چۆن سه‌قامگیری سیاسی به‌دیدێت؟

25/11/2021

كارزان عومه‌ر


پێشه‌كی
    یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاكه‌ره‌وه‌كانی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پێشكه‌وتووی دیموكراسی بریتییه‌ له‌بوونی ڕێژه‌یه‌كی به‌رز له‌ سه‌قامگیری به‌ هه‌موو شێوه‌ و جۆره‌كانییه‌وه‌. ئاشكرایه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كان به‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌ كه‌وا به‌رده‌وام له‌ جوڵه‌دان، له‌ كارلێكدان، له‌كاروكاردانه‌وه‌دان له‌نێوان پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كاندا. پێكهێنه‌ره‌ بنچیینه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ش به‌هه‌موو ئه‌و دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری و سیاسیانه‌ ده‌وترێت كه‌ تاكه‌كان هه‌ڵسووڕێنه‌ریانن. له‌به‌رئه‌وه‌ بابه‌تی توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌م دامه‌زراوه‌ جیاوازانه‌ گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ توێژه‌رانی زانستی سیاسی. له‌نێوان ئه‌م دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵگه‌ییانه‌دا، چه‌ندین پرسی جۆراوجۆر خۆیان ده‌رده‌خه‌ن، له‌دووتوێی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا، تیشك ده‌خه‌ینه ‌سه‌ر بابه‌تی سه‌قامگیری سیاسی. بێگومان هه‌ر توێژه‌رێك بیه‌وێت لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ پرسێكی له‌م شێوه‌یه‌ بكات، ناچاره‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوازی كارلێكی نێوان دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵه‌گه‌ییه‌كان، به‌ شرۆڤه‌كردنی سه‌ره‌كیترین زانیاری و داتا به‌رده‌ستهاتووه‌كان، پاشان ئه‌زموونكردنی ئه‌و دۆخه‌ باوه‌ی كه‌ هه‌یه‌، توێژه‌ر تاڕاده‌یه‌كی باش ده‌توانێت هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ دۆخی سیاسی و سه‌قامگیری بكات له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی سیاسی دیاریكراودا. كه‌واته‌ ده‌پرسین، مه‌به‌ست چییه‌ له‌ سه‌قامیگری سیاسی؟ سه‌قامگیری سیاسی چۆن به‌دیدێت؟

شرۆڤه‌ و پێناسه‌كردنی چه‌مكی سه‌قامگیری سیاسی
سه‌قامیگری سیاسی په‌یوه‌ستییه‌كی زۆری به‌ ڕه‌وایی سیاسییە‌وه‌ هه‌یه‌، نووسه‌رێكی زۆر له‌م ڕووه‌وه‌ پێناسه‌ی خۆیان بۆ چه‌مكه‌كه‌ هه‌یه‌، بۆ نموونە‌ "ئالان بال" ده‌ڵێت "سه‌قامیگری سیاسی بارودۆخێكه‌ كه‌وا ڕێكکه‌وتنێكی گشتی، یاخود لێكتێگه‌یشتنێكی گشتگیر بوونی هه‌یه‌ له‌نێوان چینی بژارده‌ و جه‌ماوه‌ر له‌باره‌ی ئه‌و بنه‌ما سه‌ره‌كیانه‌ی كه‌ سیستمی سیاسی كاری له‌سه‌ر ده‌كات، هاوكات په‌یوه‌ستبوونی ئه‌م سه‌قامیگرییه‌ش به‌ پرسی ڕه‌وایی"الشرعية" سیاسییە‌وه‌(1). هه‌روه‌ك سه‌قامگیری سیاسی پێناسه‌ ده‌كرێت به‌وه‌ی كه "دیارده‌یه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی ده‌گۆڕێت، ئاماژه‌یه‌ بۆ توانای سیستمێك له‌ به‌ڕێوه‌بردنی دامه‌زراوه‌كانی و ئه‌نجامدانی گۆڕانكارییه‌كان له‌پێناو به‌رگریكردن له‌ خواست و چاوه‌ڕوانییه‌كانی جه‌ماوه‌ر و هه‌وڵدان بۆ كۆنتڕۆڵكردنی هه‌ر جۆره‌ ململانێیه‌ك، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ نه‌بێته‌ هۆكاری به‌كارهێنانی توندوتیژی، ته‌نها له‌هه‌ندێك بارودۆخی دیاریكراودا نه‌بێت ئه‌ویش له‌پێناو پارێزگاریكردن له‌ شه‌رعیه‌تی حوكمڕانێتی كردن"(2).
ریچارد هیگۆت له‌پىناسه‌كردنی بۆ سه‌قامگیری سیاسی ئاماژه‌ به‌ سێ ئاڕاسته‌ی جیاواز ده‌كات: هه‌رچی ئاڕاسته‌ی یه‌كه‌مه‌ په‌یوه‌ندی‌ هه‌یه‌ به‌ گۆڕانه‌وه‌ له‌ سیستمی سیاسیدا، ئه‌و سیستمه‌ سیاسییە‌ی كه‌ گۆڕانكاری به‌سه‌ردا نایه‌ت به‌ سیستمێكی سه‌قامگیر پێناسه‌ی ده‌كات. دووه‌م، به‌واتای نه‌بوونی گۆڕانی به‌رده‌وام له‌ حكومه‌تدا، به‌و واتایه‌ی كه‌ ئه‌و سیستمه‌ سیاسییە‌ی گۆڕانكاری زنجیره‌یی به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینیێت به‌ سیستمێكی ناسه‌قامگیر وێنا ده‌كات. ئاڕاسته‌ی سێهه‌م بۆ سه‌قامگیری، به‌نه‌بوونی توندوتیژی به‌هه‌موو ئاست و شێوه‌كانییه‌وه وێنا ده‌كات‌. ئه‌گه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنێك بۆ ئه‌م سێ ئاڕاسته‌یه‌ بكرێت، ده‌كرێت بوترێت كه‌وا سه‌قامگیری سیاسی به‌ته‌نها په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ گۆڕانكارییه‌ سیاسییە‌كانه‌وه‌، به‌ڵكو زۆرتر په‌یوه‌سته‌ به‌ ناوه‌ڕۆك و ئاڕاسته‌كانی ئه‌و گۆڕانكاریانه‌، چونكه‌ زۆرێك له‌ گۆڕانكارییه‌كان ده‌بنه‌ هۆكاری زیاتربوونی ڕه‌وایی ده‌سه‌ڵات و به‌هێزی سیستمه‌ سیاسییە‌كه‌. هه‌رچی له‌باره‌ی بوونی سه‌قامگیری سیاسییە‌ به‌راورد ناكرێت به‌ نه‌بوونی توندوتیژی سیاسی، چونكه‌ زۆری په‌نابردنه‌به‌ر توندوتیژی سیاسی وا وێنا ده‌كرێت كه‌ شكستی ئامڕازه‌كانی گۆڕانكاری كردنه‌. دواجار هیگۆت ده‌گاته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ سه‌قامگیری سیاسی بریتییه‌ له‌ "توانای دامه‌زراوه‌كانی سیستم له‌ ئیداره‌كردنی قه‌یرانه‌كان كه به‌ سه‌ركه‌وتوویی‌ ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌، هه‌روه‌ها چاره‌سه‌ركردنی ململانێ ناوخۆیییه‌كانی ده‌وڵه‌ت به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ بتوانێت له‌شوێنێكدا سنوورداریان بكات و دانانی سنوورێك بۆ توندوتیژیه‌ سیاسییە‌كان و به‌هێزكردنی پێگه‌ی سیستمه‌كه‌ له‌ڕووی ڕه‌واییه‌وه‌(3). ‌سه‌قامگیری سیاسی بریتییه‌ له‌ یه‌كگرتوویی و به‌رده‌وامی ڕژێمێكی ده‌سه‌ڵاتداری حوکمڕان. پێوه‌ری سه‌ره‌كیش له‌م ڕووه‌وه‌ بریتییه‌ له‌بوونی ڕێژه‌ی دیارده‌ی توندوتیژی سیاسی، هه‌ڕه‌شه‌ی تیرۆریستی و گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان له ‌ده‌وڵه‌تێكدا. كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌قامگیر ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌یه‌ كه‌ هاوڵاتییه‌كانی، تاكه‌كانی ڕه‌زامه‌ندن له‌سه‌ر ئه‌و پارت و لایه‌نه‌نانه‌ی كه‌ حوکمڕانێتیان ده‌كه‌ن زۆر زیاتر له‌وه‌ی كه‌ خه‌ونی ڕاپه‌ڕین و شۆڕش و بیركردنه‌وه‌ له‌ گۆڕینی ڕژێمیان هه‌بێت.
له‌ڕاستیدا، هه‌ركات ویستمان پێناسه‌ی چه‌مكی سه‌قامگیری سیاسی بكه‌ین پێویسته‌ له‌ڕێگه‌ی شیته‌ڵكردن و جیاكردنه‌وه‌ی چه‌مكه‌كانی وه‌ك سیاسه‌ت و بوونیادی سیاسی ناو كۆمه‌ڵگه‌وه‌ بێت. واتا پێویسته‌ سه‌ره‌تا له‌ چه‌مكه‌كانی وه‌ك سیاسه‌ت تێبگه‌ین. چه‌مكی سیاسه‌ت له‌ساده‌ترین واتایدا بریتییە له‌ هونه‌ری فه‌رمانڕه‌وایی كردن، له‌كاتێكدا چه‌مكی بوونیادی سیاسی بریتییه‌ له‌ دامه‌زراوه‌كان و تاكه‌كان، یاخود گرووپه‌كان، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان، هه‌روه‌ها جۆری ئه‌و كارلێكه‌ی له‌نێوانیاندا هه‌یه‌ له‌چوارچێوه‌ی سیستمی سیاسیدا. بوونیادی سیاسی بریتییه‌ له‌ یاساكان، ڕێكاره‌ سیاسییە‌كان و ئه‌و به‌ها و نۆڕمانه‌ی كه‌ له‌میانه‌ی سیستمی سیاسیدا ده‌خرێنه‌ڕوو. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ڕه‌فتاری سیاسی په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆی به‌ سه‌قامگیری سیاسییە‌وه‌ هه‌یه‌، ڕه‌فتاری سیاسی بریتییه‌ له‌ هه‌ر كرده‌وه‌یه‌ك، یاخود چالاكییه‌ك له‌لایه‌ن تاكه‌كانه‌وه‌ كه‌ كاریگه‌ری هه‌بێت له‌ سه‌ر دابه‌شبوونی هێز و چۆنێتی وه‌رگرتنی بڕیاره‌كان له‌چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگه‌دا. ڕه‌فتاری سیاسی له‌هه‌موو شوێنێك بوونی هه‌یه‌. ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگه‌ كاتێك كه‌ ڕه‌فتاری سیاسی ده‌نوێنن به‌دوو شێوه‌ ده‌رده‌كه‌ون. یه‌ك، گوێڕایه‌ڵ بوون بۆ یاسا و ڕێساكان كه‌ له‌لایه‌ن دامه‌زراوه‌ فه‌رمییه‌ حكومییه‌كانه‌وه‌ ده‌ستنیشانكراون. واتا پابه‌ندبوون به‌ فه‌رمانه‌كانی ده‌سه‌ڵاتداران، جێبه‌جكردنی بڕیاره‌كانی كاربه‌ده‌ستان وفه‌رمانڕه‌وایانی باڵای ده‌وڵه‌ت. له‌ دۆخێكی وه‌هادا سه‌قامگیری سیاسی له‌ئاستێكی بڵنددا ده‌بێت. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، شێوازێكی دیكه‌ی ڕه‌فتاری سیاسی بریتییه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی نه‌كردن بۆ یاسا و ڕێساكان، بۆ فه‌رمان وبڕیاره‌كانی به‌رپرسان و دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان، له‌دۆخێكی وه‌هادا سه‌قامگیری سیاسی له‌به‌رده‌م ئه‌گه‌ری شڵه‌ژان و مه‌ترسیدا ده‌بێت(4).‌ به‌كورتی سه‌قامگیری سیاسی به‌واتای سه‌قامگیری دۆخی حوکمڕانێتی و حكومه‌ت ده‌گه‌یه‌نێت. هه‌رچی هاوڵاتیه‌ هۆشیاره‌ به‌ ڕێكار و كاروباره‌كانی ده‌وڵه‌ت. ئه‌وان كرده‌وه‌كانیان، چالاكییه‌كانیان به‌گوێره‌ی فه‌رمانه‌كان، بڕیاره‌كان و یاسا و ڕێكاره‌ به‌ركاره‌كانه‌ له‌چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگه‌دا. سه‌قامگیری سیاسی پرسێكه‌ به‌رده‌وام پێویستی به‌ چاودێریكردن هه‌یه‌، پێویستی به‌ هاریكاری هه‌یه‌، پێویستی به‌ په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌وهه‌یه‌ له‌ نێوان هاوڵاتیان و ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردندا. سه‌قامگیری سیاسی وه‌ك ماشێنێكه‌، به‌ڵام به‌رده‌وام له‌ جوڵه‌دابێت، به‌وه‌ستاندنی ئه‌م ماشێنه‌، كه‌لێنێك دروستده‌بێت له‌ هه‌ناوی سیستمی سیاسیدا. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ سه‌قامیگری سیاسی به‌واتای چه‌سپاوی سیستمێكی سیاسی له‌بناغه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌وكاته‌ی كه‌ ڕووداوێكی سیاسی گه‌وره له ‌نمونە‌ی گۆڕانكارییه‌كی سیاسی ڕووده‌دات، به‌كاریگه‌ری پته‌وی دامه‌زراوه‌ سیاسییە‌كانه‌وه‌، سه‌قامگیری سیاسی ناكه‌وێته ‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسییه‌وه‌. دواجار به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌توانین له‌ڕێگه‌ی ده‌ستنیشانكردنی چوار تایبه‌مه‌تمه‌ندییه‌وه‌ پێناسه‌ی سه‌قامگری سیاسی بكه‌ین‌:
بوونی ئاڵوگۆڕكردنێكی ئاشتیانه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌نێوان لایه‌نی‌ براوه‌ و لایه‌نی دۆڕاودا. حزبه‌ سیاسییە‌ براوه‌ و دۆڕاوه‌كان به‌ گیانێكی نیشتمانیانه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌كه‌ن.
ئه‌و سیاسه‌ته‌ گشتییه‌ی كه‌ هه‌یه‌، یاخود ئه‌و هێڵه‌ گشتییه‌ی كه‌ هه‌یه‌ بۆ سیاسه‌تكردن له‌كاتی گۆڕینی حزبه‌ سیاسییە‌ ‌ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، گۆڕانكاریییه‌كی ڕیشه‌یی به‌سه‌ردا نایه‌ت، به‌ڵكو گۆڕانكارییه‌كان زۆرتر دیاریكراون.
دامه‌زراوه‌ یاساییه‌كان، خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كان، هێزه‌كانی پۆلیس، كاربه‌ده‌ستانی باڵا له‌ سێكته‌ری سه‌ربازی و ئه‌منیبه‌ڕێژه‌یه‌كی به‌رچاو گۆڕانكاریان به‌سه‌ردانایه‌ت.
هاوڵاتی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌گه‌ڵ گۆڕانكاری ڕیشه‌ییدا نین كه‌ به‌سه‌ر حكومه‌ته‌كه‌یاندا بهێنرێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ڕووداوێكی له‌و شێوه‌یه‌ش ڕوویدا، ئه‌وان ترسیان له‌ زیندانی كردن و ڕاوه‌دونانیان نییه‌ له‌لایه‌ن حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌وه‌.

ئاڕاسته‌كانی شیكردنه‌وه‌ی سه‌قامگیری سیاسی
به‌ گرنگیدان به‌و جیاوازیانه‌ی كه‌  هه‌یه‌ له‌نێوان توێژه‌ران و بیرمه‌ندانی بواره‌كه‌ له‌باره‌ی ده‌ستنیشانكردن و دانانی پێناسه‌یه‌كی گونجاو و یه‌كگرتوو بۆ سه‌قامیگری سیاسی، كۆمه‌ڵێك شێواز و تێگه‌یشتنی جیاواز ده‌ركه‌وتوون كه‌ دواجار بوونه‌ته‌ هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی چوار قوتابخانه‌ی جیاواز بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ بابه‌ته‌كه‌:
یه‌كه‌م: قوتابخانه‌ی ڕه‌فتارگه‌رایی/ لایه‌نگرانی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ له ‌نموونە‌ی تیدجه‌ر، ڕۆدۆڵف و هێنری لابوریت له‌گۆشه‌نیگای ڕه‌فتار و پاڵنه‌ره‌ سایكۆلۆژیه‌كان و بارودۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ حوكم ده‌ده‌ن له‌سه‌ر ڕه‌فتارێكی دیاریكراو، پێناسه‌ی سه‌قامیگری سیاسیان كردووه‌. بۆ نموونە‌، نایه‌كسانی له‌سه‌رچاوه‌كانی داهات، چه‌وسانه‌وه‌ی دینی و سیاسی. پاڵپشت به‌م تێگه‌یشتنه‌، نووسه‌رانی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ ده‌ڵێن كه‌ سیستمی سیاسی سه‌قامگیر ئه‌و سیستمه‌یه‌ به‌هیچ جۆرێك دیارده‌كانی وه‌ك توندوتیژی به‌هه‌موو شێوه‌كانییه‌وه‌ له‌ "خۆپیشاندان، ناڕه‌زایه‌تی و پشێوی و ئاڵۆزی، كۆده‌تا و پاكتاوكردنی جه‌سته‌یی و جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان" تیادا به‌دیناكرێت. تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م سیستمه‌ بریتییه‌ له‌ ئاشته‌وایی و پێكه‌وژیان و ملكه‌چ بوون بۆ یاسا، سیستمه‌كه‌ به‌گوێره‌ی ڕێكارو یاساكان گۆڕانكاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی تیادا ڕووده‌ده‌ن و پرۆسه‌ی وه‌رگرتنی بڕیاره‌كان به‌گوێره‌ی ڕێكاره‌ دامه‌زراوه‌ییه‌كانه‌ نه‌وه‌كو ده‌رئه‌نجامی كرده‌وه‌ توندوتیژییه‌كان بن. هه‌موو ئه‌مانه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌قامگیری سیاسی واتای نه‌بوونی توندوتیژی سیاسی ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ پسپۆڕان پێناسه‌ی ده‌كه‌ن به‌وه‌ی "توندوتیژی بریتییه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و ڕووداو و ڕه‌فتارانه‌ی ده‌كرێت چاودێری بكرێن،‌ كه‌ خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ له‌ كاری گێره‌شێوێنی، كوده‌تا كردن و جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان"(5).
دووه‌م: قوتابخانه‌ی سیستم/ له‌دیارترین توێژه‌ره‌كانی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ كارل دویتچ، جێفری ڕێكۆرد، لوسیان پای و ده‌یڤد ئیستنن. ده‌یڤد ئیستن به‌ دیارترین توێژه‌ری ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ داده‌نرێت به‌هۆی هه‌وڵه‌كانی و تێگه‌یشتنه‌كانی له‌باره‌ی شیكردنه‌وه‌ی سیستم. به‌گوێره‌ی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ سه‌قامگیری سیاسی هاوتای پارێزگاری كردنه‌ له‌ سیستم و مانه‌وه‌ی سیستمه‌كه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ وا ته‌ماشا ده‌كرێت كه‌ تایبه‌ته‌مه‌ندییه‌كی پارێزخوازی هه‌یه‌، هه‌روه‌ك جۆرێك له‌ لایه‌نگری پێوه‌ دیاره‌ له‌باره‌ی به‌هاكانه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ر گۆڕانكارییه‌ك به‌سه‌ر سیستمه‌ سیاسییە‌كه‌دا بێت به‌ لای ئه‌م توێژه‌رانه‌وه‌ وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی مه‌ترسیدار ده‌بینرێت، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ نه‌بوونی سه‌قامگیری سیاسی. ده‌یڤد ئیستن گۆڕانكارییه‌كی هزری به‌رچاوی هێنا به‌سه‌ر تێفكرینه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌. به‌گوێره‌ی چاكسازی و گۆڕانكارییه‌كانی ئیستن "سه‌قامگیری به‌ته‌نها بریتی نییه‌ له‌ له‌مانه‌وه‌ی دۆخی باو، به‌ڵكو به‌ واتای پارێزگاری كردنیش دێت له‌ سیستمه‌كه‌ له‌ هه‌ناوی كۆمه‌ڵگادا، هه‌روه‌ها سه‌قامگیری بریتییه‌ له‌ توانای خۆگونجاندن‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخ و گۆڕانكارییه‌كان به‌ له‌خۆگرتنی ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ و هه‌ڵسوڕاندنیان له‌هه‌مان كاتدا. به‌ڵام پێویسته‌ ئه‌م گۆڕانكاریانه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی دیاریكراودا ڕووبده‌ن به‌گوێره‌ی پلانی دانراوی پێشوه‌خته‌ له‌پێناو پارێزگاریكردنی له‌ هێشتنه‌وه‌ی سیستمه‌كه‌ به‌ هاوسه‌نگی(6). له‌ڕووی واقیعییه‌وه‌ دۆزینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌ستاوی نه‌جوڵاو ئه‌سته‌مه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی كه‌وا وێنا ده‌كرێن به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان هه‌ڵگری هه‌ندێك تایبه‌مه‌تمه‌ندی گۆڕانكارین ئه‌گه‌رچی به‌شێوه‌یه‌كی له‌سه‌رخۆش بێت. هه‌رچه‌ند له‌هه‌ندێك له‌ قۆناغه‌كاندا گۆڕانكارییه‌كان توندوتیژن، له‌به‌رئه‌وه‌ خۆگۆنجاندن له‌گه‌ڵ ئه‌و گۆڕانكاریانه‌دا جیاده‌كرێنه‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ چاونه‌ترسی ده‌وێت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ هه‌موو گۆڕانكارییه‌ك واتای گۆڕانه‌ له‌ دۆخێكی سه‌قامگیری دامه‌زراوه‌ییه‌وه‌ بۆ دۆخێكی نوێ، بۆ هاوسه‌نگی نوێ، هه‌روه‌ها دامه‌زراوه‌ی نوێ. كاتێكیش ڕه‌وتی گۆڕانكارییه‌كان له‌سنووره‌كانی كۆمه‌ڵگا "واتا گۆڕانكارییه‌كان به‌هێزتر و گه‌وره‌تر ده‌بن له‌ تواناكانی خۆگونجاندن" به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ خۆگونجاندن له‌گه‌ڵیاندا ئه‌سته‌م بێت، ئه‌وكات ئه‌م دۆخه‌ سه‌رده‌كێشێت بۆ نه‌بوونی سه‌قامگیری سیاسی. لێره‌دا ده‌یڤید ئیستن به‌ هاوكێشه‌یه‌ك ڕوونی كردووه‌وه‌ته‌وه‌(7):
گۆڕانكارییه‌كان > خۆگونجاندن= نه‌بوونی سه‌قامگیری
گۆڕانكارییه‌كان< خۆگونجاندن= بوونی سه‌قامگیری
سێهه‌م: قوتابخانه‌ی بوونیادگه‌رایی كار: له‌ دیارترین توێژه‌ره‌كانی ڕیچارد ڕۆز، هارۆڵد لاسوێڵ، ماكس ڤیبه‌ر و ئه‌میل دۆركهایم-ن. تێگه‌یشتنی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ بۆ سه‌قامگیری سیاسی له‌ڕوانگه‌ی تێفكرینه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان، له‌م میانه‌یه‌دا سیستمی سیاسی بریتییه‌ له‌ ده‌ربڕینێكی دامه‌زراوه‌یی له‌ جوڵه‌ و كارلێكه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگا، سه‌قامگیری سیستمی سیاسی و به‌رده‌وامێتییه‌كه‌ی وه‌ستاوه‌ته‌ سه‌ر توانای دامه‌زراوه‌كانی سیستمه‌كه‌ له‌ ڕووی خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ جوڵه‌ و كارلێكه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگا و پاشان ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئاسته‌نگه‌ ده‌ره‌كییه‌كان. توێژه‌ر ڕیچارد ڕۆز "ده‌ڵێت ده‌كرێت جیاكاری بكرێت له‌نێوان دامه‌زراوه‌ حكومیه‌كان له‌ڕووی ڕێژه‌ی سه‌قامگیریان به‌گوێره‌ی تواناكانیان له‌دۆزینه‌وه‌ی پابه‌ندێتی و گوێڕایه‌ڵی بوون بۆ سیستمه‌كه‌، پاشان توانای سیستمه‌كه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و ئاڕاستانه‌ی كه‌ پشتیوانی ده‌كه‌ن". له‌م ڕووه‌وه‌ باشترین به‌ڵگه‌ بریتییه‌ له‌ توانای دا‌مه‌زراوه‌ سیاسییە‌كان له‌ خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌كانی چوارده‌ور و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و ئاسته‌نگانه‌ی كه‌ ژینگه‌كه‌ ده‌یسه‌پێنێت به‌سه‌ریاندا(7).
چواره‌م: قوتابخانه‌ی ڕۆڵگه‌رایی/ له‌دیارترین توێژه‌ره‌كانی هاری ئیكستین، جۆهان گاڵتونگ. ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ سه‌قامگیری سیاسی په‌یوه‌ست ده‌كات به‌ئه‌دائی حكومه‌ته‌وه‌، پێیانوایه‌ كه‌ ئه‌دائی حكومه‌ت زۆر گرنگه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی سه‌قامگیری سیاسی. ئیكستین وه‌ك دیارترین كه‌سایه‌تی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌ پێیوایه‌ كه‌ سه‌قامیگری سیاسی واتای بوونی هه‌ندێك تایبه‌تمه‌ندی جیاكه‌ره‌وه‌ی ڕۆڵی حكومه‌ت ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ له‌ چوار ڕه‌هه‌نده‌وه‌ ته‌ماشای ده‌كات:
- به‌رده‌وامبوونی دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان بۆ ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی دوورودرێژ، به‌واتای دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كانی له‌ماوه‌یه‌كی كورتی زه‌مه‌نیدا گۆڕانكاریان به‌سه‌ردا نه‌یه‌ت، یاخود ڕووبه‌ڕووی گۆڕانكاری كتوپڕ نه‌بنه‌وه‌.
- توانای حكومه‌ت له‌ ده‌ركردنی بڕیاره‌كان و جێبه‌جێكردنیان، چونكه‌ نه‌توانینی حكومه‌ت له‌ جێبه‌جێكردنی بڕیا و پرۆژه‌ یاساكانی خۆی واتای له‌ناوچوونی ئه‌و حكومه‌ته‌ ده‌گه‌یه‌نێت.
- توانای حكومه‌ت له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی ڕێژه‌ی توندوتیژی سیاسی بۆ كه‌مترین ئاست، چونكه‌ به‌گوێره‌ی یاسا، حكومه‌ت ڕێگه‌پێدراوه‌ ئامڕازه‌‌كانی ناچاركردن و پابه‌ندێتی هاوڵاتیان به‌كاربهێنێت دژی هه‌ر ڕه‌فتارێكی هه‌ڵه‌، پاشان سزادانیان له‌به‌رامبه‌ر كرده‌وه‌ هه‌ڵه‌كانیان.
- توانای حكومه‌ت له‌ ده‌ركردنی ئه‌و بڕیارانه‌ی كه‌ ده‌گونجێن له‌گه‌ڵ ئه‌و داواكاریانه‌ی پێشكه‌شی سیستمه‌كه‌ كراون، خاوه‌ندارێتی كردنی ئه‌و ئامڕازانه‌ی كه‌ ده‌توانن ببنه‌ پشتیوانیكاری جێبه‌جێكردنی بڕیاره‌كانی. به‌م شێوه‌یه‌ش حكومه‌ت ده‌توانێت ببێته‌ خاوه‌نی متمانه‌ و پشتیوانی جه‌ماوه‌ری. ئه‌م ئاڕاسته‌یه‌ پێیوایه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتوویی سیاسه‌ته‌كانی حكومه‌ت به‌ یه‌كێك له‌ كۆڵه‌كه‌ بنچینه‌ییه‌كانی شه‌رعیه‌تی سیستمی سیاسی داده‌نرێت، پاشان جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر دڵسۆزی جه‌ماوه‌ری و كه‌می دیارده‌ی توندوتیژی دژی هاوڵاتی به‌واتای سه‌قامگیری سیاسی به‌هێز دێت له‌ كۆمه‌ڵگادا(9).

فاكته‌ره‌ كاریگه‌ره‌كانی سه‌ر سه‌قامگیری سیاسی
سه‌قامگیری سیاسی كاریگه‌ره‌ به‌ كۆمه‌ڵێك فاكته‌ری جۆراوجۆر، له‌خواره‌وه‌ ئاماژه‌ به‌گرنگترین ئه‌و فاكته‌رانه‌ ده‌ده‌ین:
بوونی ده‌ستوورێكی نیشتمانی: سیستمه‌ سیاسییە‌كان به‌دوو شێوه‌ن، دیموكراسی و نادیموكراسی. هه‌رچه‌نده‌ له‌م نێوه‌نده‌دا‌ ڕێژه‌كه‌ جیاوازه‌، واتا سیستمه‌ سیاسییە‌ دیموكراسیه‌كان هه‌موویان هاوشێوه‌ی یه‌كتری نین، واتا پێوه‌ره‌كانی دیموكراسی بوون هاوشێوه‌ی یه‌كتری نین، هه‌روه‌كو چۆن نادیموكراسی بوونی سیستمه‌ سیاسییە‌كانیش هاوشێوه‌ی یه‌كتری نین، توێژه‌ری بواری سیستمه‌ سیاسییە‌كان ده‌توانێت له‌ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی میتۆدی به‌راوردكارییه‌وه‌ ئه‌م جیاوازیانه‌ به‌دیاربخات. ئه‌وه‌ی كه‌ لێره‌دا گرنگه‌ ئاماژه‌ی پێبدرێت بریتییه‌ له‌ بابه‌تی سه‌قامگیری سیاسی و په‌یوه‌ندی به‌ بوونی ده‌ستوورێكی نیشتمانییه‌وه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌ستوور، چوارچێوه‌یه‌كه‌ كه‌ له‌میانه‌یه‌وه‌ ده‌كرێت ناكۆكی و جیاوازییه‌كان له‌ قاڵب بدرێن. بێگومان سیستمه‌ سیاسییە‌كان جیاوازیان زۆره‌ له‌م ڕووه‌وه‌‌، ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ دیموكراسییه‌كان خاوه‌ن ده‌ستوورێكی نووسراویش نین، به‌ڵام سه‌قامگیری سیاسیان له‌ ئاستێكی باڵادایه‌. بۆ نموونە‌ ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل، خاوه‌ن ده‌ستوورێكی نووسراو نییه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ به‌راورد به‌ زۆر ده‌وڵه‌تی دیكه‌ له‌ناوچه‌كه‌ ته‌مه‌نی نوێیه‌، هه‌روه‌ها سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌ ده‌ره‌كیانه‌ی كه‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ بوونی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ ئیسرائیل سه‌قامگیری سیاسی له‌ ئاستێكی شیاودایه‌ به‌راورد به‌ سه‌قامگیری ده‌وڵه‌ته‌ دراوسێكانی‌. ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌ستوور فاكته‌رێكی كاریگه‌ر نییه‌ له‌سه‌ر ئاسایش و سه‌قامگیری ده‌وڵه‌ت، بۆ نموونە‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ تازه‌ گه‌شه‌سه‌ندووه‌كان، واتا ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی كه‌ به‌ قۆناغی ڕاگوزه‌ردا تێپه‌ڕده‌بن هه‌میشه‌ داڕشتن و نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوور یه‌كێك بووه‌ له‌ كۆڵه‌كه‌ بنچینه‌ییه‌كانی دامه‌زراندنی سیستمێكی سیاسی سه‌قامگیر. بۆ نموونە‌ له‌عێراقی نوێدا، یه‌كێك له‌ هه‌نگاوه‌ كرده‌ییه‌ زۆر گرنگه‌ مێژوویه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ بریتی بوو له‌ نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوورێكی نوێ له‌ ساڵی 2005. ده‌ستووری عێراقی، سه‌ره‌ڕای هه‌موو تێبینییه‌كان له‌سه‌ری - به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن هێز و گرووپه‌ سوونییه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌و قۆناغه‌ مێژوویییه‌دا بایكۆتی پرۆسه‌ی سیاسیان كردبوو- به‌ڵام تاكو ئه‌مڕۆكه‌ش ده‌ستووره‌ نوێیه‌كه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی یاسایی گرنگه‌ بۆ عێراقییه‌كان، هێزه‌ سیاسییە‌ عێراقییه‌كان به‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی ده‌زانن له‌ پارێزگاری كردن له‌ سه‌قامگیری سیاسی له‌ عێراقدا. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌گه‌ر له‌ عێراقی نوێدا جۆرێك له‌ سه‌قامگیری له‌ ململانێی سیاسی ‌نێوان كورد و عه‌ره‌بدا هه‌بووبێت له‌سه‌ر بابه‌تی خاك، ئه‌وا هۆكاره‌ بنچیینه‌ییه‌كه‌ی بۆ ده‌ستوور ده‌گەڕێته‌وه‌، چونكه‌ له‌میانه‌ی ئه‌و ده‌ستووره‌ نوسراوه‌دا، كێشه‌ی خاك له‌چوارچێوه‌ی ماده‌یه‌كی ده‌ستووری 140 جێگه‌ی كراوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ تاكو ئێستا ئه‌م مادده‌ ده‌ستوورییه‌ جێبه‌جێ نه‌كراوه‌، یاخود له‌كارخراوه‌، ئه‌وا په‌یوه‌ندی به‌ ڕاده‌ی مكوڕبوونی هێزه‌ سیاسییە‌ كوردییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌م بڕگه‌ ده‌ستوورییه‌دا. كه‌واته‌ سه‌قامگیری سیاسی، ده‌توانین بڵێین كه‌ پاشخانێكی یاسایی و ده‌ستووری هه‌یه‌. ده‌كرێت له‌ڕێگه‌ی یاساكانه‌وه‌ پارێزگاری له‌ سه‌قامگیری بكرێت.
بوونی سه‌ركرده‌ی نیشتمانی: هه‌میشه‌ سه‌ركرده‌كان ڕۆڵێكی بنچینه‌ییان هه‌یه‌ له‌ دابینكردانی خۆشگوزه‌رانی و سه‌قامگیری سیاسی بۆ هاوڵاتیانیان. مه‌به‌ست له‌ سه‌ركرده‌ی نیشتمانی، ئه‌و سه‌ركرده‌یه‌یه‌ كه‌ له‌خه‌می گشتیدایه‌، سه‌ركرده‌یه‌كه‌ پشتئه‌ستووره‌ به‌ یاسا و ده‌ستوور، خاوه‌نی شه‌رعیه‌تی جه‌ماوه‌رییه‌، له‌ڕێگه‌یه‌كی شه‌رعی و هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات. نموونە‌ی ئه‌م جۆره‌ له‌ سه‌ركرده‌ به‌رده‌وام به‌دوای دابینكردنی ژینگه‌یه‌كی سیاسی، ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌‌ بۆ هاوڵاتیانی. كۆمه‌ڵگه‌ دیموكراسییه‌كان به‌ گوێره‌ی ڕێسا و یاساكانیان سه‌ركرده‌كانیان ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن كه‌ بێگومان یه‌كێك له‌ ئه‌ركه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ئه‌و سه‌ركردانه‌ش له‌ماوه‌ی حوکمڕانێتی كردنیاندا بریتییه‌ له‌ پارێزگاری كردن له‌ ئاشتی و سه‌قامگیری سیاسی كۆمه‌ڵگه‌. بۆ نموونە‌، له ده‌وڵه‌تانی دیموكراسی وه‌ك فه‌ڕه‌نسا و ئه‌ڵمانیا، چونكه‌ سیستمه‌كه‌ دامه‌زراوه‌ و دیموكراسییه‌، سه‌ركرده‌كانیش به‌ڕۆڵی خۆیان هه‌ڵده‌ستن، هه‌روه‌ها ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌ له‌ڕووی سیاسی، ئیتنیكی و مه‌زهه‌بییه‌وه‌ فره‌یین،‌ له‌ڕووی دیموكراسی بوونیانه‌وه‌ ئه‌زمونێكی گه‌وره‌یان هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌كاتی دروستبوونی قه‌یران و كێشه‌ ناوخۆییه‌ هه‌مه‌جۆره‌كاندا، به‌رپرسانی ده‌وڵه‌ت زۆر لێزانانه‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌كان ده‌كه‌ن بێ ئه‌وه‌ی كه‌ دۆخی باوی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ڕووی سه‌قامگیرییه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی شڵه‌ژانێكی گه‌وره‌ ببێته‌وه‌. به‌ڵام سه‌ركرده‌ دیكتاتۆر و تۆتالیتاره‌كان هه‌رگیز ناتوانن سه‌قامگیرییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی سیاسی بۆ كۆمه‌ڵگا‌ و بۆ هاوڵاتیانیان به‌رهه‌مبهێنن. ئه‌گه‌ر له‌ قۆناغی حوکمڕانێتی كردنیانیشدا توانیبێتیان سه‌قامگیریی فه‌راهام بكه‌ن، ئه‌وا به‌ زه‌بری هێز بووه‌، له‌ڕێگه‌ی سه‌ركوتكردنی ده‌نگه‌ ئازاد و دژه‌كانیانه‌وه‌ بووه‌. واتا سه‌ركرده‌كان به‌شێوه‌یه‌كی كاتی توانیویانه‌ ده‌نگه‌كان كپ بكه‌ن و سه‌قامگیرییه‌كی ڕووكه‌ش بوونیادبنێن، كه‌ زۆرتر له‌پێناو مانه‌وه‌ی خۆیاندابووه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا نه‌وه‌ك له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی گشتی هاوڵاتیاندا بوو بێت. كه‌واته‌ سه‌ركرده‌كان هه‌میشه‌ فاكته‌رێكی كاریگه‌رن له‌سه‌ر دۆخی سیاسی، ئه‌منی و ئابووری كۆمه‌ڵگه‌، به‌ ڕه‌فتاره‌كانیان و سیاسه‌ته‌كانیان ده‌توانن كاریگه‌رییه‌كی قووڵ دروستبكه‌ن له‌سه‌ر دۆخی باو. زۆرجار بڕیاره‌كانی سه‌ركرده‌كان ده‌بنه‌ هۆكاری دروستبوونی ناسه‌قامگیری سیاسی، كه‌دواتر لێكه‌وته‌ی دیكه‌ی لێده‌كه‌وێته‌وه‌. بۆ نموونە‌ له‌ ڕووسیا، ڤلادمیر پوتینی سه‌رۆكی ئه‌و وڵاته‌ بڕیاری ده‌ستگیركردنی بۆ كه‌سایه‌تی ناسراوی ئۆپۆزسیۆنی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی، ناسراو به‌ "ناڤالنی" ده‌ركرد، لێكه‌وته‌ی ئه‌م بڕیاره‌ شه‌پۆلێكی به‌رفراوانی ماوه‌درێژی له‌ خۆپیشاندان و ناڕه‌زایه‌تی هاوڵاتیانی ڕووسی لێكه‌وته‌وه‌، كه ‌ده‌وڵه‌ت ناچار بۆگه‌ڕانه‌وه‌ی سه‌قامگیری سیاسی و ئاسایش، به‌زه‌بری هێز پشێوی و ئاڵۆزیه‌كانی كۆنتڕۆل كرد(10).
په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات: سه‌قامگیری سیاسی له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك به‌دی نایه‌ت كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی به‌زه‌بری هێز و توندوتیژی نایاسایی هاوڵاتیان ناچار به‌ بڕیار و فه‌رمانه‌كانی بكات. به‌هێزی په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ فاكته‌رێكی زۆر به‌رچاوه‌ له‌ سه‌قامگیرییه‌كی سیاسی هه‌میشه‌یی. وه‌ك ده‌وترێت ده‌سه‌ڵات له‌ گه‌له‌وه‌یه‌ و بۆ گه‌له‌. تێگه‌یشتنی ساده‌ی ئه‌م چه‌مكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداران پێویسته‌ خاوه‌ن ڕه‌وایه‌تی جه‌ماوه‌ری بن تاكو له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزدابن له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایكی دیكه‌وه‌، شێوازی حوکمڕانێتی كردنی گه‌ل له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ پرسێكی هه‌نوكه‌ییه‌ سه‌باره‌ت به‌ سه‌قامگیری سیاسی. واتا به‌ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ به‌س نییه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدار به‌ ده‌نگدان و هه‌ڵبژاردن و پشتیوانی زۆرینه‌ی جه‌ماوه‌ری ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ست ده‌هێنێت، به‌ڵكو گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن خزمه‌ت به‌ هاوڵاتیان و ده‌نگده‌ره‌كانی ده‌كات. كه‌واته‌ پته‌وی په‌یوه‌ندی نێوان كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات دوو ڕه‌هه‌ندی بنچینه‌یی هه‌یه‌: یه‌ك، ده‌سه‌ڵاتدار شه‌رعه‌یتی له ‌گه‌له‌وه‌ وه‌رگرتبێت. دوو، ده‌سه‌ڵاتدار له‌خزمه‌ت خه‌ڵكیدا بێت. له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك له‌چوارچێوه‌ی هه‌ر سیستمێكی سیاسیدا كه‌لێن له‌م دوو ڕه‌هه‌نده‌ بنچینه‌ییه‌دا هه‌بوو، له‌و شوێنه‌ سه‌قامگیری سیاسی پته‌و بوونی نییه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌، ته‌نها ڕووكه‌شه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ له‌پێناو دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌و له‌نێوان كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات، پێویسته‌ حكومه‌تێكی نیشتمانی بوونی هه‌بێت. مه‌به‌ست له‌ حكومه‌تی نیشتمانیش واته‌ حكومه‌تێك سه‌رچاوه‌كه‌ی گه‌ل بێت، له‌پێناوی گه‌لدا بێت، خزمه‌ت به‌ هاونیشتمانیانی بكات به‌ بێ ڕه‌چاوكردنی جیاوازیه‌ ئیتنیكی، ڕه‌گه‌زی، یاخود نه‌ته‌وه‌ییه‌كان. حكومه‌تێك بێت پاڵپشت به‌سه‌روه‌ری یاسا و پارله‌مان گرنگی به‌ پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزارییه‌كان بدات له‌سه‌رجه‌م ڕووه‌كانه‌وه‌، له‌ سێكته‌ره‌ جیاوازه‌كانی وه‌ك په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا، ته‌ندروستی، كاره‌با، ئاسایشی خۆراك، ئاسایشی تاك، ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌یاندنی پرۆژه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان. به‌م شێوه‌یه‌یه‌‌ كه‌ تاك له‌چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگادا پشتیوانی له‌ كاربه‌ده‌ستان و ده‌سه‌ڵاتداران ده‌كات. دروستبوونی په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌ویش له‌نێوانی ئه‌م دوو لایه‌نه‌دا، ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی دروستبوونی كه‌شێكی سیاسی سه‌قامگیره‌.
دیارده‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی: یه‌كێكی دیكه‌ له‌و فاكته‌ره‌ كاریگه‌رانه‌ی كه‌ دواجار سیستمه‌ سیاسییە‌كان ڕووبه‌ڕووی ناسه‌قامگیری سیاسیده‌كاته‌وه‌، خراپ به‌كارهێنانی ده‌سه‌ڵات و توانا مادییه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌ له‌لایه‌ن كاربه‌ده‌ستانه‌وه‌. بڵاوبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی ئیداری و دارایی به‌ڕێژه‌ییه‌كی به‌رز، ناڕوونی له‌ چۆنێتی خه‌رجكردنی داراییه‌كانی ده‌وڵه‌ت، ناڕوونی له‌ چۆنێتی كۆكردنه‌وه‌ی داهات و گومرگه‌كان، یاخود له‌ئه‌گه‌ری بوونی سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌ ده‌گمه‌نه‌كانی وه‌ك نه‌وت و گازی سروشتی، خراپ به‌ڕێوه‌بردن، به‌ بازاڕكردن و ناشه‌فافی له‌ كۆكردنه‌وه‌ی داهاتی ئه‌م سه‌رچاوه‌ سروشتیانه‌. ده‌كرێت بڵێین هه‌موو هۆكارانه‌ ده‌توانن ڕۆڵبگێڕن له‌ دروستكردنی بارودۆخێكی سیاسی نا سه‌قامگیر، چونكه‌ هاوڵاتی به‌م جۆره‌ ئیداره‌دانه‌ خراپه‌ ڕازی نابێت، به‌م شێوه‌یه‌ش ده‌سه‌ڵات متمانه‌ له‌ده‌ستده‌دات له‌لای هاوڵاتی، نه‌مانی متمانه‌ی هاوڵاتیش به‌ ده‌سه‌ڵات واتای تێكچوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات، به‌تێكچوونی ئه‌م په‌یوه‌ندیانه‌ش كۆی سیستمه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م هه‌موو ئه‌گه‌رێكه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ مه‌ترسی ته‌قینه‌وه‌ی ده‌نگه‌ ناڕازیه‌كان هۆكارێكه‌ بۆ دروستبوونی بارودۆخێكی سیاسی ناسه‌قامگیر ئه‌گه‌ر بێتو ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداران به‌رده‌وام بن له‌سه‌ر حوکمڕانێتییه‌كی ناته‌ندروست(11). له‌هه‌رێمی كوردستان، ده‌كرێت بڵێین ئه‌م كێشه‌یه‌ بوونی هه‌یه‌ زۆریش مه‌ترسیداره‌، ئه‌ویش خراپ به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵاته‌، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ له‌ماوه‌ی چه‌ند ساڵی ڕابردووی ئه‌زموونی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریدا، هێنده‌ی ئێستا تاكی كورد بێ ئومێد نه‌بووه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات، یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ بنچینه‌ییه‌كان وه‌ك ئاماژه‌مان بۆ كرد، خراپ به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵات و بڵاوبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی، ناڕوونی له‌ داهاته‌كانی هه‌رێمه‌كه‌ و پاشان ناڕوونی له‌ مه‌له‌فی فرۆشتن و به‌ بازاڕكردنی نه‌وت و گازی سروشتی هه‌رێمه‌.
كێبڕكێی نێوان پارته‌ سیاسییە‌كان‌: پرسێكی دیكه‌ی كاریگه‌ر له‌سه‌ر دۆخی سه‌قامگیری سیستمی سیاسی، بریتییه‌ له‌و شێوازه‌ كێبڕكێ حزبی و سیاسییە‌ی كه‌ له‌نێوان هێز و پارت و گرووپه‌ سیاسییە‌كاندا هه‌یه‌. ده‌توانین بڵێین حزبه‌ سیاسییە‌كان زۆرترین كاریگه‌ری دروستده‌كه‌ن له‌سه‌ر سه‌قامگیری سیاسی له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا بێت سه‌ره‌ڕای جیاوازی له‌ سیستمه‌ حزبییه‌كاندا. واتا جیاوازی له‌ سیستمی حزبیدا، كاریگه‌رییه‌كه‌ی له‌سه‌ر سه‌قامگیری سیاسی جیاواز ده‌بێت. بۆ نموونە‌ له‌ سیستمه‌ دوو حزبییه‌كاندا، له‌ڕووی سیاسییە‌وه‌ سه‌قامیگری زیاتره‌ به‌راورد به‌ سیستمه‌ فره‌حزبییه‌كان، چونكه‌ له‌ سیستمێكی دوو حزبیدا، هه‌میشه‌ حزبێك له‌هه‌ڵبژاردنه‌كاندا زۆرینه‌ی ده‌نگی هه‌ڵبژاردن به‌ده‌ستدێنێت و كابینه‌ی وه‌زاری پێكده‌هێنێت، له‌به‌رامبه‌ردا حزبی دۆڕاویش ده‌بێته‌ حزبێكی ئۆپۆزسیۆن و چاودێر به‌سه‌ر حزبی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌. له‌م دۆخه‌دا ئه‌گه‌ری تێكچوونی دۆخه‌ سیاسییە‌كه‌ كه‌متره هه‌ركاتێك فشاره‌كان بۆ سه‌ر سیستمه‌كه‌ دروستبوون‌. پاشان جۆری سیستمی‌ سیاسیش كاریگه‌ری خۆی جێده‌هێڵىت، له‌ سیستمێكی دوو حزبی په‌ر‌له‌مانیدا، به‌وپێیه‌ی حزبی زۆرینه‌ی په‌رله‌مانی خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردنیشه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ مه‌ترسی تێكچوونی سه‌قامگیری سیاسی زۆرتر به‌هۆی ئه‌و سیاسه‌تانه‌وه‌یه‌ كه‌ پارتی ‌ده‌سه‌ڵاتدار پراكتیزه‌یان ده‌كات. واتا كێبڕكێی حزبی كه‌مته‌ر ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی ناسه‌قامگیری سیاسی به‌راورد به‌ كێبڕكێی نێوان حزب و كۆمه‌ڵگه‌. به‌ڵام له‌ سیستمه‌ حزبییه‌ فره‌ییه‌كاندا، به‌وپێیه‌ی كه‌ هیچ حزبێك هێنده‌ كاریگه‌ر نییه‌ كه‌ به‌ته‌نها بتوانێت حكومه‌ت پێكبهێنێت، حزبه‌ سیاسییە‌كان به‌ ڕێژه‌یه‌كی زۆر له‌ناكۆكیدان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا له‌ڕووی به‌رنامه‌ی حزبیانه‌وه‌، پێش هه‌ڵبژاردنه‌كان و دوای هه‌ڵبژاردنیش. پێكهێنانی حكومه‌تی هاوپه‌یمانی وه‌ك باشترین بژارده‌ی ئه‌م جۆره‌ له‌ سیستمی حزبی ده‌بینرێت، به‌ڵام به‌هۆی دونیابینییه‌ جیاوازه‌كانی نێوان پارته‌ پێكهێنه‌ره‌كانی حكومه‌ت، به‌رده‌وام پرسی سه‌قامگیری سیاسی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌دایه‌.

چۆن سه‌قامیگری سیاسی به‌ده‌ستده‌هێنرێت؟
وه‌ك ده‌زانرێت یه‌كێك له‌ كۆڵه‌كه‌ بنچینه‌ییه‌كانی پێشكه‌وتنی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بریتییه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی ڕه‌زامه‌ندی هاوڵاتیان. ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك بیه‌وێت بكه‌وێته‌ سه‌ر شاڕێی پێشكه‌وتن و گه‌شه‌سه‌ندن، ئه‌وا تێركردنی هاوڵاتیان به‌ پێداویستییه‌كانیان له‌باشترین میكانیزمه‌كانی به‌ده‌ستهێنانی سه‌قامگیری سیاسییە‌. كه‌واته‌ پرسیاره‌ گرنگه‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، چۆن سه‌قامگیری سیاسی به‌دیدێت؟ ده‌كرێت به‌ چه‌ند خاڵێك وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌:
پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان. ئه‌گه‌ر حوکمڕانێتیه‌ك بیه‌وێت سه‌قامگیری سیاسی بۆ كۆمه‌ڵگه‌ دابینبكات، ده‌توانێت له‌ڕێگه‌ی پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزارییه‌كانه‌وه‌ ئه‌و كاره‌ بكات ئه‌ویش به‌ گرنگیدان به‌ كه‌رته‌كانی وه‌ك په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا له‌ نموونە‌ی قوتابخانه‌كان، زانكۆ و په‌یمانگاكان، كه‌رتی ته‌ندروستی نه‌خۆشخانه‌كان، دابینكردنی ده‌رمان و پێداویستیه‌ پزیشكیه‌كان. له‌بواری ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ وه‌ك دروستكردنی ڕێگاوبانی هاوچه‌رخ، گه‌یاندنی شاروشارۆچكه‌كان له‌رێگه‌ی ڕێگاوبانی نوێوه‌.
دابینكردنی هه‌لی كاركردن بۆ هاوڵاتیان و گه‌نجان. ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن پێویسته‌ له‌ڕێگه‌ی دامه‌زراوه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانییه‌وه‌، له‌خه‌می هاوڵاتیانی بێكاری خۆیدا بێت، هه‌وڵبدات زۆرترین هه‌لی كار بۆ بێكاره‌كان بڕه‌خسێنێت. ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات سه‌ركه‌وتوو بوو له‌ ئه‌ركێكی له‌م شێوه‌یه‌، ئه‌وكات ده‌نگه‌ ناڕازیه‌كان له‌خۆی كه‌مده‌كاته‌وه‌. واتا هه‌وڵدان بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ڕێژه‌ی هه‌ژاری به‌م شێوه‌یه‌ش كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی خۆشگوزه‌ران به‌دیدێت. كۆمه‌ڵگه‌ خۆشگوزه‌رانه‌كانیش له‌وپه‌ڕی سه‌قامگیری سیاسیدان. بۆ نموونە‌ كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌وروپییه‌كانی وه‌ك ده‌وڵه‌تانی ئه‌سكه‌نده‌نافیا، به‌هۆی به‌رزی ئاستی گوزه‌رانی هاوڵاتیانه‌وه‌، دۆخی سیاسی كۆمه‌ڵگه‌كه‌یان له‌وپه‌ڕی سه‌قامگیریدایه(12)‌.
ئاڵوگۆڕكردنی ده‌سه‌ڵات. یه‌كێك له‌ كۆڵه‌كه‌ بنچینه‌ییه‌كانی هه‌موو سیستمێكی سیاسی دیموكراسی بریتییه‌ له‌ ئاڵوگۆڕكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌نێوان حزبه‌ سیاسییە‌كاندا پاش پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كان. حزبه‌ سیاسییە‌كان له‌كۆمه‌ڵگه‌ پێشكه‌وتووه‌ سه‌قامگیره‌كان له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی گشتی خه‌بات ده‌كه‌ن و كاری سیاسی و حزبی ده‌كه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ كاتێك ده‌بنه‌ حزبێكی ده‌سه‌ڵاتدار، ئه‌وكات به‌بێ جیاوازی هه‌وڵی پێشكه‌شكردنی زۆرترین خزمه‌تگوزاری ده‌ده‌ن له‌سه‌رجه‌م ناوچه‌ جیاوازه‌كانی وڵات به‌بێ جیاوازیكردن له‌نێوان ده‌نگده‌رانی حزبه‌كه‌ و ده‌نگده‌رانی حزبه‌كانی دیكه‌. ئاڵوگۆڕكردنی ده‌سه‌ڵات به‌شێوه‌یه‌كی ئاشتیانه‌ هۆكارێكی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ پێشكه‌وتنی به‌رده‌وامی كۆمه‌ڵگه‌ سیاسییە‌كان. له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كان كه‌ دیموكراسی‌ بناغه‌ی داكوتیوه‌، پرسی ئاڵوگۆڕی ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌نێوانی حزبی سیاسی براوه‌ و حزبی سیاسی دۆڕاودا بووه‌ته‌ پرسێكی ئاسایی نێو دونیای سیاسه‌ت.
به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی. ئه‌م چه‌مكه‌ پاشخانێكی هزری قوڵی له‌پشته‌وه‌یه‌ له‌لایه‌ن بیرمه‌ندان و پسپۆڕانی بواره‌كه‌وه‌. له‌م ڕووه‌وه‌، تیۆری دادپه‌روه‌ری "جۆن ڕاوڵز" جه‌خت له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی دوو پره‌نسیپی بنه‌ڕه‌تی ده‌كات له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ له‌ڕووی ئه‌خلاقه‌وه‌ په‌سه‌ندكراوبێت، هه‌روه‌ها دادپه‌روه‌ریش تیایدا باڵاده‌ست بێت. پره‌نسیپی یه‌كه‌م له‌لای ڕاوڵز بریتییه‌ له‌ گه‌ره‌نتی كردنی مافی هه‌ر تاكێك له‌ به‌ده‌ستهێنانی ئازادییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی كه‌ هاوتای ئازادی ئه‌وانی دیكه‌ بێت. پره‌نسیپی دووه‌می جۆن ڕاوڵز جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ پێگه‌ ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌پێناو سوودی هه‌موان بێت و بۆهه‌موانیش فه‌راهەم بن وه‌كو یه‌ك(13). لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ نه‌بوونی دادپه‌روه‌ریدا، تاكه‌كان هه‌ست به‌ نه‌بوونی یه‌كسانی ده‌كه‌ن له‌ هه‌موو كایه‌كاندا، ئه‌وكات ناڕه‌زایه‌تییه‌كان ته‌شه‌نه‌ده‌سێنن، له‌ئه‌گه‌ری وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌كی نه‌شیاوی كاربه‌ده‌ستان بۆ داواكارییه‌ گشتییه‌كان، بارودۆخی گشتی ده‌شێوێت و ئه‌وكات سه‌قامگری سیاسی ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌وه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ باشترین چاره‌سه‌ر بۆ هه‌بوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی سه‌قامگیر هه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتێكه‌ كه‌ بڕوای ڕاسته‌قینه‌ی به‌ دادپه‌روه‌ری هه‌بێت‌ له‌نێوانی هاوڵاتیاندا.

ده‌ره‌نجام
سه‌قامگیری سیاسی پرسێكی ئاڵۆز و گرنگی نێو كایه‌ی سیاسه‌ته‌. سیستمه‌ سیاسییە‌كان به‌ هه‌موو شێوه‌كانیانه‌وه‌ هه‌وڵ بۆ به‌دیهێنان و پارێزگاری لێكردنی ده‌ده‌ن. له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆی به‌ كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌، كۆمه‌ڵگاش به‌ سروشتی خۆی دیارده‌یه‌كی بزاوته‌، واتا به‌رده‌وام له‌جوڵه‌دایه‌، بۆیه‌ ده‌سه‌ڵات ناچاره‌ به‌گرنگییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكات. سه‌قامگیری سیاسی په‌یوه‌سته‌ به‌ كارلێكی نێوان كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌. هه‌رچی په‌یوه‌ندی به‌ شێوازی به‌دیهێنانی سه‌قامیگری سیاسی هه‌یه‌، توێژینه‌وه‌كه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ چه‌ند میكانیزمێك، ئاماژه‌ی به‌شێوازه‌كانی به‌دیهێنانی سه‌قامگیری كردووه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ شایه‌نی ئاماژه‌ بۆ كردنه‌ شرۆڤه‌كانی ئاڕاسته‌ جیاوازه‌كانه‌ له‌ شیكردنه‌وه‌ی بابه‌تی سه‌قامگیری سیاسی. پاڵپشت به‌ تێفكرینی بیرمه‌ندانی بواره‌كه‌، توێژینه‌وه‌كه‌ به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ گه‌یشتووه‌ كه‌ سه‌قامگیری سیاسی پرۆسه‌یه‌كی فره‌ لایه‌نه‌، له‌لایه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ تاك وه‌ك ئه‌ندامێكی نێو كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌‌، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتداران و به‌ كۆی سیستمه‌ سیاسییە‌كه‌وه‌. سه‌قامگیری سیاسی به‌ڕێژه‌یه‌كی زۆر په‌یوه‌ندی به‌ ڕۆڵ و ئه‌دائی حكومه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ ڕاپه‌راندنی ئه‌ركه‌كانی، له‌ پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزارییه‌كان به‌هاوڵاتیان به‌بێ جیاكاریكردن له‌نێوان پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كۆمه‌ڵگادا. له‌م ڕووه‌وه‌ خستنه‌گه‌ڕی تواناكان، لێهاتوویی و شاره‌زایی دامه‌زراوه‌كان ده‌توانن هاریكاری حكومه‌ت بكه‌ن له‌ به‌جێگه‌یاندنی كاروباره‌كاندا.

سه‌رچاوه‌كان
أحمد الرجوب سلامة ڕضوان ،الاستثمار الأجنبي المباشر و الاستقرار السياسي في البلدان العربية. ڕسالة ماجستير غير منشـورة، جامعة اليرموك،2005،ص75.
هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل. 75.
عبد القادر بدر الدين(إكرام)،“ظاهرة الاستقرار السياسي في مصر”.أطروحة دكتوراه. جامعة القاهرة ، كلية الاقتصاد و العلوم السياسية،قسم العلوم السياسية،1981.ص36.
Ake, C. (1975). A Definition of Political Stability. Comparative Politics, 7(2), 271–283. https://doi.org/10.2307/421552
محمد علي عمير الشرياني .العمالة الوافدة و الاستقرار السياسي في دولة الإمارات العربية المتحدة 1990-1999.أرسالة ماجيستير غير ، منشورة ،جامعة القاهرة ، كلية الاقتصاد و العلـــوم السياسية،قسم العلوم السياسية،2002.ص23.
The Political System: An Inquiry into the State of Political Science. By David Easton. New York: Alfred A. Knopf, 1953). Pp. 320, available at: file:///C:/Users/KARWAN%20SHOW/Downloads/David_Easton_Political_Theori.pdf
كرام عبد القادر بدر الدين، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل. 19.
Rose, R. (1973). Models of Governing. Comparative Politics, 5(4), 465–496. https://doi.org/10.2307/421393
سلوى محمد إسماعيل علي.العامل الديني و ظاهرة الاستقرار السياسي في المغرب. ڕسالة ماجستير، جامعة القاهرة، كلية الاقتصاد و العلوم  السياسية، 1999، ص32.
Rbc, (2021), Возвращение, задержание и арест Алексея Навального. Главное Подробнее на: РБК:https://www.rbc.ru/politics/18/01/2021/600496ca9a7947ed5ec785dd
Mauro, P. (1995). Corruption and Growth. The Quarterly Journal of Economics, 110(3), 681–712. https://doi.org/10.2307/2946696
Feng, Y. (1997). Democracy, Political Stability and Economic Growth. British Journal of Political Science, 27(3), 391–418. http://www.jstor.org/stable/194123
Dr. Jan Garrett, (2005), Rawls' Mature Theory of Social Justice, available at: http://people.wku.edu/jan.garrett/ethics/matrawls.htm

زۆرترین خوێندراوە


terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure