكدا ئاماژه‌ به‌ ئاكته‌ره‌كانى ئاسایش و هه‌ڕه‌شه ‌و مه‌ترسییه‌كان بۆ سه‌ر ئاكته‌ره‌ ئاسایشییه‌كان ده‌كه‌ین.

به‌شدارییه‌كانى تیۆرى ڕیالیزم له‌ بوارى ئاسایشدا
هه‌ر له ‌سه‌رەتاى جه‌نگى جیهانى دووه‌مه‌وه‌ تاوه‌كو كۆتاییهاتنى جه‌نگى سارد تیۆرى ڕیالیزم به‌شدارییه‌كی گرنگ و كاریگه‌ری پێشكه‌شكرد له‌ بوارى ئاسایشدا. ئه‌گه‌رچى هه‌ندێك توێژه‌رى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى له‌ دواى جه‌نگى سارد بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌یان ده‌ستپێكرد كه‌ كۆتاییهاتنى جه‌نگى سارد به‌ ماناى كۆتاییهاتن و مه‌رگى ڕیالیزم دێت، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ى كه‌ چی دى ڕیالیزم له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كاندا تواناى خۆ گونجاندنى نییە‌، ناتوانێت بارودۆخی نوێی دواى جه‌نگی سارد بخوێنێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م بۆچوونه‌ زۆر به‌توندى له‌لایه‌ن دامه‌زرێنه‌رى تیۆرى ڕیالیزم، كینز ۆڵتزه‌وه‌ به‌رهه‌ڵستى كرا، ۆڵتز وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك له ‌به‌رامبه‌ر نه‌یارانى ڕیالیزم بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ چى گۆڕانكارییه‌ك ڕوویداوه‌ له ‌دواى جه‌نگى سارد كه ‌وای كردووه‌ ڕیالیزم چی دى تواناى ته‌فسیر و لێكدانه‌وه‌ى نه‌مابێت؟ به‌ بۆچونى ۆڵتز له‌سه‌ر ئاستى سیستمى نێوده‌وڵه‌تى هیچ گۆڕانكارییه‌ك ڕووینه‌داوه‌، هێشتا سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى سیاسه‌تێكى فه‌وزه‌وییه‌ "نه‌بوونى حكومه‌تێكى جیهانى كه‌ یاساكانى به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تاندا بسه‌پێنێت". به‌م هۆیشه‌وه‌ ده‌وڵه‌تان پارێزراو نین له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازى ده‌وڵه‌تانى تر. دووه‌مینیان، ۆڵتز پێیوایه‌ هێشتا ده‌وڵه‌تان گرنگى ده‌ده‌ن به‌ ده‌ستكه‌وتى ڕێژه‌یی له‌ هاوكێشه‌ و كارلێكه‌ نێودەوڵەتییە‌كاندا "ئه‌مه‌ش هاریكارى زه‌حمه‌تتر ده‌كات له‌ نێوان ده‌وڵه‌تاندا، به ‌تایبه‌تى له‌بوارى ئه‌منیدا(1). بۆ ڕیالیسته‌كان، ده‌وڵه‌ت هێشتا یه‌كه‌ى سه‌ره‌كى ئاسایشه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌ت خاوه‌نى سه‌روه‌رییه ‌و هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ره‌كى له‌سه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌تان بریتییه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازى(2). بۆ ڕیالیسته‌كان هه‌ر هه‌وڵێك به‌ئاڕاسته‌ى فراونكردنى چه‌مكى ئاسایش بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ كێشه‌ مه‌ترسیداره‌كانى وه‌ك پیسبوونى ژینگه ‌و نه‌خۆشییه‌ مه‌ترسیداره‌كان له‌خۆبگرێت ده‌بێته‌ هۆى شێواندنى ماناى لۆژیكى چه‌مكى ئاسایش و ڕێگر ده‌بێت له‌وه‌ى كه‌ چاره‌سه‌رى گونجاو بۆ ئه‌و كێشانه‌ بدۆزرێته‌وه(3).
 ده‌كرێت بوترێت تیۆرى ڕیالیزم هێشتا خاوه‌نى چه‌ندین ڕه‌گه‌زى گرنگه‌: له‌وانه‌ بۆ نموونە‌ ئه‌و گرنگییه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌تان به ‌بوارى سه‌ربازى ده‌ده‌ن خۆى بۆ خۆى ماناى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تان هێشتا ترسیان هه‌یه‌ له‌ هێرشى سه‌ربازى ده‌وڵه‌تانى تر، ئه‌مه‌ش واتاى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێشتا ده‌وڵه‌تان له‌سه‌رده‌مى جیهانگیریدا هه‌ست به‌ كاریگه‌رییه‌كانى ئا‌نارشیه‌ت ده‌كه‌ن. بۆ نموونە‌ هێشتا ئه‌و خه‌رجییه‌ى ده‌وڵه‌تان بۆ بوارى سه‌ربازى تەرخانى ده‌كه‌ن، ده‌ هێنده‌ى ئه‌و بوودجه‌یه‌یە كه‌ ده‌وڵه‌تانى له‌بوارى مرۆییدا خه‌رجی ده‌كه‌ن(4). زیاتر له‌مه‌ش مه‌ترسى هێرشى سه‌ربازى بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌تان به‌سه‌رنه‌چووه‌، له‌دواى جه‌نگى سارده‌وه‌ سێ ململانێی چه‌كدارى نێوده‌وڵه‌تى له‌نێوان ده‌وڵه‌تاندا ڕوویداوه(5).

قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن: سێكته‌ره‌كانى ئاسایش
هه‌روه‌ك له‌ پێشتردا باسكرا، له ‌كۆندا دیراساتى ئاسایش له‌ژێر كاریگه‌رى توێژه‌رانى ڕیالیزمدا بوو. توێژه‌رانى ڕیالیزم پێناسه‌ى ئاسایش ده‌كه‌ن وه‌ك كایه‌یه‌ك له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌ربازی و به‌كارهێنانى هێز و كۆنتڕۆڵ كردنى هێزى سه‌ربازی. به‌ڵام ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ به‌رته‌سه‌كه‌ بۆ ئاسایش له‌لایه‌ن توێژه‌رانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌ كه‌وته‌ به‌ر ڕه‌خنه ‌و به‌ توندی به‌رهه‌ڵستی كرا، به‌شێوه‌یه‌ك توێژه‌رێكى وه‌ك بارى بوزان پێیوایه‌ چه‌مكی ئاسایش له‌ ساڵانى هه‌شتاكاندا چه‌مكێكى پشتگوێخراو بووه‌ له‌ بوارى ئه‌كادیمیادا. قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن ڕه‌گوڕیشه‌ى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ په‌یمانگاى توێژینه‌وه‌ى ئاشتى كۆپنهاگن كه‌ له‌ ساڵى 1985دا دامه‌زراوه‌. به‌تایبه‌تى ڕه‌گوڕیشه‌ى قوتابخانه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شاكاره‌ به‌پێزه‌كه‌ى بارى بوزان و ئۆلی وه‌یڤه‌ و جاپ دی ویڵدى به‌ناونیشانى "ئاسایش: چوارچێوه‌یه‌كى نوێ بۆ شیكارى"، كه‌ له‌ ساڵى 1998دا بڵاوكرایه‌وه‌. له‌م به‌شه‌دا به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كی باس له‌ سێكته‌ره‌كانى ئاسایش ده‌كه‌ین له ‌ڕوانگه‌ى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌. توێژه‌رانى دیارى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن كۆكن له‌سه‌ر دابه‌شكردنى ئاسایش بۆ پێنج سێكته‌رى سه‌ره‌كی:

یه‌كه‌م/ سێكته‌رى سه‌ربازی
له‌ سێكته‌ری سه‌ربازیدا، ده‌وڵه‌ت هێشتا گرنگترین یه‌كه‌ى ئاسایشه‌، به‌ڵام تاكه‌ یه‌كه‌ش نییە‌. هه‌روه‌ها ده‌سته‌بژێرى سیاسی ده‌وڵه‌ت گرنگترین ئاكته‌رى به‌ ئه‌منی كردنه‌، بڕیارده‌رى سه‌ره‌كییه‌ له‌ بوارى ئاسایشدا له‌ڕووی ده‌ستنیشان كردن و بڕیاردان له‌سه‌ر هه‌ڕه‌شه‌كانى سه‌ر ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام دیسانه‌وه‌ ده‌سته‌بژێرى سیاسیش تاكه‌ بڕیارده‌ر نییە‌. ده‌وڵه‌تى مۆدێرن به‌ سه‌روه‌رى پێناسه‌ ده‌كرێت و جیاده‌كرێته‌وه‌، كه‌ ئه‌ویش بریتییە ‌له‌ مافێكى تایبه‌ت بۆ فه‌رمانڕه‌وایی كردن به‌سه‌ر هه‌رێم و ناوچه‌یه‌كى دیاریكراو و دانیشتوانه‌كه‌ى. لێره‌وه‌ ده‌وڵه‌ت مافی به‌رگریكردن و به‌كارهێنانى هێزى هه‌یه‌ له‌ دژى نه‌یاره‌ ده‌ره‌كی و ناوخۆییه‌كانی. ده‌وڵه‌ت ده‌بێت هێزى هه‌بێت تا بتوانێت به‌رگرى له‌خۆى بكات له‌به‌رامبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ ده‌ره‌كییه‌كان، ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ى كه‌ سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت و خاكی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌نه‌ ئامانج، به‌ڵام هه‌موو كات ده‌وڵه‌ت له ‌ڕێگه‌ى پرۆسه‌ى به‌ ئه‌منی كردنه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كێشه‌كانى خاكدا ناكات، هه‌ندێك كات ناكۆكییه‌كان له‌سه‌ر خاك له ‌ڕێگه‌ى دانوستانه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كرێن. هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌ت ده‌بێت هێز و تواناى هه‌بێت تا بتوانێت ئاسایش و سه‌قامگیرى له‌سه‌ر ئاستى نیشتمانى دابینبكات، ڕێگه‌ نه‌دات كێبڕكێكارى له‌ناوخۆدا بۆ دروستبێت، له‌وانه‌ش ده‌وڵه‌ت ده‌بێت هێزى ئه‌وه‌ى هه‌بێت ڕێگه‌ له‌ ناسه‌قامگیرى و شۆڕش و تیرۆر بگرێت. به‌ڵام له‌ بوارى پراکتیکدا، زۆرێك له‌ ده‌وڵه‌تان نوێنه‌راتى به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتمانییە‌كان ناكه‌ن، ناكۆكی و پشێوى قووڵ هه‌یه‌ له‌نێوان ده‌سته‌بژێرى فه‌ڕمانڕه‌وا و خه‌ڵكدا. ئه‌مه‌ش ڕێگه‌ بۆ یه‌كه ‌و ئاكته‌ره‌كانى ترى وه‌ك خێڵ و نه‌ته‌وه‌ خۆش ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ى ڕۆڵی ئاكته‌رى ئاسایشى بگێڕن له‌ناو ده‌وڵه‌ت و له‌نێوان ده‌وڵه‌تاندا. له‌جیهانی مۆدێرندا، زۆرێك له‌ یه‌كه‌ نادەوڵەتییە‌كان هه‌وڵى به‌ده‌ستهێنانى ده‌وڵه‌ت ده‌ده‌ن. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا سوپای تایبه‌ت و ملیشیا، خێزانه‌ شاهانه‌ییه‌كانى كوه‌یت و عه‌ره‌بستانى سعودی هێشتا جۆرێك له‌ سه‌ربه‌خۆییان هه‌یه ‌و ڕۆڵی ئاكته‌رى ئاسایشى ده‌گێڕن. هه‌روه‌ها ئایین و بیروباوه‌ڕه‌ ئایینییە‌كان ده‌توانن ڕۆڵی یه‌كه‌ى ئاسایشى بگێڕن له‌ سێكته‌رى سه‌ربازیدا. ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یی هاوشێوه‌ى ده‌ره‌وه‌ له‌ ناوه‌وه‌ تووشى ئاڵنگارى ده‌بێت. جوڵانه‌وه‌ و بزووتنه‌وه‌ جوداخوازه‌كان و شۆڕشگێڕان ده‌توانن هه‌ڕشه‌ى گه‌وره‌ له‌سه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌ت دروستبكه‌ن و خۆیان ببن به‌ یه‌كه‌ى ئاسایش. له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا، میلیشا و مافیاكان ده‌توانن ڕۆڵی ئاكته‌رى ئاسایش بگێڕن بۆ ئه‌ندامه‌كانیان له‌ سێكته‌رى سه‌ربازیدا.
بڕیارده‌رى ئاسایش له‌ سێكته‌رى سه‌ربازیدا به‌ته‌نها له‌ ده‌سته‌بژێرى فه‌ڕمانڕه‌وا پێكنایه‌ت، به‌ڵكو كه‌سانى سه‌ربازی و هه‌واڵگرى ده‌توانن ڕۆڵی گرنگ بگێڕن له‌م سێكته‌ره‌دا. له‌مه‌ش زیاتر، ده‌وڵه‌ت خۆى بۆ خۆى یه‌كه‌یه‌كی یه‌كگرتوو و یه‌كپارچه‌ نییە،‌ به ‌تایبه‌تى له‌ سیستمه‌ دیموكراسییه‌كاندا. به‌ واتایه‌كی تر له‌وڵاته‌ دیموكراسییه‌كاندا گرووپه‌كانى فشار و كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و ڕایگشتى ده‌توانن كاریگه‌ریی به‌رچاویان هه‌بێت له‌سه‌ر بڕیاره‌ ئاسایشییه‌كان. له ‌ڕوانگه‌ى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌، پێویسته‌ تێبینى ئه‌وه‌ بكرێت دوو گۆڕاوی سه‌ره‌كی له‌ سێكته‌رى سه‌ربازیدا ده‌توانن هه‌ڕه‌شه‌ى گه‌وره‌ له‌سه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌ت دروستبكه‌ن. گۆڕاوی یه‌كه‌م، گۆڕاوی سیستمی هه‌رێمییه‌، لێره‌دا هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ره‌كی بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌ت له‌ ده‌وڵه‌تانى دراوسێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. له‌مه‌ش زیاتر، ده‌وڵه‌ت زۆر كاریگه‌ره‌ به‌ گۆڕاوه‌ ئاسایشییه‌كانى هه‌رێمه‌كه‌ى خۆی به‌راورد به‌ گۆڕاوه‌ ئاسایشییه‌ جیهانییە‌كان، كه‌ ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ نزیكى جوگرافییه‌وه‌ هه‌یه‌. دووه‌م، ده‌وڵه‌ت كاریگه‌ره‌ به‌ گۆڕاوه‌ ناوخۆییه‌كان، زۆرجار ده‌وڵه‌ت له‌ ناوه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووى ئاڵنگارى و هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازی ده‌بێته‌وه‌(7).

دووه‌م/ سێكته‌رى ژینگه‌یی
له‌ سێكته‌رى ژینگه‌ییدا پرسیارێكى سه‌ره‌كی سه‌رهه‌ڵده‌دات، ئایا ژینگه‌ خۆى له‌خۆیدا به‌هایه‌كى ئاسایشى هه‌یه ‌و پێویسته‌ به‌رگرى لێبكرێت، ئایا ده‌كرێت ژینگه‌ ببێت به‌ یه‌كه‌ى ئاسایش؟ لێره‌دا تیۆرى سه‌وز دابه‌ش ده‌بێت بۆ دوو قوتابخانه‌ى جیاواز: سه‌وزى كاڵ و سه‌وزى تۆخ. لایه‌نگرانى سه‌وزى كاڵ پێیانوایه‌ ژینگه‌ خۆى له‌خۆیدا به‌هایه‌كى ئاسایشى نییە‌، به‌ڵكو ژینگه‌ پێویسته‌ پارێزگارى لێبكرێت له‌پێناو پاراستنى به‌هایه‌كى ئاسایشى باڵاتردا، كه‌ ئه‌ویش بریتییە ‌له‌ شارستانییە‌ت و مرۆڤایه‌تى. لێره‌وه‌ پاراستنى ژینگه‌ له‌پێناو پاراستنى به‌هایه‌كى باڵاتردایه،‌ كه‌ ئه‌ویش مرۆڤایه‌تییه‌، ئه‌گه‌ر ژینگه‌ نه‌پارێزرێت ژیانى مرۆیی ناتوانێت به‌رده‌وام بێت. كه‌واته‌ به‌پێى ئه‌م تێڕوانینه‌ ژینگه‌ ئامڕازه‌ و له‌ خزمه‌تى به‌هایه‌كى باڵاتردایه‌، كه‌ به‌رده‌وامی ژیانی مرۆڤایه‌تییه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، سه‌وزه‌ تۆخه‌كان پێیانوایه‌ ژینگه‌ خۆی له‌خۆیدا به‌هایه‌كى ئاسایشى باڵاى هه‌یه‌، مانه‌وه‌ى سروشت به‌هایه‌كى جه‌وهه‌ری هه‌یه‌ و پێویسته‌ بپارێزرێت. ده‌رئه‌نجام ده‌بێت پرسه‌ ژینگه‌ییه‌كان بكرێن به‌ ئه‌ولەو‌یەتى ژماره‌ یه‌كى ئاسایشى ده‌وڵه‌ت. سه‌باره‌ت به‌ بڕیاده‌رانى ئاسایشى له‌ بوارى ژینگه‌دا، نووسه‌رانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێیانوایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ زانستییه‌كان، زاناكان بڕیارده‌رى سه‌ره‌كین له‌ دیاریكردن و هه‌ڵسه‌نگانى هه‌ڕه‌شه‌كانى سه‌ر ژینگه‌، بۆ نموونه‌ كاتێك كۆمه‌ڵێك زاناى پسپۆڕ ده‌ڵێن كونبوونى چینى ئۆزۆن ده‌بێته ‌هۆى بڵابوونه‌وه‌ى شێرپه‌نجه‌ى پێست به‌شێوه‌یه‌كى به‌ربڵاو، كه‌س ناتوانێت وه‌ها هۆشدارییه‌ك بخاته‌ ژێر پرسیاره‌وه ‌و گوێى بۆ نه‌گرێت. لێره‌وه‌ پسپۆڕانى زانستى ده‌توانن پرسه‌كانی تایبه‌ت به‌ ژینگه‌ بخه‌نه‌ چوارچێوه‌ى هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسی ئاسایشییه‌وه‌. بێگومان ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌ دەوڵەتییە‌كان و میدیا ڕۆڵێكى گرنگ ده‌گێڕن له‌ پرسی به‌ ئاسایشكردنى ژینگه‌دا. نووسه‌رانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێیانوایه‌ خاسیه‌تى جیاكراوه‌ی سێكته‌رى ژینگه‌یی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوو ئه‌جێنداى جیاوازى تێدا ده‌بینرێت: ئه‌جێنداى زانستى و ئه‌جێنداى سیاسی، ئه‌گه‌ر چی تێكه‌ڵییه‌كى زۆر هه‌یه‌ له‌نێوانیان و كاریگه‌ریان له‌سه‌ر یه‌كترى هه‌یه‌. ئه‌جێنداى زانستى به‌شێوه‌یه‌كى گشتى له‌ چالاكییه‌ زانستییه‌ سروشتی و ناحكومییه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. له ‌ده‌ره‌وه‌ى سیاسه‌ت دروستده‌بێت، له‌لایه‌ن زانا و دامه‌زراوه‌كانى توێژینه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌كانى ژینگه‌ دیاریده‌كرێت. به‌ڵام ئه‌جێنداى سیاسی به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ حكومه‌ت و دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كانه‌وه‌. له‌ پرۆسە‌ى دروستكردنى بڕیارى گشتى و سیاسه‌تى گشتى پێكدێت كه‌ بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ ده‌بێت چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ پرسه‌ ژینگه‌ییه‌كاندا بكرێت. هه‌ردوو بواره‌كه‌ له‌ دیبه‌یتى گشتى و ڕاگه‌یاندندا یه‌كده‌گرنه‌وه‌. ئه‌جێنداى زانستى ڕێگه‌خۆشكه‌ره‌ بۆ دیاریكردنى مه‌ترسییه‌كانى سه‌ر ژینگه‌، به‌ڵام ئه‌جێندا سیاسییه‌كه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ سێ بوارى سه‌ره‌كییه‌وه‌: یه‌كه‌م، هۆشیارى خه‌ڵك و ده‌وڵه‌ت بۆ پرسه‌كانى ئه‌جێنداى زانستى (تاچه‌ند ئه‌جێنداى زانستى له‌لایه‌ن دروستكه‌رانى بڕیار و ڕاگه‌یاندنه‌كانه‌وه‌ په‌سه‌ند ده‌كرێن و باوه‌ڕیان پێده‌كرێت). دووه‌م، په‌سه‌ندكردنی به‌رپرسیارێتى سیاسی بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ پرسه‌كاندا. سێهه‌م، كێشه‌كانى ئیداره‌دانى سیاسی كه‌ له‌ كاتى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ پرسه‌كاندا دروستده‌بن، له‌وانه‌: كێشه‌كانى هاریكارى نێوده‌وڵه‌تى، به‌تایبه‌ت داڕشتنى ڕێسا و یاساكان، دابه‌شكردنى تێچوو و قازانجه‌كان، كێشه‌ى هه‌ڵنه‌گرتنى به‌رپرسیارێتى له‌لایه‌ن هه‌ندێك ده‌وڵه‌ته‌وه ‌و كێشه‌ی سه‌پاندن و جێبه‌جێكردنى بڕیاره‌كان.

سێهه‌م/ سێكته‌رى ئابوورى
به‌بۆچوونى بارى بوزان قورسه‌ له‌ سێكته‌رى ئابووریدا یه‌كه‌كانى ئاسایش دیاریبكرێن. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌وڵه‌ت یه‌كه‌ى سه‌ره‌كییه‌ كه‌ ده‌توانێت بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ بكات ئابووری ده‌وڵه‌ت له‌ مه‌ترسیدایه‌، ئه‌گه‌رچی ڕه‌گوڕیشه‌ى ده‌وڵه‌ت له‌ سێكته‌رى سه‌ربازی و سیاسیدایه‌. به‌ڵام سێكته‌رى ئابووری پڕه‌ له‌ یه‌كه‌ى ئاسایشى، له‌ تاكه‌كانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات تا ده‌گاته‌ چینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمپانیاكان. دیاریكردنى هه‌ڕه‌شه‌ وجودییه‌كان له‌سه‌ر یه‌كه‌كانى ئاسایش پشت به‌وه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ ئێمه‌ باس له‌كام یه‌كه‌ى ئاسایش ده‌كه‌ین له‌ سێكته‌رى ئابووریدا. بۆ تاكه‌كان، ئاسایشى ئابووری ده‌شێت له ‌ڕوانگه‌ى پێداویستییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى مرۆڤه‌وه‌ سه‌یر بكرێت. تاكه‌كان ده‌ژین، یان ده‌مرن به‌پێى دابینكردنى پێداویستییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى ژیانیان كه‌ پێویسته‌ بۆ مانه‌وه‌یان له‌وانه‌: خواردنى پێویست، ئاو، جلوبه‌رگ، شوێن و په‌ناگه‌، په‌روه‌رده‌. ئاسایشى خۆراك ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ى پێداویستییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى مرۆڤه‌وه‌، كه‌ وا ده‌خوازێت برسێتى كۆتایی پێبهێنرێت.
كۆمپانیاكان ده‌شێت ببن به‌ یه‌كه‌ى ئاسایش له‌ سێكته‌رى ئابووریدا، هه‌ڕه‌شه‌ى وجودى له‌سه‌ر كۆمپانیاكان مه‌ترسی مایه‌پوچ بوونه‌، هه‌ندێكجاریش مه‌ترسییه‌كه‌ به‌ هۆى گۆڕانكارییه‌كان له‌ یاساكانه‌وه‌ دورستده‌بێت، كه‌ بوونى ئه‌و كۆمپانیایانه‌ به‌ نایاسایی داده‌نێت. به‌ڵام له‌ بازاڕى ئابووریدا، كۆمپانیاكان ته‌نها له‌ حاڵه‌تى ڕیزپه‌ڕدا نه‌بێت، دروستده‌بن و له‌ناوده‌چن، به‌ ده‌گمه‌ن ده‌توانن بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ بكه‌ن كه‌ بوونیان له‌ مه‌ترسیدایه ‌و به‌م هۆیه‌وه‌ سیاسه‌تى به‌ ئه‌منی كردن بگرنه‌به‌ر. ئابووری نیشتمانى مافی زیاترى هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ بكات مانه‌وه‌ى له‌ مه‌ترسیدایه‌، ئابووری نیشتمانى به‌هه‌مان شێوه‌ى كۆمپانیاكان ڕووبه‌ڕووى مه‌ترسی مایه‌پوچ بوون ده‌بێته‌وه‌ به‌هۆى قه‌یرانى داراییه‌وه‌. ده‌كرێت پرسه‌كان له‌ سێكته‌رى ئابووریدا به‌م شێوه‌یه‌ى خواره‌وه‌ كورت بكرێنه‌وه‌:
1- تواناى ده‌وڵه‌تان بۆ پاراستنى تواناى سه‌ربه‌خۆیی خۆیان و به‌رهه‌مهینانى سه‌ربازی له‌ ئابووری جیهاندیدا.
2- ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ى پاشكۆیه‌تى ئابووری بۆ مه‌به‌ستى سیاسی بقۆزرێته‌وه‌.
3- ترسی ئه‌وه‌ى ئابووری جیهانى هه‌ژارى زیاتر دروستبكات ئه‌مه‌ش ببێته‌ هۆى دروستبوونى نایه‌كسانى زیاتر.
4- ترس له‌ ڕه‌هه‌نده‌ تاریكه‌كانى سه‌رمایه‌دارى و سیستمێكى بازرگانى كراوه‌ له‌ڕووى بازرگانى نایاساییه‌وه‌- به‌تایبه‌تى بازرگانی كردن به‌ ماده‌ى هۆشبه‌ره‌وه‌.
5- ترس له‌وه‌ى ئابوورى نێوده‌وڵه‌تى خۆى تووشی قه‌یران بێت به‌ هۆى پارێزگاری كردن له‌ ئابوورى نیشتمانى له ‌ڕێگه‌ى به‌ربه‌ستدانان له‌به‌رده‌م بازرگانی ئازاددا.

چواره‌م/ سێكته‌رى سیاسی
له‌ سێكته‌رى سیاسیدا هه‌ڕه‌شه‌ وجودییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كى ته‌قلیدى وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت پێناسه ‌ده‌كران. سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت، هه‌ندێك كاتیش ئایدۆلۆجیاى ده‌وڵه‌ت وه‌ك یه‌كه‌ى ئاسایش سه‌یرده‌كران. به‌ڵام له‌ پێداچوونه‌وه‌كه‌یاندا بۆ چه‌مكی ئاسایش و تیۆریزه‌ كردنی سێكته‌ره‌كانى ئاسایش، لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێیانوایه‌ ته‌نها ئامڕازه‌ سه‌ربازییه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت دروستناكه‌ن، به‌ڵكو ئامڕازه‌ ناسه‌ربازییه‌كانیش ده‌كرێت ببن به‌ سه‌رچاوه‌ى مه‌ترسی بۆ سه‌ر سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت. هه‌روه‌ها له‌ سێكته‌رى سیاسیدا، ته‌نها ده‌وڵه‌ت یه‌كه ‌و ئاكته‌رى ئاسایش نییە‌، به‌ڵكو یه‌كه‌ بان نه‌ته‌وه‌ییه‌كانى وه‌كو یه‌كێتى ئه‌وروپا و بزووتنه‌وه ‌و ڕێكخراوه‌ نێودەوڵەتییە‌كان و یه‌كه‌ خوار نه‌ته‌وه‌ییه‌كانى وه‌كو قه‌واره‌ نیمچه‌ ده‌وڵه‌ته‌كانیش یه‌كه ‌و ئاكته‌رى ئاسایشن. بارى بوزان به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ى ئاسایشى سیاسی ده‌كات:
"هه‌ڕه‌شه‌ سیاسییه‌كان سه‌قامگیرى دامه‌زراوه‌یی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌نه‌ ئامانج. ئامانجیان فشارخستنه‌ سه‌ر حكومه‌ته‌، له‌ بوارى سیاسه‌تێكى دیاریكراو‌ ده‌ستپێده‌كات بۆ له‌سه‌ر كار لابردنى حكومه‌ت تا ده‌گاته‌ هاندانى جیابوونه‌وه‌ و له‌كارخستنى دامه‌زراوه‌یی سیاسی ده‌وڵه‌ت له‌پێناو لاوازكردنى ده‌وڵه‌ت پێش په‌لاماردانى سه‌ربازی. ده‌وڵه‌ت و ئاسایشى نیشتمانى ده‌وڵه‌ت و ئایدۆلۆجیاى ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌كانى ده‌كرێنه‌ ئامانجی هه‌ڕه‌شه‌ سیاسییه‌كان. له‌به‌رئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ت قه‌واره‌یه‌كى سیاسییه‌، هه‌ڕه‌شه‌ سیاسییه‌كان به‌ ئه‌ندازه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ سه‌ربازییه‌كان مه‌ترسیان هه‌یه‌. ئه‌م حاڵه‌ته‌ به ‌تایبه‌تى ڕاسته‌ ئه‌گه‌ر بێتو ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ى كه‌ ده‌كرێته‌ ئامانج ده‌وڵه‌تێكى لاواز بێت. لێره‌وه‌ له‌م سێكته‌ره‌دا، سه‌روه‌رى، یه‌كپارچه‌یی خاك و ئایدۆلۆجیاى ده‌وڵه‌ت ده‌كرێته‌ ئامانج".
هه‌ڕه‌شه‌ سیاسییه‌كان په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ به‌ دانپێدانان یان ئینكار كردن و ڕه‌تكردنه‌وه‌ى دانپێدانان و پشتیوانى و شه‌رعیه‌ت، یاخود له‌وانه‌یه‌ مه‌به‌ستیان بێت شه‌رعیه‌تى ناوخۆیی ده‌وڵه‌ت بخه‌نه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. بۆ نموونه‌ له‌ سه‌رده‌مى جه‌نگی سارددا ئامانجی ڕۆژئاوا بریتی بوو له‌ لاوازكردنى شه‌رعیه‌تى ناوخۆیی یه‌كێتى سۆڤێت، نه‌ك ئینكار كردن و كشانه‌وه‌ى دانپێدانان له‌ سه‌روه‌رى یه‌كێتى سۆڤێت. هه‌ڕه‌شه‌ سیاسییه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازی و ئابووری و ژینگه‌یی نین. به‌ڵكو هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسین و ئامڕازی سه‌ربازیان تێدا به‌كارناهێنرێت. هه‌ڕه‌شه‌ سیاسییه‌كان ئاڕاسته‌ى شه‌رعیه‌تى ناوخۆ و ده‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت ده‌كرێن. هه‌ڕه‌شه‌ ده‌ره‌كییه‌كان هه‌میشه‌ ئاڕاسته‌ى سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت ناكرێن، به‌ڵكو ئه‌گه‌رى زۆره‌ ئاڕاسته‌ى شه‌رعیه‌تى ئایدۆلۆجی ده‌وڵه‌ت بكرێن. ئه‌گه‌رى زۆره‌ شه‌رعیه‌تى ده‌وڵه‌ت له ‌ده‌ره‌وه‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تانى تره‌وه‌ بخرێته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. بۆ نموونه‌، وڵاتانى ڕۆژئاوا هه‌وڵیاندا شه‌رعیه‌تى ناوخۆیی یه‌كێتى سۆڤێت بخه‌نه‌ ژێرپرسیاره‌وه‌. ده‌كرێت هه‌ڕه‌شه‌ سیاسییه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ى خواره‌وه‌ كورتبكه‌ینه‌وه‌:
1-هه‌ڕه‌شه‌ نێودەوڵەتییە‌كان بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ لاوازه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای دابه‌شبوونى ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌ییان: له‌به‌رئه‌وه‌ى بە شێوەیەکی ئاسایی ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌ماى یه‌ك نه‌ته‌وه‌ دروستنه‌بووه‌، به‌ڵكو زیاتر له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تێكدا بوونى هه‌یه‌، ئه‌گه‌رى هه‌یه‌ ئاكته‌ره‌كانى تر- له‌ناو ده‌وڵه‌تدا، یاخود دراوسێكانى ده‌وڵه‌ت- خه‌ون و خولیاى جیابوونه‌وه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تدا دروستبكه‌ن به‌ مه‌ستى لاوازكردنى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌. چه‌ندین نموونه‌ى به‌رچاو هه‌یه‌. له‌وانه‌ هه‌نگاریا له‌دژى ڕۆمانیا، ڕووسیا له‌دژى ئۆكرانیا، سۆماڵ له‌دژى دراوسێكانى، كورد هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسی بۆ عێراق و توركیا و سوریا و ئێران دروستكردووه‌. ئه‌م جۆره‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسی هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى به‌ربڵاوه‌ له‌ جیهاندا. ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌ورپا ئه‌م جۆره‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ بووه‌ به‌ نه‌خۆشی بۆ ئه‌وروپاى ڕۆژهه‌ڵات، به‌لجیكا و به‌ریتانیا. له‌ رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، ئه‌م جۆره‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌لایه‌ن كورد و فه‌له‌ستین و عه‌ره‌به‌كانى ئێران و شیعه‌كانى وڵاتانى كه‌نداو ده‌بینرێت.
2-هه‌ڕه‌شه‌ نێودەوڵەتییە‌كان له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ لاوازه‌كان له‌سه‌ر بنه‌ماى ئایدۆلۆجیای سیاسیان: لێره‌دا ئه‌و ئایدۆلۆجیایه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌ماى به‌ڕێوه‌ده‌برێت، په‌سه‌ند ناكرێت. هه‌ڕه‌شه‌كان له ‌دژى ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن، ڕژێمه‌ سیاسییه‌كه‌ بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كات ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ هه‌ڕه‌شه‌ى ئاسایشین. كۆریاى باكوور و باشوور، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له ‌دژى كوبا نموونه‌ى ئه‌م جۆره‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ن. كه‌واته‌ لێره‌دا هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ره‌كی ئاڕاسته‌ى ئایدۆلۆجیاى ده‌وڵه‌ت ده‌كرێت، كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانى تره‌وه‌ په‌سه‌ند ناكرێت و له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ ده‌وڵه‌تان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌كه‌ن.
3-هه‌ڕه‌شه‌ سیستماتیكییه‌كان له ‌دژى ده‌وڵه‌تان ئه‌وانه‌ى له‌ژێر مه‌ترسی دابه‌شبوونى نه‌ته‌وه‌ییدان: ئه‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌لایه‌ن جوڵانه‌وه‌ ڕزگاریخوازه‌كانه‌وه‌ له‌دژى ده‌وڵه‌ت دروستده‌كرێت، كه‌ مه‌به‌ستیان به‌ده‌ستهێنانى مافی چاره‌ی خۆنووسین و دروستكردنى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆیه‌. هه‌موو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ فره‌نه‌ته‌وه‌ن، ده‌بێت له‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بترسن.
4-هه‌ڕه‌شه‌ بوونیادییه‌كان له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌ماى سیاسی و ئایدۆلۆجی: لێره‌دا سیستمى سیاسی ده‌وڵه‌ت دژایه‌تى ده‌كرێت، به‌ڵام له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى و به‌ره‌وپێشچوونى كۆمه‌ڵگه‌ى نێودەوڵەتییە‌وه‌، نه‌ك له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تێكى تره‌وه‌. دیارترین نموونه‌ ڕژێمى ڕه‌گه‌زپه‌رستى ئه‌فریقاى باشووره‌. نموونه‌یه‌كى ترى دیار له‌ جیهانى هاوچه‌رخدا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ئاسیا و ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا ده‌بینرێت. به‌هاكانى ئاسیا و سه‌روه‌رى نیشتمانى به‌رگرى لێده‌كرێت له‌به‌رامبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ى ئایدۆلۆجیای ڕۆژئاواییدا، هه‌روه‌ها به‌هاكانى ئیسلامی واده‌بینرێت، نه‌ك ته‌نها له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى كولتوورى ڕۆژئاوادا بێت، به‌ڵكو له‌ژێر مه‌ترسی هه‌وڵی ڕۆژئاوادایه‌ بۆ ڕێكخستنه‌وه‌ى سیستمى نێوده‌وڵه‌تى له‌سه‌ر بنه‌ماى به‌هاكانی خۆى.
5-هه‌ڕه‌شه‌كان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى و یاسا و ئۆرده‌رى نێوده‌وڵه‌تى: دیارترین نموونه‌ داگیركردنى كوه‌یته‌ له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌.
6-ئاسایش له‌به‌رامبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ى ڕێكخراوه‌ بان نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، مه‌ترسی یه‌كگرتن: دیارترین نموونه‌ یه‌كێتى ئه‌وروپایه‌، ده‌وڵه‌تان ڕووبه‌ڕووى له‌ده‌ستدانى به‌شێك له‌ سه‌روه‌رى و ده‌سه‌ڵاتى خۆیان بوونه‌ته‌وه‌ بۆ یه‌كێتى ئه‌وروپا.
7-هه‌ره‌شه‌ى لائیرادى بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌ما ئایدۆلۆجی و سیاسییه‌كان: به‌بۆچوونى بارى بوزان ئه‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌ كاتێك سه‌رهه‌ڵده‌دات كه‌ بنه‌ماى ڕێكخستنه‌ سیاسییه‌كانی دوو ده‌وڵه‌ت به‌ شێوه‌یه‌كه‌ كه‌ پێچه‌وانه‌ى یه‌كترین و بوونى یه‌كترى ده‌سڕنه‌وه‌. دیاترین نموونه‌، نموونه‌ى پاكستان و هیندستانه‌. به‌هه‌مان شێوه‌، په‌یوه‌ندییه‌كانى ڕێكخراوی ئازادیخوازى فه‌له‌ستینى و ئیسرائیل له‌سه‌ر هه‌مان بنه‌ما بوونیادنراوه(8).

پێنجه‌م/ سێكته‌رى كۆمه‌ڵگه‌یی ( ئاسایشى ناسنامه‌یی)
بارى بوزان له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ناونیشانى "People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era" چه‌مكى ئاسایش دابه‌شده‌كات بۆ پێنج سێكته‌ری سه‌ره‌كی، كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌ بوارى سه‌ربازى، ژینگه‌یی، ئابوورى، سیاسى و كۆمه‌ڵگەیی (نه‌ته‌وه‌یی)(9). به‌ڵام دابه‌شكردنه‌كه‌ى بوزان دابه‌شكردنێكى ته‌قلیدی بوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بوزان جارێكى تر ده‌وڵه‌تى كرده‌وه‌ به‌ سه‌نته‌ر له‌ بوارى ئاسایشدا، چونكه‌ پێیوابوو ته‌نها ده‌وڵه‌ت یه‌كه‌ى سه‌ره‌كى ئاسایشه‌. هه‌روه‌ك ئۆلى وه‌یڤه‌ ده‌ڵێت، ئه‌گه‌ر ئاسایش ته‌نها بۆ ده‌وڵه‌ت بێت ڕه‌نگه‌ ئه‌مە به‌ ماناى نه‌بوونى ئاسایش بێت بۆ پێكهاته نه‌ته‌وه‌یی، كولتووری، نه‌ژادی و مه‌زهه‌بییه‌كان(10). له‌به‌رئه‌مه‌ وه‌یڤه ‌و بوزان پێیانوابوو كه‌ له‌ ئێستادا چه‌مكى ئاسایش چه‌مكێكى دوانه‌ییه‌، كه‌ مه‌به‌ست لێى بریتییە‌ له‌ ئاسایشى ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ ئاسایشى پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بییه‌كان. پێكهاته‌ مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیش وه‌ك ده‌وڵه‌ت وه‌حده‌ى ئاسایشن، ئاسایشى ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌روه‌رییه‌كه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌، ده‌وڵه‌ت خاوه‌نى سه‌روه‌رییه‌ و ده‌یه‌وێت سه‌روه‌رییه‌كه‌ى بپارێزێت، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌رى له‌ده‌ستدا، ئه‌وا چی دى مانایه‌ك بۆ ده‌وڵه‌ت نامێنێته‌وه‌، له‌ به‌رامبه‌ریشدا هه‌روه‌ك ده‌وڵه‌ت، پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بییه‌كان خاوه‌نى ناسنامه‌ن، ئه‌گه‌ر ناسنامه‌كه‌یان له‌ده‌ستدا، ئه‌وا چی دى وه‌ك پێكهاته‌ بوونیان نابێت(11). ئاسایشى پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بییه‌كان به‌ پێچه‌وانه‌ى ئاسایشى ده‌وڵه‌ته‌وه‌، له‌ سنوورى ده‌وڵه‌تێكى دیاریكراودا چه‌قنابه‌ستێت، به‌ڵكو هه‌ندێكجار سنوورى چه‌ند ده‌وڵه‌تێك ده‌بڕێت (بۆنموونە‌، ئاسایشى كورد سنوورى چوار ده‌وڵه‌ت ده‌بڕێت، یان ئاسایشى پێكهاته‌ى سوننه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا)(12). له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، مه‌رج نییە‌ ئاسایشى ده‌وڵه‌ت و ئاسایشى پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بییه‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا هاوته‌ریب و هه‌مان شت بن. به‌ مانایه‌كى تر، مه‌رج نییە‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت له‌ ئه‌من و ئەماندا بێت ئه‌وا پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و كولتوورییه‌ جیاوازه‌كان له‌ ئه‌من و ئەماندا بن، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، بۆ نموونە‌ ئاسایشى ده‌وڵه‌تى عێراقى له‌ ڕابردوودا به‌ ماناى ئاسایش و سه‌لامه‌تى نه‌بووه‌ بۆ كورد، یان بابڵێین كاتێك كه‌ ده‌وڵه‌تى عێراقى ڕووبه‌ڕووى داگیركارى ئه‌مەریكى بووه‌وه،‌ كوردستانى عێراق وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ سه‌یرى ویلایه‌ته ‌یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكاى نه‌كرد، به‌ڵكو وه‌ك ڕزگاركه‌ر پێناسه‌ى پرۆسە‌ى داگیركردنى عێراقى كرد، له‌به‌رئه‌وه‌ى بۆ كوردستانى عێراق پرۆسە‌كه‌ ڕزگاركردن بوو، نه‌ك داگیركردن، به‌ڵام بۆ عێراق پرۆسە‌كه‌ پرۆسە‌یه‌كى داگیركارى بوو(13). كه‌واته‌ ئاسایشى نیشتمانى جیاوازه‌ له‌ ئاسایشى ناسنامه‌یی، ئاسایشى نیشتمانى زیاتر په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ئاسایشى ده‌وڵه‌ت، به‌ تایبه‌تى په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ئاسایشى سیاسی و سه‌ربازی، له‌ سنووری ده‌وڵه‌تدا چه‌قده‌به‌ستێت. به‌ڵام ئاسایشى ناسنامه‌یی له‌ سنووری ده‌وڵه‌تێكى دیاریكراودا چه‌قنابه‌ستێت، هه‌ندێكجار سنوورى چه‌ند ده‌وڵه‌تێك ده‌به‌زێنێت. بۆ نموونه‌ ئاسایشى ناسنامه‌یی كورد سنوورى چوار ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یی تێده‌په‌ڕێنێت، جیاوازه‌ له‌ ئاسایشی نیشتمانى هه‌ریه‌ك له‌و ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌ى كه‌ تێیدا نیشته‌جێیه‌. ئاسایشى ناسنامه‌یی پێناسه‌ ده‌كرێت به‌ پارێزراو بوونى ناسنامه‌ى گرووپه‌كان، تواناى گرووپه‌كان بۆ پاراستنى ناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یی، یان نه‌ژادی، یان كولتووریی تایبه‌ت به‌ خۆیان، جا ئه‌و گرووپانه‌ گرووپی بچوك، یان گه‌وره‌ بن. هه‌ندێكجار ئاسایشى كۆمه‌ڵگه‌یی له‌گه‌ڵ ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌ هه‌ڵه‌ تێكه‌ڵ ده‌كرێن. ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ تاكه‌كان و به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ئابوورییه‌وه‌. به‌ڵام ئاسایشى كۆمه‌ڵگه‌یی په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ كۆمه‌ڵ و ناسنامه‌كه‌یه‌وه‌. چه‌مكی ئاسایشى كۆمه‌ڵگه‌یی وابه‌سته‌یه‌ به‌ ناسنامه‌وه‌، به‌و هه‌نگاو و سیاسه‌تانه‌ى كه‌ ده‌گیرێنه‌به‌ر بۆ پاراستنى ناسنامه‌ى كۆمه‌ڵ. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، هه‌ندێكجار چه‌مكی كۆمه‌ڵگه‌ به‌هه‌ڵه‌ بۆ دانیشتوانى ده‌وڵه‌ت به‌كارده‌هێنرێت. بۆ نموونه‌ له‌ڕووى زمانه‌وانییە‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌ى سوودانى له‌و دانیشتوانه‌ پێكدێت كه‌ چه‌ندین كۆمه‌ڵگه‌ى جیاوازی تێدایه‌، له‌وانه‌ عه‌ره‌ب و ئه‌فریقییه‌ ڕه‌شه‌كان. به‌ڵام توێژه‌رانى سه‌ر به‌ قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن به‌ واتایه‌كى جیاوازتر زاراوه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ به‌كارده‌هێنن، زیاتر مه‌به‌ستیان له‌و پێكهاتانه‌یه‌ كه‌ خاوه‌نى ناسنامه‌ى تایبه‌ت به ‌خۆیانن. به ‌بۆچوونى لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن له‌ سیستمى ئێستاى جیهانیدا، گرنگترین یه‌كه‌كانى ئاسایش له‌ سێكته‌رى ئاسایشى كۆمه‌ڵگه‌ییدا بریتین له‌ خێڵ و تیره‌كان، شارستیانییە‌ته‌كان، ئایین و ڕه‌گه‌زه‌كان.
لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێیانوایه‌ چه‌ندین هه‌ڕه‌شه‌ هه‌ن كه‌ ڕووبه‌ڕووى پێكهاته‌ مه‌زهه‌بیی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ده‌بنه‌وه‌: له‌وانه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ى كۆچبه‌ر و ئاسۆیی و ستونى، هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسى و ژینگه‌یی، مه‌به‌ست له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌وێته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى كۆچبه‌ره‌وه،‌ كه‌ به‌شێویه‌كى سه‌ره‌كى ده‌بێته‌ هۆى گۆڕینى دیمۆگرافیای كۆمه‌ڵگه‌، هه‌ڕه‌شه‌ى دووه‌م "هه‌ڕه‌شه‌ى ئاسۆیی" لێره‌دا كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى کولتوورێكى زاڵدایه،‌ كاریگه‌رى کولتوورى ڕووسى له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى ئۆكرانیا و ئیستۆنیا. هه‌ڕه‌شه‌ى سێهه‌م (هه‌ڕه‌شه‌ى ستونى) لێره‌دا كۆمه‌ڵگه‌ له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ى دابه‌شبوون، یاخود یه‌كگرتندایه‌ (بۆ نموونە‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا و یوگسلافیاى پێشوو)، هه‌ڕه‌شه‌ى چواره‌م هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازییه،‌ كه‌ لێره‌دا كۆمه‌ڵگه‌ له‌ژێر هەڕەشه‌ى سه‌ربازیدایه،‌ هه‌ڕه‌شه‌كه‌ش یان هه‌ڕه‌شه‌ى ده‌ره‌كییه،‌ یان ناوخۆیی. هه‌ڕه‌شەى پێنجه‌م بۆسه‌ر كۆمه‌ڵگا بریتییە‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى ژینگه‌یی (وێران بوونى ناوچه‌یه‌كى جوگرافى كه‌ پێكهاته‌یه‌كى تێدا ده‌ژی)، هه‌ڕه‌شه‌ى شه‌شه‌م بریتییە‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سیاسى (بۆ نموونە‌ سه‌ركوتكردنى كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌ نیشتمانییە‌كانیانه‌وه‌، سه‌ركوتكردنى كورد له‌لایه‌ن حكومه‌تى به‌عسه‌وه‌). به‌م شێوه‌یه‌ قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ و پێكهاته‌ مه‌زهه‌بییه‌كانى خسته‌ به‌رامبه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌ت، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ى كه‌ پێكهاته‌ مه‌زهه‌بی و کولتوورییه‌كان خاوه‌نى ناسنامه‌ن، ئه‌گه‌ر ناسنامه‌كانیان له‌ده‌ستبده‌ن، ئه‌وا له‌ناو ده‌چن(14).
لێره‌دا پێویسته‌ تێبینى ئه‌وه‌ بكرێت هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر ناسنامه‌ ده‌كرێت هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى ڕاسته‌قینه ‌بێت و ده‌كرێت له‌هه‌مانكاتیشدا هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى وه‌همى (دروستكراو) بێت. مایكڵ شیهان باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌وا "به‌ ئه‌منی كردن په‌یوه‌ندی به‌ دروستكردنى تێگه‌یشتنێكى هاوبه‌شه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ پرسێك كه‌ وه‌ك پرسێكى ئه‌منى سه‌یرده‌كرێت. به‌ كورتى، پرسێك ده‌بێته‌ مه‌ترسییه‌كى ئه‌منى، نه‌ك ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌ى ئه‌و پرسه‌ بوونى هه‌یه،‌ به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ى وه‌ك پرسێكى ئه‌منى پیشانده‌درێت و دروستده‌كرێت و دواتریش به‌ سیاسی ده‌كرێت و پاشانیش سه‌ره‌نجى ڕایگشتى بۆ ڕاده‌كێشرێت. له‌م باره‌وه‌یه‌وه‌ بارى بوزان ده‌ڵێت "كاتێك پرسێكى ناسنامه‌یى، یان مه‌زهه‌بى، یان ئایینى، یان ئایدۆلۆژى وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى ئه‌منى له‌سه‌ر مانه‌وه‌ى كیانێك پیشانده‌درێت، پێویستى به‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌ستبه‌جێ كۆمه‌ڵێك ئامڕاز بگیرێته‌به‌ر بۆى، كه‌ له‌ حاڵه‌تى ئاساییدا ئه‌و ئامڕازانه‌ ڕێگه‌ پێدراو نین.
یه‌كێك له‌و پرسه‌ سه‌ره‌كیانه‌ى كه‌ شێوه‌ى ناسنامه‌ى خه‌ڵكى و مه‌یلى ئایینى و مه‌زهه‌بیان ده‌كات، ده‌شێت دروستبكرێن و به‌ ئه‌منی بكرێن و وه‌ك ئامڕازێك به‌كاربهێنرێن بۆ به‌ده‌ستهێنانى هێزى سیاسى زیاتر و شه‌رعیه‌تى جه‌ماوه‌رى. بۆ به‌ده‌ستهێنانى ئه‌مه‌، ئاكته‌ره‌كان ناسنامه‌ى ئایینى و مه‌زهه‌بى به‌ سیاسى ده‌كه‌ن بۆ كۆكردنه‌وه‌ى پاڵپشتى بۆ ئامانجه‌ سیاسی و ئایینییە‌كانیان. پرسێكى دوور له ‌سیاسه‌ت ده‌كرێته‌ پرسێكى سیاسى (پرسێكى ئاسایی ده‌بێته‌ پرسێكى سیاسى) پاشان ده‌كرێته‌ پرسێكى ئه‌منى. پرۆسە‌ى به‌ ئه‌منیكردن له‌ڕێگه‌ گوتاره‌وه‌ ڕووده‌دا: وا له‌ خه‌ڵك بكه‌یت كه‌ باوه‌ڕ به‌وه‌ بهێنێت كه‌ پرسێكى ئاسایی پرسێكى ئه‌منییە‌ و پێویسته‌ به‌زووترین كات چاره‌سه‌رى بۆ بدۆزرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ چاره‌سه‌ر نه‌كرێت ئه‌وا چی دى ئێمه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌یه‌، ناتونین ببین، چونكه‌ به‌رده‌وام بوونى ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌ناومان ده‌بات (ناسنامه‌كه‌مان ده‌سڕێته‌وه‌)(15).
ده‌كرێت بوترێت زیادكردنى ئاسایشی ناسنامه‌یی له‌لایه‌ن لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌ گرنگه‌ له‌به‌ر دوو هۆكارى سه‌ره‌كی: هه‌روه‌ك ماری كاڵدۆر ده‌ڵێت "له‌ ئێستادا جه‌نگ و ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌كان له‌سه‌ر بنه‌ماى ناسنامه‌ ئه‌نجامده‌درێن. ناسنامه‌ ڕۆڵ و كاریگه‌رییه‌كى گه‌وره‌ى هه‌یه‌ له‌ گه‌مه‌كانى ئاسایشى ئێستاى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، بۆ نموونە‌ جه‌نگى ساردى نێوان سعودیه ‌و ئێران ڕه‌هه‌ندێكى قووڵى شوناسیى هه‌یه(16). دووه‌مینیان، له‌دواى جه‌نگى سارده‌وه‌ زۆرینه‌ى هه‌ره‌زۆرى ململانێ چه‌كدارییه‌كان ململانێى نێوخۆیی بوون، وه‌ك له‌وه‌ى ململانێى نێوده‌وڵه‌تى بن. بۆ نموونە‌ له‌ نێوان ساڵى 1991 بۆ 2001 نزیكه‌ى 57 ململانێى چه‌كدارى له‌ جیهاندا ڕوویانداوه‌، له‌و ڕێژه‌یه‌ ته‌نها سێ ململانێیان ململانێى چه‌كداریی بوون له‌ نێوان ده‌وڵه‌تاندا (ململانێى چه‌كدارى نێوده‌وڵه‌تى بوون "ده‌وڵه‌تێك په‌لامارى ده‌وڵه‌تێكى ترى داوه‌") ، به‌ڵام 54 ململانێیان ململانێى ناوخۆیی بوون(17)(18). سێهه‌م و كۆتایی، ئاسایشى ناسنامه‌یی گرنگه‌ نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ى كه‌ چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ى بێده‌وڵه‌ت هه‌ن، كه‌ئه‌مه‌ش خۆى بۆ خۆى هێشتا له‌ڕووى سیاسییه‌وه‌ گرنگه‌، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خه‌ڵك گوزارشت له‌ وه‌لائى سیاسى خۆیان ده‌كه‌ن له‌ڕێگه‌ى پێكهاتكه‌یانه‌وه‌، نه‌ك ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان(19).

ده‌ره‌نجام
تیۆرى ده‌وڵه‌ت سه‌نته‌رى ڕیالیزم ته‌نها ئاسایشى ده‌وڵه‌تان له‌به‌رچاوده‌گرێت و به‌رهه‌ڵه‌ستى هه‌ر هه‌وڵێك ده‌كات بۆ فراوانكردنى چه‌مكى ئاسایش، به‌شێوه‌یه‌ك ئاكته‌ری تر جگه ‌له‌ ده‌وڵه‌ت، یان هه‌ڕه‌شه ‌و مه‌ترسی نوێ جگه ‌له‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازی له‌خۆبگرێت. به‌ڵام ئه‌م تیۆره‌ له‌دواى جه‌نگى سارد به‌شێویه‌كى سه‌ره‌كى له‌لایه‌ن لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگنه‌وه‌ كه‌وته‌ به‌ر ڕه‌خنه ‌و به‌رهه‌ڵستى كرا. لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى دان به‌ گرنگى ئاسایشى ده‌وڵه‌تاندا ده‌نێن له‌ سیاسه‌تى نێو ده‌وڵه‌تیدا، به‌ڵام پێیانوایه‌ ده‌وڵه‌تان له‌دواى جه‌نگى سارده‌وه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان پارێزراو بوون و جۆرێك له‌ پێكه‌وه‌ ژیانى ئاشتیانه‌ هه‌بووه‌ له‌ نێوان ده‌وڵه‌تاندا، سنووره‌ جوگرافییه‌كانى ده‌وڵه‌تان تاڕاده‌یه‌كى زۆر له ‌هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازى ده‌وڵه‌تان پارێزراو بوون (كه‌متر سنوورى جوگرافى ده‌وڵه‌ت به‌زێنراوه ‌و پێشێلى سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت كراوه‌)، به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ژێر هه‌ڕه‌شه ‌و مه‌ترسیدا بووه‌، یان دركى به‌ مه‌ترسى كردووه،‌ نه‌ته‌وه‌ و پێكهاته‌ مه‌زهه‌بی و کولتوورییه‌كان بوون كه‌ ترسیان هه‌بووه‌ له‌وه‌ى ناسنامه‌ى خۆیان له‌ده‌ستبده‌ن. به ‌واتایه‌كى تر، قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن نكۆڵى له‌ ئاسایشی ده‌وڵه‌ت و گرنگى هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ربازی ناكات بۆ سه‌ر ئاسایشى ده‌وڵه‌تان، به‌ڵام له‌ پاڵ ده‌وڵه‌تدا وه‌ك ئاكته‌رى سه‌ره‌كی ئاسایش لایه‌نگرانى قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن پێیانوایه‌ كۆمه‌ڵێك ئاكته‌رى ئاسایشى تر بوونیان هه‌یه‌ له‌ سێكته‌ره‌ جیاوازه‌كانى ئاسایشدا، به‌تایبه‌تى له‌سێكته‌رى كۆمه‌ڵگه‌دا. ده‌رئه‌نجام، قوتابخانه‌ى گۆپنهاگن توانى ئه‌و بۆشاییه‌ پڕ بكاته‌وە كه‌ له‌ نێوان تیۆرى كۆنستره‌كتیڤیزم وتیۆرى ڕیالیزمدا هه‌بوو، یه‌كه‌مینیان ته‌نها فۆكه‌سى له‌سه‌ر ناسنامه‌ بوو، به‌ڵام ڕیالیزم ته‌نها له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و ئاسایشى ده‌وڵه‌تان و هێز، به‌ڵام قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن ئه‌و دووه‌ى پێكه‌وه‌ ئاشت كرده‌وه ‌و توانى بۆشایی نێوانیان پڕبكاته‌وه،‌ چونكه‌ له‌لایه‌ك دانى نا به‌ گرنگى ئاسایشى ده‌وڵه‌تان وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی گرنگ له‌بوارى ئاسایشدا، له‌هه‌مان كاتیشدا گرنگییه‌كى گه‌وره‌ى دا به‌ ئاسایشى ناسنامه‌یی نه‌ته‌وه‌ و پێكهاتە مه‌زهه‌بیه‌كان، له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ هه‌ندێك كات به‌ قوتابخانه‌ى ڕیالیزم/كۆنستره‌كتیڤیزم ناوده‌برێت.
 له ‌كۆتاییدا، قوتابخانه‌ى كۆپنهاگن به‌شدارییه‌كى جۆری كرد له‌ بوارى دیراساتى ئاسایشدا له ‌ڕێگه‌ى تیۆریزه ‌كردنى سێكته‌ره‌كانى ئاسایش، ده‌ستنیشانكردنى یه‌كه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ ئاسایشییه‌كان له‌ هه‌ر سێكته‌رێكدا. ده‌ره‌نجام، چه‌مكی ئاسایش له‌ ئێستادا چه‌مكێكى فراوانه‌، شانبه‌شانى ده‌وڵه‌ت و هه‌ڕه‌شه‌ سه‌ربازییه‌كان، كۆمه‌ڵێك ئاكته‌ر و هه‌ڕه‌شه‌ی جۆراوجۆر له‌خۆده‌گرێت.

سه‌رچاوه‌كان
Waltz, K., (1993) ‘The Emerging Structure of International Politics’, International Security, 18, (2), pp, 44-79.
Mearsheimer, J., (2002) ‘Realism, the Real World, and the Academy’, in Brecher, M., & Harvey, F., (Eds.) Realism and Institutionalism in International Studies, Ann Arbor: The University of Michigan Press.
Walt, S., (1991) ‘The Renaissance of Security Studies’, International Studies Quarterly, 35, (2), pp. 211-239.
Watkins K. (2005) Human Development Report: International Cooperation at a Crossroads: Aid, Trade and Security in an Unequal World, New York: Hoechstetter Printing.
Saleh, A., (2010) ‘Broadening the Concept of Security: Identity and Societal Security’, Geopolitics Quarterly, 6, (4), pp, 228-241.
Filimon, L. M. (2016). An overview of the Copenhagen school’s approach to security studies: constructing (in) security through performative power. Revista Română de Studii Baltice şi Nordice, 8(2), 47-72
Buzan, B., Wæver, O., Wæver, O., & De Wilde, J. (1998). Security: A new framework for analysis. Lynne Rienner Publishers.Buzan, B. (1997). Rethinking security after the Cold War. Cooperation and conflict, 32(1), 5-28
Buzan, B., Wæver, O., Wæver, O., & De Wilde, J. (1998). Security: A new framework for analysis. Lynne Rienner Publishers. Adamides, C. (2020). Securitization and Desecuritization Processes in Protracted Conflicts. Springer International Publishing. Buzan, B. (2008). People, states & fear: An agenda for international security studies in the post-Cold War era. Introducción y capítulo 10. Relaciones Internacionales.
Buzan, B., (1991) People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era, Essex: Longman.
Buzan, B., Waever, O., & Wilde, J. (1998) Security: A New Framework for Analysis, London: Pinter.
Wæver, O., (2000) ‘The EU as a Security Actor: Reflections From a Pessimistic Constructivist on Post-Sovereign Security Orders’, in Kelstrup, M. & Williams M., (Eds.). International Relations Theory and the Politics of European Integration: Power, Security and Community, London and New York: Routledge, pp, 250-294.

Wæver, O., Buzan, B., Kelstrup, M., & Lemaitre, P. (1993) Identity, Migration and the New Security Agenda in Europe, London: Pinter Publishers Ltd.
Wæver, O., Buzan, B., Kelstrup, M., & Lemaitre, P. (1993) Identity, Migration and the New Security Agenda in Europe, London: Pinter Publishers Ltd.
Roe P. (2010) ‘Societal Security’, in Collins A. Contemporary Security Studies, New York: Oxford University press, pp, 202-217.
Saleh, A., & Kraetzschmar, H. (2015). Politicized Identities, Securitized Politics: Sunni-Shi'a Politics in Egypt. The Middle East Journal, 69(4), 545-562
Kaldor, M., (2012) New and Old Wars: Organized Violence in a Global Era, 3rd Ed, Cambridge: Polity Press.
Saleh, A., (2010) ‘Broadening the Concept of Security: Identity and Societal Security’, Geopolitics Quarterly, 6, (4), pp, 228-241.
Eriksson, J., (1999) ‘Observers or Advocates? On the Political Role of Security Analysts’, Cooperation and Conflict, 34, (3), pp, 311-330. Roe P. (2005) Ethnic Violence and the Societal Security Dilemma, London and New York: Routledge.

زۆرترین خوێندراوە


terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure